مسیر ترامپ در قفقاز جنوبی: به حرکت درآوردن رویدادها
کانر گالاگر
ترجمه مجله جنوب جهانی
آمریکا با موفقیت توانسته است از طریق «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) – که نامی جذاب و درخور دریافت جایزه نوبل برای کریدور زنگزور است – به قفقاز جنوبی نفوذ کند. ما در چند سال گذشته شاهد این تصادف قطارِ در حال حرکت بودهایم و برای اطلاعات بیشتر در مورد این تلاشِ چند ساله میتوانید به مطالب قبلی ما مراجعه کنید.
در این مقاله، به بررسی این موضوع میپردازیم که این طرح چیست و چه چیزی نیست، چه معنایی برای منطقه و بازیگران اصلی بیرونی دارد، و شاید مهمتر از همه، آینده آن چگونه خواهد بود؟
جزئیات توافق
اینجا متن کامل بیانیه مشترک ارمنستان و آذربایجان است که با میانجیگری آمریکا به دست آمده است. نکته قابل توجه این است که این توافق به معنای صلح کامل میان دو کشور نیست و هنوز کارهای زیادی برای انجام باقی مانده است.
اما این توافق، کریدور بحثبرانگیز بین آذربایجان و برونبوم آن، یعنی نخجوان (و در نتیجه ترکیه) را تثبیت میکند. رویترز جزئیات بیشتری در این باره ارائه میدهد:
«مقامات گفتند ارمنستان قصد دارد حقوق انحصاری توسعه برای یک دوره طولانی را به ایالات متحده برای یک کریدور ترانزیتی اعطا کند که «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» نامیده میشود و با مخفف TRIPP شناخته خواهد شد. این مقامات همچنین اظهار داشتند که این مسیر طبق قوانین ارمنستان اداره خواهد شد و ایالات متحده زمین را به یک کنسرسیوم برای مدیریت زیرساختها اجاره فرعی خواهد داد.»
واکنشها
هم روسیه و هم ایران از ورود بازیگران خارجی (آمریکا) به تحولات منطقهای انتقاد کردهاند.
بیانیههای برخی از نهادهای دولتی ایران بسیار تندتر بوده و به احتمال بروز درگیری اشاره دارد. در ادامه به جزئیات بیشتری از این بیانیهها میپردازیم.
در همین حال، اسرائیل از این موضوع خوشحال است:
ابعاد اقتصادی
باید واضح گفت که این توافق یک تحول اقتصادی بنیادین نیست که بتواند تجارت منطقهای یا جهانی را یک شبه تغییر دهد. هرگز قرار نبود چنین تأثیری داشته باشد، اما همیشه پتانسیل بیثبات کردن منطقهای را داشت که از پیش هم پر از درگیری و مانند یک انبار باروت بود—و این قبل از دخالت مستقیم آمریکا بود.
در حال حاضر، ابهامات زیادی وجود دارد.
هنوز مشخص نیست که چه کسی قرار است خطوط حملونقل و خطوط لولهای را که ترکیه و آذربایجان در نظر دارند، بسازد. چه کسی کریدور TRIPP را کنترل خواهد کرد؟ این مسئله کمی مبهم است.
طبق گفته پاشینیان، شرکتهای سرمایهگذاری ممکن است سرویسهای امنیتی یا گارد خود را داشته باشند، اما او قول داد که این «به هیچ وجه اختیارات و فعالیتهای پلیس ارمنستان، سرویس امنیت ملی یا سیستم قضایی و حقوقی را محدود نمیکند.»
بسیار خب. نخستوزیر ارمنستان همچنین گفت که کشور ممکن است برای امور مرزی و گمرکی به «شگردهای فنی» آمریکا تکیه کند:
«یکی از تفاهمنامههای امضا شده با ایالات متحده مربوط به تقویت ظرفیت خدمات مرزی و گمرکی ماست. آنها فناوریهای پیشرفتهای دارند که خودشان از آنها استفاده میکنند. اگر ما به آنها دسترسی پیدا کنیم، رویهها را تا حد امکان ساده خواهیم کرد.»
از این ابهامات، پرسشهای بیشتری پدید میآید:
چقدر از تجارت منطقهای از این مسیر منتقل خواهد شد؟
چقدر از سهم ایران در این تجارت کاسته خواهد شد؟
و پاسخ به این پرسشها در نهایت میتواند نحوه واکنش روسیه و ایران را تعیین کند.
اما برخی موارد هم روشن هستند:
روسیه و ایران همچنان بازیگران اصلی نظامی و اقتصادی در منطقه باقی میمانند. همچنین، توافقات متعددی بین آذربایجان، ترکیه و ایران در مورد خطوط لوله و سایر زیرساختهایی که از قبل وجود دارند یا در حال ساخت هستند، برقرار است.
به عنوان مثال، باکو و تهران در سال ۲۰۲۳ بر سر «کریدور ارس» به توافق رسیدند که در آن زمان مورد تأیید ترکیه نیز قرار گرفت. این کریدور شامل یک بزرگراه و راهآهن به طول ۵۵ کیلومتر است که آذربایجان و برونبوم آن را از طریق خاک ایران به هم متصل میکند و مراحل تکمیل آن در حال اتمام است.
اگرچه TRIPP میتواند در نهایت ۱۵ درصد حق کمیسیون ایران از گاز آذربایجان به نخجوان را کاهش دهد و بخشی از تجارت آذری-ترکیه را از مسیر ایران منحرف کند، اما این تأثیر برای تهران عمدتاً ناچیز است.
TRIPP هیچ دروازهای برای ورود ترکیه و ناتو به آسیای مرکزی ایجاد نمیکند. زیرا به طور معجزهآسا راهی به آسیای مرکزی پیدا نمیکند که از دریای خزر، ایران و روسیه عبور نکند.
به عنوان مثال، ترکیه اخیراً یک قرارداد بزرگ گازی با ترکمنستان امضا کرد که طبق آن گاز از طریق ایران به این کشور میرسد. TRIPP این مسئله را تغییر نخواهد داد؛ تنها یک خط لوله از مسیر دریای خزر میتواند از ایران و روسیه دوری کند. همچنین، ایران مسیری برای صادرات ترکیه به آسیای مرکزی است. به طور متوسط، حدود ۱۲ هزار کامیون ترکیهای ماهانه از این مسیر استفاده میکنند و ایران برای سفر آنها تا مرز ترکمنستان تا ۸۰۰ دلار عوارض دریافت میکند. باز هم، TRIPP این وضعیت را تغییر نمیدهد.
نباید فراموش کرد که روسیه به درجات مختلف، نقشهای مهمی در اقتصاد انرژی آذربایجان و ترکیه ایفا میکند. به دلیل سرمایهگذاریهای بزرگ شرکتهای روسی در بخش نفت و گاز آذربایجان، روسیه یکی از بزرگترین ذینفعان تلاشهای بروکسل برای افزایش واردات انرژی از آذربایجان به منظور جایگزینی با منابع روسی است. ترکیه تقریباً نیمی از گاز طبیعی و یک چهارم نفت خود را با قیمتهای مناسب از روسیه دریافت میکند و از ارسال گاز ترکاستریم به جنوب شرق اروپا نیز سود میبرد.
در مورد ارمنستان، این کشور از نظر اقتصادی به روسیه وابسته است.
قیمت گاز مایع (LPG)، که به طور گسترده در خودروها استفاده میشود، پس از مسدود شدن مسیر ترانزیت گاز از روسیه توسط گرجستان، ۴۰ درصد افزایش یافت. مسکو رسماً این مسئله را تأیید نکرده، اما در ارمنستان این باور وجود دارد که گرجستان به نمایندگی از کرملین عمل میکند و این اقدام به منظور ارسال پیامی خاص است. گرجستان همچنین اخیراً صادرات برندی ارمنی به روسیه را مسدود کرده است و مسکو اهرمهای فشار دیگری نیز در اختیار دارد. همانطور که «فیچ ریتینگز» اشاره میکند، اقتصاد ارمنستان برای تجارت و انرژی به شدت به روسیه وابسته است. به عنوان مثال، ارمنستان در حال حاضر هر هزار متر مکعب گاز را با قیمت ۱۶۵ دلار از روسیه میخرد که بسیار پایینتر از قیمت بازار در اروپاست، و روسیه بزرگترین شریک تجاری ارمنستان است.
همانطور که ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، اشاره میکند:
«همچنین مهم است به یاد داشته باشیم که ارمنستان بخشی از فضای گمرکی متحد اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری روسیه است، که شامل سازماندهی حملونقل ترانزیتی کالا از طریق خاک ارمنستان نیز میشود.»
مورد دیگری نیز وجود دارد:
واشنگتن میگوید برنامه آنها این است که ایران و روسیه را از منطقه کنار بگذارند.
جیمز اوبراین، معاون وقت وزیر امور خارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا، این موضع را در اظهارات خود در سال ۲۰۲۳ در جلسه کمیته مجلس نمایندگان با عنوان «آینده قرهباغ کوهستانی» اینگونه خلاصه کرد:
«آیندهای که حول محور دسترسی روسیه و ایران به عنوان بازیگران اصلی در امنیت منطقه، یعنی قفقاز جنوبی، ساخته شود، بیثبات و نامطلوب است، از جمله برای دولتهای آذربایجان و ارمنستان.»
اما البته، صحبت از امنیت و ثبات آن چیزی نیست که آمریکا به دنبال آن است. هدف دقیقاً برعکس آن است.
پس TRIPP چه کاری انجام میدهد؟
این طرح یک دردسر دیگر برای روسیه است—که به تخریب روابط دیپلماتیک بین مسکو و ایروان و باکو کمک میکند، اما این روند در حال شتاب گرفتن است.
و اکنون باکو با تهدیدی وارد صحنه میشود که احتمالاً باعث خنده مسکو میشود:
این وضعیت برای ایران نگرانکنندهتر است، زیرا TRIPP میتواند دسترسی زمینی ایران به ارمنستان را قطع کند و تهران آن را تلاشی برای تقویت پایگاههای اسرائیل، ناتو و تکفیریها در مرزهای خود میبیند.
ارمنستان چه چیزی به دست میآورد؟
برخی در ارمنستان بر این باورند که TRIPP ممکن است «جاهطلبیهای علیاف را مهار کند.»
خب، شاید این یک دستاورد باشد و از آنجایی که او اکنون به جایزه اصلی خود دست یافته است، منطقی به نظر میرسد. اما ارمنستان از قبل هم راهی برای مهار جاهطلبیهای او داشت، هرچند دولت فعلی آن را نمیپذیرد. آذربایجان میتوانست در سال ۲۰۲۰ ارمنستان را تسخیر کند، اما مسکو جلوی آن را گرفت. خیر، روسیه به آذربایجان حمله نکرد، همانطور که بسیاری در ارمنستان اصرار داشتند که باید این کار را میکرد.
ارمنستان چه چیزی را از دست میدهد؟ حاکمیت خود بر مرز جنوبی با ایران.
این امر میتواند روابط اقتصادی با همسایه قدرتمند شمالی خود را به خطر اندازد که کشور را ویران خواهد کرد.
آیا آمریکاییها و دستنشاندههایشان برای نجات ارمنستان خواهند آمد؟ هه! سال گذشته اتحادیه اروپا یک صندوق ناچیز ۲۷۰ میلیون یورویی برای چهار سال راهاندازی کرد تا «ارمنستان را به اردوگاه غرب بکشاند.» حتی اگر بروکسل جدی هم بگیرد، هیچ راهی وجود ندارد که روسیه و ایران آرام بنشینند و اجازه دهند این آتشافروزان غربی منطقه را به آشوب بکشند.
دولت پاشینیان گرگها را به لانه مرغها دعوت کرده و در ازای آن دستاورد بسیار کمی داشته است.
آینده چه خواهد شد؟
همانطور که اخیراً نوشتیم، هدف آمریکا ساختن نیست، بلکه تخریب است و TRIPP باید در این چارچوب دیده شود.
و این طرح بخشی از آمادهسازی برای تلاشهای بیشتر در راستای تغییر رژیم در ایران است:
ایران در مورد این موضوع دچار اختلاف نظر است. برخی بیانیهها بر هشدارهای قبلی مبنی بر اینکه چنین کریدوری «خط قرمز» است تأکید کردهاند، در حالی که برخی دیگر از اظهارات ملایمتر و پذیراتر بودهاند.
این را با بیانیه ۲۷ ژوئیه از علیاکبر ولایتی، مشاور عالی رهبر انقلاب اسلامی مقایسه کنید که یکی از شدیدترین محکومیتها علیه طرح زنگزور را بیان کرد و گفت که تهران جلوی آن را خواهد گرفت.
و در اینجا بیانیه روز گذشته سردار سرتیپ یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آمده است:
«اگر الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان به عواقب تصمیم خود برای کشاندن ایالات متحده، بریتانیا و ناتو به منطقه قفقاز توجه میکردند، هرگز فریب قمارباز [دونالد] ترامپ را نمیخوردند. مقامات عالی این دو کشور، بدون در نظر گرفتن واقعیتهای قفقاز و منافع سایر کشورهای منطقه، و تحت تأثیر وعدههای ایالات متحده، رژیم صهیونیستی و چندین کشور اروپایی، به صورت ناشیانهای دست به اقدامی ماجراجویانه و پرهزینه برای کشورهای خود زدند. اشتباه راهبردی زلنسکی تاکنون هزینههای سنگین و جبرانناپذیری را به حاکمیت و تمامیت ارضی اوکراین تحمیل کرده است. اشتباه این دو رهبر بسیار بزرگتر از اشتباه رئیسجمهور اوکراین است. زلنسکی با اشتباه راهبردی خود تنها روسها را تحریک کرد و آنها را علیه خود برانگیخت. اما کاری که رهبران آذربایجان و ارمنستان در کاخ سفید انجام دادند… چندین کشور مهم منطقه را علیه خود برانگیخته است.»
شاید ایران شروع به مطالبه کریدور ترانزیتی مخصوص به خود کند تا از طریق آن مسیر TRIPP را قطع کند. در اینجا ایده یکی از اساتید ایرانی را میبینیم:
اهداف آمریکا و اسرائیل روشن است و تا زمانی که متوقف نشوند، از تلاش برای بیثبات کردن ایران دست برنخواهند داشت. با این حال، اقداماتی مانند TRIPP به همسویی بیشتر بین تهران و مسکو (و پکن) کمک میکند. همانطور که جان هلمر اخیراً اظهار داشت، ممکن است مسکو آماده باشد تا در مرحله بعدی درگیریها به دفاع از ایران کمک کند.
شاید ارمنستان به دور شدن از روسیه ادامه دهد—اگرچه، دوباره، سخت است که ببینیم این کار از نظر اقتصادی چگونه ممکن است. شاید پاشینیان واقعاً بخشی از آنچه را که در یک کنفرانس خبری در واشنگتن میگفت باور دارد:
«این کار میلیاردها دلار برای ارمنستان به ارمغان خواهد آورد. این پول در آموزش کودکان، بهداشت و درمان و تضمین خوشبختی و رفاه شهروندان ما سرمایهگذاری خواهد شد. و لایهها، ابزارها و فرمولهای جدیدی برای امنیت ایجاد خواهد کرد.»
ایروان میتواند از اتحادیه اقتصادی اوراسیا خارج شود، روسیه را از پایگاه نظامی خود در این کشور بیرون کند و تلاش کند کنترل راهآهنهای خود را در دست بگیرد (این کشور در حال حاضر در حال ملی کردن شبکه برق خود است که متعلق به یک میلیاردر زندانی روسی-ارمنی است).
در حالی که TRIPP کوتاهترین مسیر در کریدور میانی خواهد بود، اما تنها مسیر نیست. مسیر دیگری که ذکر شد از ایران میگذرد، و همچنین مسیر گرجستان نیز وجود دارد.
البته آمریکا و همدستانش در آنجا نیز برای ایجاد تغییر رژیم فعال بودهاند. باید انتظار داشته باشیم که رسانههای تبلیغاتی غربی به داستانهای مربوط به حمله به دموکراسی در آنجا بازگردند، همراه با تحریمها و تشدید کمپین بیثباتسازی.
در آذربایجان صحبتهایی در مورد پیوستن به «توافقنامههای ابراهیم» وجود دارد، هرچند با توجه به اینکه علیاف پیش از این هم چهره واقعی خود را نشان داده است، این امر چیز جدیدی به شمار نمیآید. باید دید که آیا پکن در مشارکت راهبردی جامع خود با باکو تجدید نظر خواهد کرد یا خیر.
دولت ترامپ همچنین به دنبال افزایش صادرات تسلیحات به آذربایجان است.
ظاهراً علیاف از گزارشهایی که حاکی از کاهش تولید تأمینکنندگان پنتاگون به دلیل کنترلهای صادراتی چین بر مواد معدنی حیاتی است، نگران نیست.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 