نوشته کیت کلارنبرگ
منتشر شده در گریزون
ترجمه مجله جنوب جهانی

اسناد افشا شده نشان می‌دهند چگونه یک واحد مرموز در بی‌بی‌سی با «نفوذ دادن» کارکنان خود در رسانه‌های خارجی، قصد «رقابت در فضای اطلاعاتی» و ایجاد «تغییرات رفتاری» به نفع اهداف ژئوپلیتیک لندن را دارد.

اگرچه «بی‌بی‌سی مدیا اکشن» (BBCMA) خود را به عنوان «سازمان خیریه بین‌المللی» وابسته به شبکه دولتی بریتانیا معرفی می‌کند، اما اسناد نشان می‌دهند که این گروه با بودجه دولتی، پروژه‌هایی با ماهیت سیاسی را در خارج از کشور به طور مکرر اجرا می‌کند. علاوه بر این، این سازمان به طور مداوم از اعتبار بی‌بی‌سی و «روابط نزدیک» خود با این شبکه دولتی برای جلب قرارداد با نهادهای کمک‌کننده، از جمله وزارت خارجه (که با MI6 همکاری می‌کند)، بهره می‌برد.

این اسناد افشا شده نشان می‌دهند که فعالیت‌های بی‌بی‌سی مدیا اکشن به صراحت «بر پایه رویکرد ارتباطی برای تغییر اجتماعی و رفتاری» است. «طراحی پروژه‌های» این سازمان از «روان‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی، آموزش و ارتباطات» و همچنین بررسی «عوامل خاصی که می‌توانند از طریق رسانه و ارتباطات تحت تأثیر قرار گیرند و منجر به تغییر در رفتارها، هنجارهای اجتماعی و سیستم‌ها» در کشورهای خارجی شوند، الهام گرفته است. به عبارت دیگر، تمرکز بی‌بی‌سی مدیا اکشن بر جنگ روانی، تحریف ادراکات و هدایت اقدامات در میان مخاطبان هدف است.

بی‌بی‌سی مدیا اکشن در یکی از اسناد خود تأکید می‌کند: «ما تشخیص می‌دهیم که فرمت‌های مختلف، نتایج متفاوتی در زمینه تغییر به دست می‌آورند… و در انتخاب فرمت مناسب، نیازهای مخاطبان، اهداف و شرایط عملیاتی را در نظر می‌گیریم.» در سندی دیگر، این سازمان با افتخار می‌گوید: «افرادی که در معرض برنامه‌های ما قرار می‌گیرند، به احتمال زیاد: دانش بالاتری درباره مسائل حکمرانی دارند، بیشتر درباره سیاست بحث می‌کنند، کارایی درونی بالاتری دارند (این حس که می‌توانند کاری انجام دهند) و بیشتر در فعالیت‌های سیاسی مشارکت می‌کنند.»

تحقیقات داخلی بی‌بی‌سی مدیا اکشن نشان می‌دهد که مخاطبانی که در معرض «خروجی» این سازمان قرار می‌گیرند، به شدت به «انجام اقدام» تشویق می‌شوند و نتیجه‌گیری می‌کند: «در مقیاس گسترده، این موضوع بسیار قدرتمند است.» به عنوان نمونه، به تولید یک نمایش رادیویی «طولانی‌مدت» به نام استوری استوری (Story Story) در نیجریه، که مستعمره سابق بریتانیا بود، اشاره شده است. تعداد مخاطبان این نمایش به حدود ۲۶.۵ میلیون نفر در سراسر غرب آفریقا رسید. نظرسنجی‌ها نشان دادند که ۳۲٪ از شنوندگان «در نتیجه گوش دادن به برنامه، کار متفاوتی انجام داده‌اند»—از این میان، ۴۰٪ متقاعد شده بودند که در انتخابات کشور به گونه‌ای متفاوت رأی دهند.

بی‌بی‌سی مدیا اکشن از زمان تأسیس خود در سال ۱۹۹۹، همزمان به صورت مخفیانه و علنی فعالیت کرده است. محتوای اسناد افشا شده، سؤالات جدی و واضحی را نه تنها درباره فعالیت‌های جهانی این سازمان، بلکه درباره این موضوع مطرح می‌کند که آیا کارکنان بی‌بی‌سی که مأموریت‌های خارجی را برای مدیا اکشن انجام می‌دهند، پس از بازگشت به مشاغل روزمره خود در لندن (تولید محتوای «واقعی» و سرگرمی برای شبکه دولتی بریتانیا)، واقعاً از تبدیل شدن به پروپاگاندیست‌های دولتی و جنگجویان اطلاعاتی وابسته به سرویس‌های اطلاعاتی دست می‌کشند.

گرجستان، مولداوی و اوکراین در کانون توجه بی‌بی‌سی مدیا اکشن

در فوریه ۲۰۲۱، نشریه «دِ گرِی‌زون» (The Grayzone) افشا کرد که چگونه بی‌بی‌سی مدیا اکشن برنامه‌های مخفیانه‌ای برای آموزش روزنامه‌نگاران و پرورش چهره‌های تأثیرگذار در روسیه و اروپای مرکزی و شرقی را مدیریت می‌کرد، در حالی که به تولید برنامه‌های خبری و سرگرمی برای رسانه‌های محلی با هدف ترویج پیام‌های طرفدار ناتو کمک می‌کرد. این فعالیت‌ها با بودجه وزارت خارجه بریتانیا تأمین می‌شد و بخشی از یک تلاش مخفی گسترده‌تر توسط لندن برای «تضعیف نفوذ دولت روسیه» در داخل و در کشورهای همسایه بود.

بخش دیگری از این طرح مخرب که قبلاً گزارش نشده بود، این بود که بی‌بی‌سی مدیا اکشن از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱، ۹ میلیون پوند (۱۲.۸ میلیون دلار) از بودجه دولتی را صرف «مداخله‌های رسانه‌ای نوآورانه» کرد که از طریق «رادیو، کانال‌های مستقل در رسانه‌های اجتماعی و رسانه‌های سنتی»، شهروندان گرجستان، مولداوی و اوکراین را هدف قرار می‌داد. این پروژه مستقیماً توسط بی‌بی‌سی مدیا اکشن از مقر بی‌بی‌سی در لندن مدیریت و هماهنگ می‌شد. «بنیاد تامسون رویترز»، که شاخه «غیرانتفاعی» خبرگزاری جهانی رویترز است، از طریق دفاتر رویترز در کی‌یف و تفلیس از این تلاش حمایت می‌کرد.

کارمندان بی‌بی‌سی مدیا اکشن و بنیاد تامسون رویترز هر چهار ماه یک بار در جلسات خصوصی با نمایندگان وزارت خارجه و سفارت‌های بریتانیا در سه کشور هدف، درباره پیشرفت عملیات گفت‌وگو می‌کردند. پیش از آغاز پروژه، این دو سازمان از «جایگاه قوی» خود در گرجستان، مولداوی و اوکراین برای انجام «مشاوره‌های گسترده» با خبرگزاری‌های محلی، سازمان‌های رسانه‌ای و روزنامه‌نگاران بهره بردند.

به «شرکت پخش عمومی ملی اوکراین» (UA:PBC) «حمایت ضروری» ارائه شد با هدف «بهبود برنامه‌های موجود و توسعه فرمت‌های جدید و نوآورانه برای برنامه‌های واقعی و غیرخبری». گزارش‌ها حاکی از آن است که این شبکه «بسیار علاقه‌مند» بود که بی‌بی‌سی مدیا اکشن «یک برنامه بحث جدید» و «برنامه‌های گفت‌وگو» را برایش تولید کند. علاوه بر این، بی‌بی‌سی مدیا اکشن «از قبل روی تقویت ظرفیت» شبکه ملی‌گرای اوکراینی هرومادسک (Hromadske) کار می‌کرد، که آن نیز از دولت ایالات متحده از طریق «آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده» (USAID) بودجه دریافت می‌کرد.

در همین حال، بی‌بی‌سی مدیا اکشن از دفاتر «آجارا تی‌وی» (Adjara TV) در گرجستان «بازدید کرد تا درباره اولویت‌های آموزشی و تولیدات مشترک احتمالی گفت‌وگو کند.» این شبکه به ویژه مشتاق توسعه «برنامه‌سازی برای جوانان» بود که «خلأ موجود در بازار» محلی محسوب می‌شد. بی‌بی‌سی مدیا اکشن و بنیاد تامسون رویترز همچنین پیشنهاد دادند که به پورتال‌های خبری ظاهراً «مستقل» گرجستان مانند «باتوملبی» (Batumelebi)، «آی‌فکت» (iFact)، «لیبرالی» (Liberali)، «مانیتور» (Monitor)، «نت‌گازتی» (Netgazeti) و «رج‌اینفو» (Reginfo) آموزش و پشتیبانی بدهند. پلتفرم‌های رسانه‌ای «محلی» و «فوق محلی»، و همچنین «روزنامه‌نگاران آزاد»، وبلاگ‌نویسان و «وبلاگ‌نویسان ویدیویی» نیز اهداف مهمی محسوب می‌شدند. «مربیان» در رسانه‌های هدف «مستقر» شدند و «پشتیبانی سفارشی» را در زمینه‌های «سردبیری، تولید و سیستم‌ها و فرآیندهای مدیریتی گسترده‌تر و همچنین در تولید مشترک محتوا» ارائه کردند. این «مربیان» شامل خبرنگاران فعلی و سابق بی‌بی‌سی بودند.

بی‌بی‌سی مدیا اکشن با افتخار اعلام کرد: «توانایی ما در به کارگیری کارکنان بااستعداد و باتجربه بی‌بی‌سی، یک سرمایه بزرگ است که برای این طرح به کار گرفته خواهد شد.» شبکه دولتی بریتانیا به عنوان سازمانی «خوش‌نام و بسیار معتبر» در گرجستان، مولداوی و اوکراین توصیف شد و بنابراین جایگاه مناسبی برای «تشویق» روزنامه‌نگاران به دیدار با «طرف‌های ذی‌نفع محلی»، از جمله سیاستمداران، برای «تحکیم رسانه به عنوان یک بازیگر کلیدی در حکمرانی» در منطقه داشت. این کار امیدوار بود تا «محیطی توانمندتر» برای پلتفرم‌های رسانه‌ای «مستقل» که به طور مخفیانه توسط بریتانیا حمایت می‌شوند، فراهم کند.

«سابقه طولانی» بی‌بی‌سی مدیا اکشن و بنیاد تامسون رویترز در انجام تلاش‌های مشابه در جاهای دیگر، ظاهراً «سیاست دولت‌ها را تغییر داده بود.» این شامل دولت‌هایی می‌شد که «انقلاب‌های عربی را تجربه می‌کردند.» در جای دیگری، بی‌بی‌سی مدیا اکشن به ایجاد «اصوات مصریه (Aswat Masriya) برنده جایزه» در مصر به عنوان یک موفقیت بزرگ اشاره کرد. همانطور که «دِ گرِی‌زون» افشا کرد، این رسانه که به طور مخفیانه توسط بریتانیا و با مدیریت رویترز تأمین مالی می‌شد، به شدت برای تضعیف اولین رهبر منتخب دموکراتیک قاهره، محمد مرسی، تلاش کرد و به فراهم کردن زمینه برای برکناری او توسط یک کودتای نظامی خشونت‌آمیز در ژوئیه ۲۰۱۳ کمک کرد.

ظاهراً بی‌بی‌سی مدیا اکشن با جسارت ناشی از این تجربه، به بنیاد تامسون رویترز پیشنهاد داد که یک «پلتفرم خبری» مشابه را در اوکراین ایجاد کند که «زمان‌بندی آن برای آماده‌سازی انتخابات ۲۰۱۹ بود»، انتخاباتی که در نهایت ولودیمیر زلنسکی را به صحنه جهانی آورد.
این دو سازمان قصد داشتند این تجربه را برای انتخابات گرجستان در سال بعد «تکرار کنند.» بی‌بی‌سی مدیا اکشن نوشت: «این پلتفرم»—که «به طور کامل توسط سردبیران و روزنامه‌نگاران محلی اداره می‌شود»—«محتوای خبری مستقل و معتبر را منتشر می‌کرد که آزادانه به رسانه‌های محلی و ملی ارسال می‌شد» و «خدمتی حیاتی را ارائه می‌داد.»

لندن از بی‌بی‌سی مدیا اکشن برای «پاسخگو کردن دولت‌ها» بهره می‌برد
ماهیت یکپارچه بی‌بی‌سی مدیا اکشن و شبکه دولتی بی‌بی‌سی در اسناد افشا شده مربوط به فعالیت‌های اولی در یوگسلاوی سابق غیرقابل انکار است. اسناد ارسالی به وزارت خارجه می‌بالند: «بی‌بی‌سی مدیا اکشن برای بهره‌برداری از اعتبار، منابع و تخصص بی‌بی‌سی ایجاد شد… مربیان و مشاوران آن، روزنامه‌نگاران، سردبیران و تولیدکنندگان فعالی هستند که تجربه قابل توجهی در جمع‌آوری اخبار، ساخت برنامه و سردبیری در بی‌بی‌سی دارند.» یکی از نکات مهم فروش، «دسترسی» بی‌بی‌سی مدیا اکشن «به ثروت تجربه و استعداد بی‌بی‌سی» بود.

این ارتش جهانی از کارگزاران بی‌بی‌سی «دارای طیف گسترده‌ای از تجربه در فرمت‌ها و تولید با شرکا و ذی‌نفعان از جمله برنامه‌های واقعی، درام و توسعه رسانه‌های اجتماعی هستند.» رسانه‌هایی که کارمندان بی‌بی‌سی مدیا اکشن در آن‌ها مستقر می‌شوند، همچنین به «طیف گسترده‌ای از ابزارهای دیجیتال نوآورانه» که توسط شبکه دولتی بریتانیا ایجاد شده‌اند، و «استودیوهای متصل به بی‌بی‌سی» دسترسی پیدا می‌کنند.

پیشنهاد بی‌بی‌سی مدیا اکشن برای یک پروژه وزارت خارجه که قرار بود از ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ اجرا شود و ظاهراً مربوط به «ترویج آزادی بیان و گفت‌وگوی عمومی» در صربستان و مقدونیه بود، تیمی را پیشنهاد داد که تقریباً به طور انحصاری از کهنه‌کاران بی‌بی‌سی تشکیل شده بود، برخی از آن‌ها برای دهه‌ها در سمت‌های ارشد در شبکه دولتی بریتانیا فعالیت کرده بودند. یکی از آن‌ها از دهه ۱۹۸۰ در بخش بلغاری بی‌بی‌سی وُرلد سرویس (BBC World Service) کار کرده و در نهایت از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ کل عملیات را رهبری کرده بود.

رزومه او بیان می‌کند که «تمام جنبه‌های پخش بی‌بی‌سی به بلغارستان، از جمله استراتژی، نظارت سردبیری، بودجه و مدیریت کارکنان و آموزش را مدیریت می‌کرد»، در حالی که «با ایستگاه‌های رادیویی بلغاری و سایر رسانه‌ها مذاکره و مشارکت‌هایی را ایجاد می‌کرد و نماینده بی‌بی‌سی در منطقه هدف بود.» فرد دیگری نیز به همین ترتیب در طول دوران حرفه‌ای طولانی خود، چندین بخش از شبکه دولتی بریتانیا را در داخل و خارج از کشور اداره کرده بود و به دلیل «مدیریت استادانه پوشش انتخابات و سایر اخبار مهم» شناخته می‌شد.

این تجربه ممکن است به یک پروژه قبلی بی‌بی‌سی مدیا اکشن، که در پیشنهاد افشا شده ذکر شده، مرتبط باشد. از نوامبر ۲۰۱۵ تا مارس ۲۰۱۶، این سازمان «برای کمک به رسانه‌های مقدونیه برای پوشش مؤثر انتخابات» کار کرد. همانطور که «دِ گرِی‌زون» افشا کرده است، انتخابات ۲۰۱۶ مقدونیه توسط یک «انقلاب رنگی» با حمایت MI6 کلید خورد که یک دولت ملی‌گرای محبوب را از قدرت خلع کرد. به جای آن، یک دولت سرسختانه طرفدار غرب به سختی به قدرت رسید. ما فقط می‌توانیم حدس بزنیم که آیا نفوذ مخفیانه بی‌بی‌سی مدیا اکشن بر نحوه گزارش رسانه‌های محلی از انتخابات، بر نتیجه آن تأثیر گذاشته است یا خیر.

اینکه وزارت خارجه از بی‌بی‌سی مدیا اکشن – و به تبع آن از بی‌بی‌سی – برای مداخلات سیاسی آشکار در خارج از کشور استفاده می‌کند، در اسنادی که یک عملیات مخفی بریتانیایی دیگر در بالکان را شرح می‌دهند، مشخص شده است. در حالی که این پروژه ظاهراً مربوط به «حمایت از استقلال بیشتر رسانه‌ها» در منطقه بود، بی‌بی‌سی مدیا اکشن اعتراف کرد که گزارش‌های خبری آن «وسیله‌ای برای رسیدن به یک هدف» بود. بر اساس اسناد داخلی، هدف نهایی «پاسخگو کردن دولت‌ها و نهادهای قدرتمند» در صورت عدم عمل به آنچه که لندن از آن‌ها می‌خواست، بود.

بی‌بی‌سی مدیا اکشن بالکان را تکه‌تکه می‌کند

بر اساس اسناد بی‌بی‌سی مدیا اکشن، بریتانیا به دنبال «رقابت در فضای اطلاعاتی» در سراسر بالکان از طریق مجموعه‌ای از کمپین‌ها برای «تنوع بخشیدن به اطلاعات، منابع و دیدگاه‌های موجود» برای جمعیت‌های محلی بود. در این مورد، تنوع یک مفهوم ضمنی آشکار برای تقویت دیدگاه‌های طرفدار ناتو و بریتانیا‌محور بود.

اهداف بی‌بی‌سی مدیا اکشن شامل «حمایت از رسانه‌ها، بازیگران و روزنامه‌نگاران فعلی و آینده برای ارائه خروجی و محتوای باکیفیت، و فعالیت ایمن، پایدار و با دوام‌تر» بود. به عنوان مثال، این سازمان به اصطلاح خیریه، طرح «آموزش و مربی‌گری» را پیشنهاد داد که «روزنامه‌نگاران زن حوزه دفاع و دیپلماسی را در اولویت قرار می‌داد.»

بی‌بی‌سی مدیا اکشن متعهد شد: «علاوه بر توسعه روزنامه‌نگاران فعلی، به منظور ایجاد یک جریان از زنان آینده، این برنامه شامل یک عنصر ارتباطی با فعالیت‌های دانشگاهی برای تشویق زنان به در نظر گرفتن روزنامه‌نگاری به عنوان یک حرفه خواهد بود.» این کار نه تنها «روزنامه‌نگاران زن را به پیش‌زمینه آگاهی صنعت» در منطقه می‌آورد، بلکه «تصور از بریتانیا را در میان این شرکت‌کنندگان، که تأثیرگذارانی در غرب بالکان هستند، بهبود می‌بخشد.»

پیشنهاد تأمین مالی که توسط بی‌بی‌سی مدیا اکشن به وزارت خارجه ارسال شد، نشان‌دهنده عمق تحقیر آن‌ها نسبت به زنان و طبقه کارگر است، که قرار بود با محتوای داستانی، و نه اخبار جدی، هدف قرار گیرند. بی‌بی‌سی مدیا اکشن توضیح داد: «درام می‌تواند ابزار مفیدی برای جلب توجه مخاطبان فقیرتر و زن باشد.»

بی‌بی‌سی مدیا اکشن همچنین متعهد شد که «از ایجاد رسانه‌های جدید» در سراسر منطقه حمایت کند و به «کارآفرینان برای تأسیس عناوین رسانه‌ای جدید» کمک کند که «صداهای مستقل و محلی» را تقویت کنند. بریتانیا به عنوان «متخصص در فراهم کردن فضا و فرصت» برای «استارت‌آپ‌های» خبری توصیف شد. حمایت آشکار لندن از چنین پروژه‌هایی به صراحت با هدف بهره‌برداری از کمبود فرصت‌های شغلی در صحنه محلی برای «افزایش دیدگاه مثبت نسبت به بریتانیا در میان مخاطبان هدف جوان‌تر» بود. از جمله رسانه‌هایی که قرار بود تأمین مالی شوند، یک «خبرگزاری» منطقه‌ای بود که «محتوای باکیفیت (نوشتاری، تصویری و ویدیویی)» تولید می‌کرد.

همچنین از جمله پیشنهادات، «کارخانه‌های محتوای شهروندی» بودند که شامل «کمپ‌های دوهفته‌ای و بسیار تبلیغاتی برای تولید محتوا» در غرب بالکان می‌شدند. این کمپ‌های تابستانی با حمایت بریتانیا «جوانان را از سراسر منطقه برای یک کمپ آموزشی و مشارکتی یوتیوب گرد هم می‌آورد که به جوانان یاد می‌دهد چگونه تولیدکننده محتوا شوند» و همچنین «یک برنامه فعالیت بسیار عمومی را فراهم می‌کرد که تصور از بریتانیا را بهبود می‌بخشید.»

در جایی دیگر، وبلاگ‌نویسان ویدیویی محبوب محلی استخدام می‌شدند تا ویدیوهایی تولید کنند که «در آن‌ها اطلاعات نادرست بسیار تحریک‌آمیز را به اشتراک می‌گذارند، برخی از آن‌ها شامل تئوری‌های توطئه درباره ناتو است، قبل از اینکه افشا کنند که جعلی است و جامعه دنبال‌کننده خود را به خاطر احتمال باور کردن آن‌ها مورد انتقاد قرار دهند.» دلیل این کار این بود که «مخاطبان از متهم شدن به فریب خوردن توسط اطلاعات نادرست خوششان نمی‌آید»، که به نوبه خود باعث می‌شود حقایق و دیدگاه‌هایی که برای وزارت خارجه بریتانیا ناخوشایند هستند را رد کنند. در عمل، به نظر می‌رسید که این کمپین برای آلوده کردن تمام انتقادات از ناتو به عنوان اطلاعات نادرست احتمالی طراحی شده بود.
بی‌بی‌سی مدیا اکشن همچنین به دنبال استخدام و پرورش ارتشی از «شکل‌دهندگان افکار» در زمینه‌های مختلف بود، به ویژه در «مناطق اولویت‌دار» لندن در «دفاع، امنیت و دیپلماسی… که مدافعان بریتانیا» در غرب بالکان باشند. برنامه‌های آموزشی رسانه‌ای به دارایی‌های بی‌بی‌سی مدیا اکشن این امکان را می‌دادند که «سخنگویان عمومی مؤثرتری شوند» و این سازمان «سپس با شرکای رسانه‌ای در کشور برای فراهم کردن فرصت‌هایی برای آن‌ها همکاری می‌کرد.»

هیچ منطقه‌ای در غرب بالکان برای بی‌بی‌سی مدیا اکشن خارج از دسترس نبود. یک «نمایش سیار سواد رسانه‌ای» در «مناطق روستایی و شهرها» در سراسر منطقه سفر می‌کرد. «مناطق خارج از شهرهای بزرگ» به دلیل «محیط اطلاعاتی کوچک‌تری که به احتمال زیاد بخشی از آن هستند»، «به عنوان اولویت شناسایی شدند.» حتی مدارس نیز برای نفوذ پیشنهاد شدند، به طوری که بی‌بی‌سی مدیا اکشن بیان کرد که برنامه‌های درسی محلی باید بازبینی شوند تا «اطلاعات نادرست به صراحت در آن‌ها گنجانده شود.» اگر این کار انجام نمی‌شد، «یک بسته آموزشی می‌توانست با طرح‌های درسی و مواد از پیش آماده شده» برای معلمان ایجاد شود.

یکی از اسناد به این موضوع می‌بالد که بی‌بی‌سی مدیا اکشن در ۱۷ کشور در هر قاره، دفاتر اختصاصی دارد و صدها نفر را استخدام کرده است. در زمان نگارش آن، بی‌بی‌سی مدیا اکشن ۶۸ «پروژه فعال» را مدیریت می‌کرد که بیشتر دفاتر چندین برنامه را به طور همزمان اجرا می‌کردند. روابط نزدیک این سازمان با «بی‌بی‌سی وُرلد سرویس»، که در «بیش از ۱۰۰ شهر در سراسر جهان» فعال است، به این معنی بود که جنگ اطلاعاتی بی‌بی‌سی مدیا اکشن می‌توانست به مخاطبانی بالغ بر صدها میلیون نفر در سراسر جهان برسد.
​