بولیوی در تعلیق | مانتلی ریوویو
ترجمه مجله جنوب جهانی
در بحبوحهٔ ترغیب به «رأی باطل» از سوی ایوو مورالس و تشتت در اردوگاه ترقیخواهان، راستگرایان مهیای گشودن مجددِ مسیری نئولیبرالی هستند که «جنبش به سوی سوسیالیسم» (MAS) طی بیست سال مسدود کرده بود.
بر اساس نظرسنجیها، با احتساب مجموع آرای باطل، مردد و سفید، احتمالاً بین ۲۰ تا ۳۰ درصد از رأیدهندگان هیچیک از نامزدها را برنخواهند گزید؛ وضعیتی که به طور قطع به سود نامزدهای راستگرا تمام خواهد شد. ما این سناریو را پیشتر در اکوادور شاهد بودیم، آن هنگام که نامزد پاچاکوتیک خواستار رأی باطل شد و به طور غیرمستقیم، پیروزی گیلرمو لاسو – بانکداری که رقیبش، رافائل کورئا، ترقیخواه بود – را تسهیل کرد.
تجربهٔ درونحزبی «جنبش به سوی سوسیالیسم» در بولیوی، باید به مثابهٔ درس عبرتی نظری در خصوص محدودیتها و شیوههای اختلافات سیاسیِ فاجعهباری تلقی شود که بازگشت سرسختترین دشمن را رقم میزند: راستگرایی افراطی داخلی و امپریالیسم. این درس، باید جزئی جداییناپذیر از فرآیند آموزش چپِ آمریکای لاتین باشد؛ بهویژه در شرایطی که راستگرایی افراطی جهانی گسترش مییابد و تازهترین یورش امپریالیستی – با پیشزمینهٔ احتمال پیروزی ترامپ در انتخابات – در پیِ سطوح جدیدی از تسلیمپذیری و ازسرگیری استعمارگری بر مردمان لاتین است؛ در چارچوب رقابت ویرانگرِ رهبری ژئوپلیتیک جهانی و یکجانبهگرایی.
انتخابات ملی بولیوی یکشنبه، ۱۷ اوت، انتخابات ملی در خاک بولیوی و ۳۲ کشور دیگر – با امکان رأیگیری آنلاین – برگزار میشود. در مجموع، نزدیک به ۷٫۵ میلیون بولیویایی در یکی از ۳۴ هزار صندوق رأی، رئیسجمهور، معاون رئیسجمهور، ۳۶ سناتور (چهار نفر از هر منطقه)، ۱۳۰ نماینده (۶۳ نفر از حوزههای تکنمایندهای و ۶۰ نفر بهصورت تناسبی مبتنی بر آرای نامزد ریاستجمهوری هر حزب)، و همچنین هفت کرسی مختص نمایندگان بومی را برای دورهای پنجساله انتخاب خواهند کرد.
چشمانداز انتخابات ۲۰۲۵ عمدتاً تحت تأثیر دو عامل شکل گرفته است: بحران اقتصادی جدی کنونی و بحران ساختاری «جنبش به سوی سوسیالیسم». پس از دورهٔ ثبتنام و انصراف، تنها هشت نامزد در رقابت ریاستجمهوری باقی ماندهاند: شش نفر از راست و دو نفر از گروههایی که از درون «جنبش به سوی سوسیالیسم» منشعب شدهاند؛ حزب چپگرای مسلطی که بیست سال سکان قدرت را در دست داشته است.
ریشههای بحران «جنبش به سوی سوسیالیسم»
یکی از علل بحران «جنبش به سوی سوسیالیسم»، عدم سیاست آگاهانهٔ ایوو مورالس در ترویج نوسازی رهبری ملی بوده است. این امر منجر به مخالفت برادرکشانه علیه دولت لوئیس آرسه، از دستدادن کنترل حزب، پیوستن به احزاب سایهای، و ۲۲ روز مسدودسازی راههای اصلی کشور توسط دهها هزار هوادار بومی مورالس شد؛ تلاشی برای تحمیل نامزدی غیرقانونیاش.
این همه، در نهایت از فرسودگی دولت آرسه و بحران اقتصادی که او را به انصراف از انتخابات مجدد واداشت، سرچشمه گرفته است. درگیری خودویرانگر – که با اتهامات اخلاقی جدی و کلکهای دوطرفهٔ مورالس و آرسه تشدید شد – همراه با حمایت غالب جمعیت بومی از مورالس، منجر به شکافی کامل در رهبری حزب، جنبشهای اجتماعی و پایگاههای نفوذ «جنبش به سوی سوسیالیسم» گردید.
حزب اکنون به سه جناح شکافته شده است: گروهی که از ایوو مورالس (رئیسجمهور دورهٔ ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۹) حمایت میکنند؛ گروهی که از لوئیس آرسه، رئیسجمهور کنونی، پشتیبانی مینمایند؛ و گروهی که به آندرونیکو رودریگز – رئیس فعلی سنا – تعلق دارند. این شکاف پس از بازگشت مورالس از تبعید در آرژانتین (پس از کودتای ۲۰۱۹) و لغو حکم بازداشت او در نوامبر ۲۰۲۰، عمیقتر شد.
مورالس بهتدریج با دولت آرسه – که روزبهروز به سمت راست گرایش پیدا میکرد – درگیر شد و این امر شکاف را در اکثر جنبشهای اجتماعی که سالها از او حمایت میکردند، تثبیت نمود. این، بازتابی تأسفبار از بحران یکی از بزرگترین و یکپارچهترین سازمانهای سیاسی-اجتماعی آمریکای لاتین است؛ سازمانی که (بهجز دورهٔ کوتاه کودتای ۲۰۱۹) بیست سال پیاپی حکمرانی کرد و امروز سردرگمی و ناامیدی را در میان پایگاه مردمیاش رقم زده است.
چارچوب بحران اقتصادی در کنار این تکهتکهشدگی، انتخابات در بدترین شرایط اقتصادی از سال ۱۹۸۵ برگزار میشود؛ سالی که «جبههٔ اولیهٔ پیشرفتگرا پس از دیکتاتوری» (UDP) انتخابات را واگذار کرد و دو دهه قدرت را به راست نئولیبرالیستی بازگرداند.
در هفتماههٔ نخست ۲۰۲۵، تورم تجمعی بولیوی به ۱۶٫۹۲ درصد رسید – بالاترین سطح در چهل سال اخیر. ارز ملی در بازار غیررسمی نیمی از ارزش خود را امسال از دست داده است، هرچند نرخ ارز رسمی بخاطر مداخلهٔ دولت به طور مصنوعی پایدار مانده است. کمبود دلار و دو برابر شدن قیمت کالاهای وارداتی، امری عادی است. سوپرمارکتها ماهانه قیمتها را تعدیل میکنند. کمبود دارو – که بهدلیل نبود ارز تشدید شده – منجر به افزایش قیمت تا ۱۳۰ درصد گردیده است.
تا چند سال پیش، گاز طبیعی میلیاردها دلار درآمد داشت و امکان جمعآوری ذخایر قابلتوجه بینالمللی برای سیاستهای اجتماعی گسترده را فراهم میکرد. اما از ۲۰۱۵، تولید در مسیر افول بوده و قرارداد فروش گاز به آرژانتین لغو شده است. بر اساس آمار «مؤسسهٔ ملی آمار»، صادرات گاز – منبع اصلی درآمد – در ششماههٔ امسال ۳۵٫۵ درصد کاهش یافته است. امروزه کمبود سوخت، صفهای بیپایان کامیونها در مناطق روستایی و طولانیشدن صفهای خرید بنزین در شهرها را بهدنبال داشته است.
دولت تأکید میکند که این بحران موقت است، اما در واقع پاسخی است همزمان به فروپاشی جهانی قیمت کالاهای اولیه و محدودیتهای بلندمدت سیاستهای «جنبش به سوی سوسیالیسم» که از مدل تاریخیِ «اقتصاد استخراجی وابسته به صادرات اولیه» – با بدهی خارجی بالا و سطح پایین صنعتیسازی – فاصله نگرفت؛ هرچند با اعطای اکثر مجوزهای اکتشاف به شرکتهای گروه براکس، از امپریالیسم فاصله گرفت.
در این شرایط نامساعد، تنها دو نامزد از هشت نامزد ریاستجمهوری از سمت چپ هستند و هر دو از «جنبش به سوی سوسیالیسم»: ادواردو دل کاستیو، ۳۸ ساله، وزیر سابق دولت (۲۰۲۰–۲۰۲۵) و نامزد حزب حاکم پس از انصراف آرسه؛ و آندرونیکو رودریگز، ۳۶ ساله، رئیس سنا و دارای پیشینهٔ رهبری در چاپاره (ناحیهٔ کشت کوکا)، که اکنون با مورالس اختلاف دارد و از سوی «اتحاد ملل» حمایت میشود. رودریگز «صنعتیسازی مستقل» معدن را پیشنهاد میدهد: تولید دولتی فلزاتی چون لیتیوم، نقره و مس، ساخت داخلی باتری و قطعات انرژیهای تجدیدپذیر، همراه با اقدامات سختگیرانه و کاهش یارانهٔ سوخت.
شش نامزد دیگر همگی از راست هستند و بهسرپرستی ساموئل دوریا مدینا («اتحادیهٔ وحدت») و خورخه «توتو» کیروگا («اتحادیهٔ آزادی») که هر دو بین ۲۰ تا ۲۴٫۵ درصد آرا را کسب خواهند کرد. کیروگا – رئیسجمهور سابق موقت و مقام سابق بانکهای جهانی – خصوصیسازی، حذف یارانهها و جرمانگاری مسدودسازیها را پیشنهاد میدهد. مدینا، تاجری از لاپاز، بستن نهادهای دولتی، سختگیری و استراتژی امنیتی الگوبرداریشده از نایب بوکله را مطرح میکند.
تمام نامزدهای راستگرا از مدل استخراجی پرو-غربی و توافق با صندوق بینالمللی پول حمایت میکنند. نامزدهای چپ در نظرسنجیهای کمتر معتبر، بسیار عقبترند: رودریگز با ۵٫۵ تا ۸٫۴ درصد و دل کاستیو تنها با ۲ درصد. در ششم اوت، ایوو مورالس به رأی باطل فراخواند. بر اساس میانگینها، رأی باطل میتواند به ۲۵ درصد برسد و رأیدهندگان مردد بین ۵ تا ۱۴ درصد باشند. بنابراین، رأیهایی که به هیچ نامزدی داده نمیشود، ممکن است به ۳۰ تا ۴۰ درصد برسد؛ وضعیتی که راستگراها را بر پیروزی میراند – همانگونه که در اکوادور با پاچاکوتیک و گیلرمو لاسو رخ داد.
پایان چرخهٔ «جنبش به سوی سوسیالیسم» در این چارچوب از بحران اقتصادی و رسواییهای فساد فراگیر دولت آرسه، تغییر چشمانداز دشوار است. شکاف درونحزبی «جنبش به سوی سوسیالیسم»، شکستی برای جنبش مردمی در مقیاس ملی و بینالمللی محسوب میشود. هرچند آرسه با تأخیر در ژوئیه تلاش کرد تا مورالس، آندرونیکو و سایر رهبران را به جلسهای فرا بخواند، اما این شکاف پیش از آن غیرقابلجبران شده بود. عقبنشینی «جنبش به سوی سوسیالیسمِ» آرسه از نامزدی و حمایت از آندرونیکو – که در موقعیت بهتری قرار دارد – تنها یک اقدام نمادین خواهد بود.
راهکار مثبت: مقاومت در برابر نئولیبرالیسم در مواجهه با این سناریو، تنها گزینهٔ مثبت در برابر بازگشت نئولیبرالیسم، رأی دادن به آندرونیکو رودریگز است. امروز دادن رأی سفید، جنایتی سیاسی محسوب میشود. تقریباً نیمی از رأیدهندگان زیر ۳۵ سال هستند؛ نسلی که در سایهٔ رهبری مورالس و آرسه پرورش یافت و امروز ناامید و فاقد چشمانداز است. اما لازم است مقاومت شود و گزینههای جدیدی ساخته شود. خود «جنبش به سوی سوسیالیسم» پس از شکست کودتای فاشیستی ژانین آنیِز در ۲۰۱۹، اثبات کرد که پایگاههای مردمی پیشرفتگرا، ذخایر لازم برای قیام در برابر کودتایی نژادپرستانه و طرفدار امپریالیسم را دارند. ما باید مسیر کهن نبرد را دوباره کشف کنیم.
منبع: Resumen Latinoamericano—بوئنوسآیرس
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 