دیدگاه مودی نسبت به روابط چین و هند: آیا هند می‌تواند از تفکر کوتاه‌مدت فراتر رود؟

شی چائو، پژوهشگر ارشد مسائل دیپلماتیک

منتشر شده در نشریه چینی پیپر

ترجمه مجله جنوب جهانی

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، از ۳۱ اوت تا ۱ سپتامبر برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در تیانجین به چین سفر کرد و دیدارهای دوجانبه‌ای با مقامات چینی انجام داد. این دومین سفر مودی به چین در هفت سال گذشته، نشان‌دهنده آغاز دور جدیدی از تعدیل در روابط میان دو کشور است.

از ژوئن ۲۰۲۴، دولت مودی بارها نشانه‌هایی از کاهش تنش با چین بروز داده است. با این حال، این رویکرد در داخل هند با بحث‌های جدی مواجه بوده و منجر به روندی متناوب در جهت تسهیل روابط با چین شده است. در همین حال، روابط ایالات متحده و هند در دوره سوم نخست‌وزیری مودی همچنان با چالش‌هایی روبرو است. پس از بازگشت دونالد ترامپ به ریاست‌جمهوری آمریکا، اصطکاک‌های اقتصادی و تجاری میان دو کشور تشدید شده و با اعمال تعرفه‌های ۵۰ درصدی از سوی ایالات متحده بر کالاهای هندی و انتقادهای مکرر ترامپ از هند، روابط دو کشور تحت فشار قرار گرفته است. رویکرد «گرم و سرد» هند در قبال سیاست‌های چین و ایالات متحده نشان می‌دهد که استراتژی دیپلماتیک این کشور با فشارهای جدی برای تعدیل روبرو است. بررسی منطق این دور از تعدیل استراتژیک دیپلماتیک هند، به ارزیابی تفکر سیاسی مودی در قبال چین و چشم‌انداز تسهیل روابط دو کشور کمک خواهد کرد.

تنش‌زدایی هند با چین: اجماع داخلی با فراز و نشیب‌ها

تصمیم مودی برای شرکت در نشست تیانجین یک‌شبه اتخاذ نشد، بلکه نتیجه بحث‌های طولانی داخلی و ارزیابی‌های خارجی بود که عامل ایالات متحده در آن نقش کلیدی داشت. در اواسط و اواخر دوره ریاست‌جمهوری بایدن، روابط ایالات متحده و هند به دلیل اختلافات ارزشی همچنان با چالش‌هایی مواجه بود. در مواجهه با ابهامات فراوان در سیاست ایالات متحده در قبال هند، دولت مودی بحث درباره تسهیل روابط با چین را آغاز کرد.

در جریان اجلاس بریکس در کازان در اکتبر ۲۰۲۴، مودی ابتکار عمل را به دست گرفت و خواستار دیدار با مقامات چینی شد و پیشنهادهایی مانند کاهش محدودیت‌های ویزا و از سرگیری پروازهای مستقیم را مطرح کرد که نشان‌دهنده اولین سیگنال‌های آشکار از تمایل به تسهیل روابط با چین بود. با این حال، استراتژی هند در قبال ایالات متحده همچنان با اما و اگرهایی همراه بود. در فوریه ۲۰۲۵، مودی به ایالات متحده سفر کرد و امتیازات یک‌جانبه‌ای را ارائه داد: کاهش تعرفه‌ها بر کالاهای آمریکایی، تعهد به دستیابی به هدف تجاری دوجانبه ۵۰۰ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۳۰، و خرید گسترده نفت، گاز و تسلیحات از ایالات متحده.

با این حال، این امتیازات با معافیت‌های تعرفه‌ای از سوی ایالات متحده همراه نشد و هند در فهرست کشورهای مشمول تعرفه‌های تلافی‌جویانه قرار گرفت. همچنین، ایالات متحده تعرفه‌های خود بر کالاهای چینی را آن‌طور که انتظار می‌رفت افزایش نداد و در نتیجه، انتظارات هند از ایالات متحده تا حد زیادی برآورده نشد. در ۱۶ مارس، مودی در یک سخنرانی عمومی اعلام کرد که «روابط چین و هند عادی شده است» و لحن بحث‌های سیاست داخلی در مورد چین را تعیین کرد. وزیر امور خارجه، جایشانکار، نیز تمایل خود را برای شرکت در بحث «دلارزدایی» بریکس در گفتگوی Raisina ابراز کرد و مذاکرات عملی بین چین و هند به طور جامع تسریع شد.

در ۲ آوریل، پس از اعلام سیاست تعرفه‌های متقابل از سوی ترامپ، هند نگران تغییر سیاست آمریکا در قبال هند نبود، بلکه یک بار دیگر توهم «دوره فرصت استراتژیک» در این کشور شکل گرفت. این توهم بر این مبنا بود که میانگین تعرفه ۲۶ درصدی هند کمتر از سایر کشورهای بزرگ است و می‌تواند تجارت با ایالات متحده را به دلیل مزیت هزینه تعرفه‌ای خود ارتقا دهد و به بزرگ‌ترین ذینفع بازسازی زنجیره تأمین در آسیا تبدیل شود. بر این اساس، گویال، وزیر تجارت و صنعت هند، بارها هیئت‌هایی را به ایالات متحده اعزام کرد تا برای دستیابی به توافق تجاری با این کشور مذاکره کنند.

اما به نظر می‌رسد که تفکر مبتنی بر گمانه‌زنی هند در مورد سیاست ایالات متحده بار دیگر با شکست مواجه شده است. واکنش سخت چین به ایالات متحده، جامعه بین‌المللی را وادار کرد تا در برابر سیاست‌های تعرفه‌ای آمریکا مقاومت کند و ترامپ را مجبور کرد تا تعرفه‌های جهانی را به مدت ۹۰ روز به حالت تعلیق درآورد. از آن زمان، مذاکرات هند و ایالات متحده به دلیل اختلافاتی مانند محصولات کشاورزی به بن‌بست رسیده است و تصمیم دولت ترامپ برای آتش‌بس در جنگ تجاری با چین، بار دیگر توهمات هند در مورد ایالات متحده را در هم شکسته است.

سیاست ایالات متحده بارها و بارها دچار اشتباه محاسباتی شده است که نه تنها قضاوت نادرست و گمانه‌زنی‌های استراتژیک هند در قبال ایالات متحده را آشکار می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که اینرسی سوداگرانه دیپلماسی هند با تحولات سریع وضعیت کنونی همگام نیست. حل تضادهای ساختاری در روابط هند و ایالات متحده دشوار است و به هند کمک می‌کند تا برای تسهیل روابط با چین تصمیم بگیرد. از اواخر ژوئن تا اوایل ژوئیه، مودی وزیر دفاع و وزیر امور خارجه را برای سفر به چین فرستاد و در ۲۴ ژوئیه، هند از سرگیری صدور ویزای توریستی برای شهروندان چینی خبر داد و در نهایت حضور مودی در اجلاس تیانجین را نهایی کرد و مسیر تنش‌زدایی به سمت چین هموار شد.

فروپاشی روابط هند و ایالات متحده: از «چپ و راست» تا «هوشیاری استراتژیک»

وظیفه اصلی دیپلماتیک دولت مودی مقابله با شوک ناشی از سیاست‌های ترامپ است. تأثیر ترامپ بر دیپلماسی هند به زمینه‌های اقتصادی و تجاری محدود نمی‌شود، بلکه شامل منطق دیپلماتیک عمیق هند نیز می‌شود. منطق استراتژیک دیپلماتیک هند بر ایالات متحده متمرکز است و اساساً فرض می‌کند که ایالات متحده به رقابت استراتژیک شدید با چین ادامه خواهد داد و قدرت‌های منطقه‌ای مانند هند اهداف اصلی همکاری چین و ایالات متحده خواهند بود. با این حال، برخلاف استراتژی همکاری همه‌جانبه و یک‌جانبه علیه هند در دوران بایدن، دیپلماسی معاملاتی فعلی ترامپ با شعار «اول آمریکا» پیش‌فرض استراتژیک هند مبنی بر «متحد کردن ایالات متحده برای کنترل چین» را به طور کامل از بین برده است.

ایالات متحده نسبت به استراتژی دیپلماتیک «چپ و راست» تهاجمی هند کمتر تحمل نشان داده است. دولت ترامپ رویکردی چندجانبه برای انجام حملات دقیق به دیپلماسی هند در پیش گرفته است: اول، از سرگیری سیاست پیوند هند و پاکستان، تقویت همکاری نظامی با پاکستان، و اشاره مستقیم به ضعف هند در مسئله کشمیر. ثانیاً، تهدید تعرفه به عمل تبدیل شد و در اول اوت تعرفه ۲۵ درصدی بر اینکا اعمال شد و به دنبال آن تعرفه تنبیهی ۲۵ درصدی اضافی به دلیل مجازات هند برای خرید نفت روسیه اعمال شد.

اقدامات هم‌زمان ترامپ علیه هند را می‌توان مرگبار توصیف کرد: سیاست پیوند هند و پاکستان ایالات متحده بار دیگر مسئله کشمیر را بین‌المللی کرده است و سیاست مرتبط با توجه برابر به هند و پاکستان، حباب «قدرت جهانی» خودخوانده هند را ترکاند. حمله به تجارت نفت هند و روسیه، اقتصاد هند را در دوراهی قرار داده است: کنار گذاشتن نفت روسیه تورم داخلی را افزایش می‌دهد و ادامه خرید سیستم صادرات به ایالات متحده را از بین می‌برد. ترامپ حتی برای اعمال فشار شدید بر هند، ششمین دور مذاکرات تجاری را که برای ۲۵ تا ۳۰ اوت برنامه‌ریزی شده بود، به حالت تعلیق درآورد و اجازه داد تعرفه‌های تنبیهی علیه هند اعمال شود.

در مواجهه با شکاف مطلق قدرت بین هند و ایالات متحده، دولت مودی تنها می‌تواند به دنبال سه راه برای خروج باشد: اول، دادن امتیازات اساسی در محصولات کشاورزی و سایر زمینه‌ها، اما امیدوار است که ترامپ طرحی برای حفظ آبروی خود ارائه دهد، مانند افزودن بندهایی مانند محدود کردن واردات مواد غذایی اصلاح‌شده ژنتیکی به توافق، به منظور پاسخگویی به افکار عمومی داخلی. دوم، انتظار می‌رود که نشست ایالات متحده و روسیه برای لغو تعرفه‌های ثانویه از هند پیشرفتی داشته باشد. سوم این است که تشخیص دهیم سیاست ترامپ در قبال هند فشار تاکتیکی نیست، بلکه تعدیل استراتژیک است و روابط با چین را در اسرع وقت تسهیل کند تا فضا برای مانورهای ژئوپلیتیکی حفظ شود.

واقعیت نشان می‌دهد که دو مسیر اول پر از عدم قطعیت است: پس از اینکه ترامپ دور ششم مذاکرات را لغو کرد، حتی اگر هند بخواهد به ایالات متحده امتیاز بدهد، باید منتظر بماند تا تعرفه‌های جدید در ۲۷ اوت اجرایی شود و تعامل بین ایالات متحده و روسیه خارج از کنترل هند است. در این زمان، دولت مودی ابتکار عمل را برای ترویج تسهیل روابط با چین به دست گرفت، که پس از درک روشن از فشارهای اقتصادی داخلی، خطرات سیاست ایالات متحده و نیازهای تعادل دیپلماتیک، یک انتخاب عملی است.

تسهیل روابط هند با چین: ثبات و بلندمدت یا مصلحت؟

سفر مودی به چین به طور عینی به بهبود روابط چین و هند کمک خواهد کرد، اما پایداری آن هنوز با یک آزمون دوگانه روبرو است: اول، بازی سیاسی داخلی هند، جناح سازش‌کار در برابر ایالات متحده و تندروها در مورد چین هنوز تأثیرگذار هستند و خطر سیاست‌های متناوب دولت مودی در قبال چین را نمی‌توان دست‌کم گرفت. به عنوان مثال، مودی پس از اعلام سفر خود به چین همچنان قصد دارد به ژاپن سفر کند و همچنان به همکاری انرژی چین و روسیه ادامه می‌دهد تا دولت ترامپ را برای تغییر سیاست خود در قبال هند تحت فشار قرار دهد.

کلید ثبات و توسعه بلندمدت روابط چین و هند در این نهفته است که آیا دولت مودی می‌تواند فراتر از تفکر کوتاه‌مدت در مورد چین برود و واقعاً درک کند که روند احیای دو تمدن شرقی رابطه‌ای متقابل و برد-برد است. در حال حاضر، چین باید به تفکر بلندمدت پایبند باشد، از دوره فرصت هند برای همکاری فعال به خوبی استفاده کند و مراقب اینرسی سوداگرانه آن باشد. از ۱۸ تا ۲۰ اوت، وانگ یی، عضو دفتر سیاسی کمیته مرکزی حزب کمونیست چین، وزیر امور خارجه و نماینده ویژه چین در امور مرزی چین و هند، برای برگزاری بیست و چهارمین نشست مرزی با موفقیت به هند سفر کرد.

نوسانات سیاست‌های دولت مودی نه ایالات متحده را وادار به تنظیم استراتژی خود کرد و نه موقعیت اصلی چین را تغییر داد. در عوض، با درک هوشیارانه از قدرت و تغییرات بین‌المللی، هند را وادار کرد که به مسیر عملی تعامل با چین بازگردد. با نگاهی به استراتژی مودی در قبال چین در دوره سوم نخست‌وزیری او، سیاست‌های وی بارها و بارها در معرض سوء استفاده از ژئوپلیتیک و انتظارات غیرواقعی از ایالات متحده قرار گرفته است. بنابراین، سیاست دولت مودی در قبال چین در کشمکش بین عمل‌گرایان و تندروها بی‌ثبات است و این تردید استراتژیک منجر به تشدید انزوای دیپلماتیک هند شده است. معضل دیپلماتیک هند یک واقعیت بی‌رحمانه را نشان می‌دهد: «استقلال استراتژیک» بدون پشتوانه قدرت، تنها یک قلعه خیالی است.

انتظار می‌رود تقویت همکاری‌های عملی بین چین و هند به نقطه شروع الگوی جدید ژئوپلیتیکی در آسیا تبدیل شود. اگر این دو قدرت در حال ظهور با جمعیتی بالغ بر ۲.۸ میلیارد نفر بتوانند الگوی همکاری «غیر غربی» ایجاد کنند، نه تنها یک رد قاطع روایت «صلح تحت حاکمیت ایالات متحده» خواهد بود، بلکه فرصت‌های تاریخی را برای کشورهای جنوبی در سراسر جهان فراهم می‌کند تا مسیرهای جدیدی را فراتر از بازی‌های با حاصل جمع صفر کشف کنند.

(شی چائو، پژوهشگر دانشیار در مرکز تحقیقات آسیای جنوبی دانشگاه فودان)​