ترجمه مجله جنوب جهانی

«اگر داده‌های مربوط به چین را کنار بگذاریم، متوجه خواهیم شد که در سال‌های اخیر، نوآوری در حوزه انرژی پاک در سطح جهانی نه تنها دچار توقف شده، بلکه روندی کندتر نیز به خود گرفته است.»

این تحلیل را بیکینگ یانگ، تحلیلگر مؤسسه تحقیقات انرژی جهانی Ember، پس از بررسی مستقل داده‌های اداره ثبت اختراع اروپا ارائه داد و آن را در گفت‌وگو با نیویورک تایمز بیان کرد.

نیویورک تایمز در گزارشی که در تاریخ ۱۴ منتشر کرد، اشاره کرد که این رسانه امریکایی دسترسی به کامل‌ترین مجموعه داده‌های موجود درباره روند درخواست‌های اختراع رقابتی در سطح جهانی را از طریق اداره ثبت اختراع اروپا به دست آورده است. بر این اساس، در سال ۲۰۰۰ تعداد درخواست‌های اختراع با قابلیت رقابت بین‌المللی در حوزه انرژی پاک توسط متقاضیان چینی تنها ۱۸ مورد بود؛ اما در سال ۲۰۲۲ این رقم از مرز ۵۰۰۰ مورد عبور کرد.

این گزارش تأکید می‌کند که در طول بیش از دو دهه، چین نه تنها رشدی سریع و شتاب‌دار در تعداد اختراعات خود داشته، بلکه به‌طور مداوم ایده‌ها و طراحی‌های نوآورانه بسیاری را در حوزه‌های کلیدی سیستم انرژی آینده — از جمله انرژی خورشیدی، انرژی بادی، باتری و خودروهای الکتریکی — ارائه کرده است. رشد انفجاری تعداد اختراعات و همراهی آن با انتشار مطالعات تحقیقاتی با کیفیت بالا، جایگاه چین را به عنوان قطب اصلی صنعت انرژی پاک در سطح جهانی تثبیت کرده است.

ین منیر، اقتصاددان ارشد اداره ثبت اختراع اروپا، در توضیح اینکه چگونه کیفیت یک اختراع سنجیده می‌شود، به این رسانه گفت: معیار اصلی ارزش یک اختراع، هزینه‌ای است که شرکت یا نهاد مربوطه برای محافظت از آن متحمل می‌شود، از جمله تعداد کشورهایی که در آن‌ها اقدام به ثبت اختراع کرده‌اند.

اداره ثبت اختراع اروپا، درخواست‌های اختراعی را که در دو کشور یا بیشتر ثبت شده‌اند، به عنوان «اختراعات با کیفیت بالا» تعریف می‌کند. منطق این رویکرد این است: اگر یک شرکت تمایل داشته باشد که هزینه و زمان زیادی را صرف ثبت اختراع در چندین بازار مختلف کند، این نشان‌دهنده اهمیت جهانی آن فناوری و ارزش واقعی آن است. این رفتار، به طور غیرمستقیم، گواهی بر ارزش فناوری و اثربخشی عملی آن محسوب می‌شود.

«این شاید کمی ساده به نظر برسد… اما دقیقاً با تکیه بر همین معیار، می‌توانیم به وضوح مشاهده کنیم که چگونه چین از یک «تقلیدکننده» به یک «نوآور» واقعی تبدیل شده است»، منیر گفت.

بر اساس همین معیار، در آخرین سالی که داده‌های کاملی از آن موجود است — یعنی سال ۲۰۲۲ — تعداد اختراعات با کیفیت بالا در حوزه انرژی پاک که توسط چینی‌ها ثبت شده، بیش از دو برابر تعداد معادل آمریکا بوده است. علاوه بر این، سهم این اختراعات با کیفیت در مجموع کل اختراعات چینی به‌طور مداوم در حال افزایش است.

از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲، روند رشد اختراعات با کیفیت بالا در کشورهای مختلف. (منبع: نیویورک تایمز، داده‌ها از اداره ثبت اختراع اروپا)

«این روند اصلاً تصادفی نیست»، ینی وونگ لیونگ، تحلیلگر و دانشمند داده در یکی از اندیشکده‌های استرالیا، اینگونه توضیح داد. او اشاره کرد که این پیشرفت عظیم، نه تنها ناشی از بلوغ فزاینده محیط تحقیقات آکادمیک چین است، بلکه بیش از هر چیز نتیجه برنامه‌ریزی استراتژیک دولت چین در راستای توسعه این صنایع بوده است.

او به برنامه «ساخت چین ۲۰۲۵» اشاره کرد، یک طرح بلندپروازانه برای تحول و ارتقای سطح صنایع تولیدی، که با هدف دستیابی به خودکفایی و تقویت توانمندی‌های نوآورانه در صنعت طراحی شده بود. در این برنامه به صراحت پیش‌بینی شده بود که تا سال ۲۰۲۵، سهم شرکت‌های چینی در بازار داخلی در حوزه‌های مرتبط به ۸۰ درصد برسد.

«این هدف در عمل به طور کلی محقق شده است»، ینی افزود. «مقیاس سرمایه‌گذاری چین در حوزه انرژی پاک چیزی است که کشورهای غربی قادر به رقابت با آن نیستند. این برتری به چین اجازه داده است از ابتدای زنجیره ارزش شروع کند و به تدریج یک سیستم صنعتی جامع و کامل را در سراسر زنجیره تأمین بسازد.»

بدیهی است که کشورهای غربی مانند ایالات متحده و استرالیا، در آغازگران مطالعات و تحقیقات اولیه در فناوری‌هایی مانند پنل‌های خورشیدی، باتری‌های ذخیره‌سازی، خازن‌های ابری و غیره بوده‌اند. اما شرکت‌های چینی تنها به دنبال این پیشگامان نرفته‌اند، بلکه بر پایه همین دانش اولیه، به طور مداوم پیشرفت‌هایی فراتر از حد انتظار داشته‌اند و نسخه‌های نوآورانه‌تری از این فناوری‌ها را توسعه داده‌اند.

حوزه باتری خودروهای الکتریکی، نمونه‌ای بارز و شاخص از این رویداد است: سه دهه پیش، پیشرفت‌های اساسی در تولید فناوری باتری لیتیوم-یون در ایالات متحده رخ داد. اما پس از آن، حمایت دولت آمریکا از تحقیقات بعدی در این حوزه کافی نبود. درست در این شرایط بود که شرکت‌های چینی، گوی رهبری تحقیق و توسعه فناوری را به دست گرفتند.

به عنوان مثال، دو شرکت پیشرو چینی در این حوزه، یعنی شرکت پیشگام خودروی الکتریکی «بی‌ی‌دی» (BYD) و «کاتل» (CATL)، بزرگترین تأمین‌کننده باتری جهان، هر دو از فناوری باتری لیتیوم-یون استفاده می‌کنند. اما برخلاف تولیدکنندگان غربی که بیشتر به فرمول «نیکل-کبالت» گرایش دارند، این شرکت‌ها فرمول «فسفات لیتیوم آهن» (LFP) را انتخاب کرده‌اند که هزینه تولید آن پایین‌تر است.

از طریق نوآوری در ثبت اختراعات، این دو شرکت توانسته‌اند به کاهش وزن باتری، افزایش مسافت طی‌شده با یک بار شارژ، تسریع زمان شارژ و کاهش چشمگیر هزینه تولید دست یابند. این بهبودها، ضمن افزایش ایمنی خودروهای الکتریکی، تجربه رانندگی را نیز به مراتب راحت‌تر و کاربرپسندتر کرده است.

تیم تحقیقاتی کاتل، که تأمین‌کننده باتری برای خودروسازان بزرگی مانند تسلا و بی‌ام‌و است، تکنولوژی‌ای را توسعه داده که خطر آتش‌سوزی باتری خودرو را کاهش می‌دهد و بر این اساس، موفق به دریافت جایزه «مخترع اروپایی سال ۲۰۲۳» از اداره ثبت اختراع اروپا شد.

نیویورک تایمز اشاره کرد که اگرچه توصیف این اختراع در نگاه اول ممکن است ساده به نظر برسد، اما این فناوری در جلوگیری از انفجار و آتش‌سوزی باتری خودروهای الکتریکی در شرایط شارژ بیش از حد، دستاوردی کلیدی و بنیادین محسوب می‌شود.

در سال ۲۰۲۳، تیم دانشمند کاتل به رهبری وو کای، سرپرست علمی این شرکت، به دلیل دستاوردهایشان در زمینه ایمنی باتری‌های لیتیوم-یون، جایزه بزرگ «کشورهای غیرعضو اداره ثبت اختراع اروپا» در جشنواره «مخترع اروپایی سال» را دریافت کردند. (منبع: وبسایت رسمی کاتل)

پیشروی چین در صنعت انرژی پاک، علاوه بر سرمایه‌گذاری‌های استراتژیک، به محیط تحقیقاتی بلوغ‌یافته و پایه‌های علمی محکمی وابسته است.

در حال حاضر، در چین تقریباً ۵۰ برنامه تحصیلات و تحقیقات علمی تکمیلی که به شیمی باتری و متالورژی اختصاص دارند، فعالیت می‌کنند. داده‌های اندیشکده استرالیایی نیز نشان می‌دهد که ۶۵٫۵ درصد از مقالات تخصصی در حوزه فناوری باتری که به طور گسترده مورد استناد قرار می‌گیرند، نوشته شده توسط محققان چینی است، در حالی که سهم آمریکا در این زمینه تنها ۱۲ درصد است.

تعداد مقالات چینی در حوزه انرژی پاک که در مجلات علمی معتبر جهانی منتشر شده و به طور گسترده استناد شده‌اند، به طور قابل توجهی از سایر کشورها جلوتر است.

با گسترش فزاینده مزیت رقابتی چین در حوزه انرژی پاک، این کشور به تدریج اقداماتی را برای جلوگیری از «فرار فناوری» نیز آغاز کرده است. همان‌طور که برخی تحلیلگران مشاهده کرده‌اند، چین این اقدامات را به صورت رسمی و قانونی نیز به ثبت رسانده است.

در ماه ژوئیه امسال، اداره بازرگانی چین همراه با وزارت علوم و فناوری، فهرست «فناوری‌های ممنوعه و محدود از صادرات چین» را بازنگری و منتشر کرد. در این بازنگری، یک دسته فناوری جدید به بخش محدودیت‌ها اضافه شد که شامل فناوری‌های تهیه مواد کاتد باتری می‌شود. این بخش شامل سه مورد کنترلی است: فناوری تهیه فسفات لیتیوم آهن مورد استفاده در باتری، فناوری تهیه فسفات لیتیوم آهن منگنز مورد استفاده در باتری، و فناوری تهیه مواد اولیه کاتد فسفات.

فسفات لیتیوم آهن، فسفات لیتیوم آهن منگنز و مواد مشابه، ترکیبات میانی مهم در تولید مواد کاتد باتری هستند. به طور کلی، کاتد باتری تعیین‌کننده چگالی انرژی و حد بالای عمر باتری است. روزنامه «ساوت چاینا مورنینگ پست» (South China Morning Post) پیش‌تر اشاره کرده بود که برتری چین در صنعت باتری خودروهای الکتریکی در سطح جهانی، تا حد زیادی به دلیل تسلط آن بر فناوری تولید مواد کاتد است.

تحلیلگران معتقدند که اگر کشورهای دیگر در تحقیقات حوزه انرژی پاک سرمایه‌گذاری‌هایی به اندازه چین انجام ندهند، برتری چین در تولید باتری بیش از پیش تثبیت خواهد شد. اما نکته مهم‌تر این است که در روند انتقال انرژی جهانی، فناوری‌های چین نقشی اساسی در کمک به جهان برای رهایی از وابستگی به سوخت‌های فسیلی ایفا کرده‌اند.

بیکینگ یانگ از مؤسسه Ember همچنین اشاره کرد که اعلامیه‌های اخیر دولت چین نشان می‌دهد که هدایت صنعت به سمت فراتر از حوزه‌های سنتی مانند پنل‌های خورشیدی و باتری در حال انجام است و تمرکز بر فناوری‌های نوظهور و پیشرو افزایش یافته است.

«جذب کربن، شبکه‌های هوشمند برق، الکتریفیکاسیون صنایع سنگین — این‌ها هستند که جهت‌گیری‌های پیشرو در حوزه انرژی پاک در آینده خواهند بود.»