ترجمه مجله جنوب جهانی

در دهه‌های اخیر، هوش مصنوعی به عنوان یکی از قدرتمندترین نیروهای دگرگون‌ساز در تاریخ بشر ظاهر شده است. با این حال، سرنوشت این فناوری عظیم، مانند هر ابداع دیگری، در دست انسان‌ها و نظام‌های حاکم بر جامعه است. هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری برای تمرکز ثروت و قدرت در دستان اقلیتی اندک باشد، یا به سلاحی برای گسترش عدالت، کاهش نابرابری و مبارزه با فقر تبدیل شود. جمهوری خلق چین با اتخاذ رویکردی سوسیالیستی و با اولویت‌دادن به منافع عمومی، مسیر دوم را برگزیده است. در این دیدگاه، هوش مصنوعی نه به عنوان کالایی انحصاری برای شرکت‌های بزرگ یا قشر ثروتمند، بلکه به عنوان ابزاری برای ارتقای جمعی، بهبود زندگی مردم عادی و تقویت بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی کشورهای در حال توسعه به کار گرفته می‌شود.

این رویکرد صرفاً یک سیاست فناورانه نیست، بلکه تجلی عملی ایده‌آل‌های سوسیالیسم چینی در عصر دیجیتال است؛ سوسیالیسمی که در پی «رفاه مشترک» است، نه ثروت انحصاری، و فناوری را در خدمت مردم قرار می‌دهد، نه در خدمت سرمایه.

​تحولی عمیق: از بهره‌وری فردی تا بازآرایی مناسبات تولید

بسیاری از کشورهای غربی و شرکت‌های سرمایه‌داری، هوش مصنوعی را صرفاً ابزاری برای افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های نیروی کار می‌دانند. در این مدل، یک کارمند با استفاده از هوش مصنوعی ممکن است به فردی «فوق‌العاده» تبدیل شود، اما اگر سازمان از او حمایت نکند، این فرد می‌تواند سازمان را ترک کرده و توانایی‌های خود را به نفع شخصی به کار گیرد. این نتیجه‌ای طبیعی در نظامی است که در آن فناوری، ابزاری برای رقابت فردی است، نه همکاری جمعی.

در مقابل، چین با نگاهی سیستماتیک و سوسیالیستی، هوش مصنوعی را فرصتی برای بازآرایی «مناسبات تولید» تلقی می‌کند. به بیان دیگر، هدف تنها هوشمندتر کردن کارمندان نیست، بلکه دگرگون‌سازی سازمان‌ها، ساختارها و نظام‌های پاداش و حمایتی است تا این هوشمندی به صورت جمعی و در قالب سرمایه‌ای عمومی و نه خصوصی، نمود پیدا کند. این رویکرد را می‌توان به وضوح در شرکت‌هایی مانند «سن‌ما» (Senma) مشاهده کرد: کارمندی که یک سامانه هوشمند برای طراحی لباس می‌سازد، نه تنها تشویق می‌شود، بلکه ایده او به دارایی سازمانی تبدیل شده و خود در مسیر ارتقا و پاداش قرار می‌گیرد. این نمونه‌ای کوچک از «بهره‌برداری جمعی از توانمندی‌های فردی در خدمت جمع» است، نه در خدمت سود انحصاری.

عدالت فناورانه: هوش مصنوعی برای همه، نه برای اقلیت

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای رویکرد چینی، تحقق «عدالت فناورانه» است. در بسیاری از کشورهای جهان در حال توسعه، دسترسی به فناوری‌های پیشرفته محدود به لایه‌های خاصی از جامعه است، مانند دانشجویان ممتاز، شرکت‌های بزرگ شهری، یا مراکز تحقیقاتی وابسته به کشورهای خارجی. اما چین با سیاست‌های هدفمند آموزشی، زیرساختی و سازمانی، هوش مصنوعی را به ابزاری عمومی تبدیل کرده است؛ همان‌گونه که در گذشته، سوادآموزی یا دسترسی به آب و برق را عمومی ساخت.

در کارخانه‌های تولیدی، فروشگاه‌های خرده‌فروشی، ادارات دولتی و حتی در روستاها، کارمندان و کشاورزان با ابزارهای هوش مصنوعی کار می‌کنند؛ نه به عنوان مصرف‌کنندگان منفعل، بلکه به عنوان کاربران فعال و خالقان نوآوری. این امر به معنای شکستن انحصار فناوری و دموکراتیزه‌سازی دانش است و دقیقاً همان چیزی است که کشورهای جهان در حال توسعه برای رهایی از وابستگی فناورانه به غرب نیاز دارند.

مبارزه با فقر با ابزارهای هوشمند

چین نخستین کشوری در جهان بود که توانست فقر مطلق را در مقیاس ملی از بین ببرد، و هوش مصنوعی نقشی حیاتی در این دستاورد تاریخی داشت. از سامانه‌های هوشمند برای شناسایی افراد نیازمند و تخصیص کمک‌های هدفمند گرفته تا پلتفرم‌های آموزشی برای ارتقای مهارت‌های شغلی روستاییان، از الگوریتم‌های پیش‌بینی بازار برای کشاورزان کوچک تا سامانه‌های بهینه‌سازی زنجیره تأمین برای تعاونی‌های محلی؛ همه نشان‌دهندهٔ کاربرد عملی هوش مصنوعی در خدمت اهداف اجتماعی است.

چین این دانش و تجربه را در انحصار خود نگه نداشته است. از طریق ابتکاراتی مانند «کمربند و راه» و همکاری‌های موسوم به «جنوب-جنوب»، چین در حال انتقال این مدل‌های هوشمند به کشورهای آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین است. در اتیوپی، کشاورزان با استفاده از اپلیکیشن‌های هوشمند چینی، محصولات خود را به بازارهای جهانی عرضه می‌کنند. در پاکستان، دانشجویان با پلتفرم‌های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی، مهارت‌های قرن بیست و یکم را فرا می‌گیرند. در اکوادور، شهرداری‌ها از سامانه‌های چینی برای مدیریت پسماند و بهینه‌سازی خدمات شهری بهره می‌برند. این فناوری در خدمت رهایی است، نه در خدمت استعمار دیجیتال.

سوسیالیسم چینی: معماری اجتماعی برای فناوری انسان‌محور

سوسیالیسم چینی، در تضاد اساسی با مدل‌های لیبرال غربی، فناوری را جدا از زمینه اجتماعی و اخلاقی آن در نظر نمی‌گیرد. در چین، هوش مصنوعی باید در خدمت «ارتقای رفاه عمومی»، «کاهش شکاف‌های اجتماعی» و «تقویت خودکفایی ملی» باشد. این اهداف صرفاً شعارهای سیاسی نیستند، بلکه معیارهای عملیاتی برای ارزیابی موفقیت هر پروژه فناورانه به شمار می‌روند.

این رویکرد به‌ویژه برای کشورهای جهان در حال توسعه الهام‌بخش است، زیرا بسیاری از این کشورها با چالش‌هایی روبه‌رو هستند که چین نیز در گذشته با آن‌ها دست و پنجه نرم می‌کرد: فقر گسترده، زیرساخت‌های ضعیف، نابرابری منطقه‌ای و وابستگی به فناوری‌های خارجی. مدل چینی نشان می‌دهد که می‌توان بدون تقلید کورکورانه از غرب، مسیری مستقل و متناسب با شرایط داخلی طراحی کرد؛ مسیری که فناوری را در خدمت مردم قرار می‌دهد، نه سرمایه.

چشم‌انداز آینده: هوش مصنوعی به عنوان ابزار رهایی جهانی

اگر هوش مصنوعی در اختیار نظام‌های سرمایه‌داری قرار گیرد، ممکن است به ابزاری برای نظارت، کنترل و تمرکز ثروت تبدیل شود. اما اگر در اختیار نظام‌هایی قرار گیرد که مشروعیت خود را از مردم می‌گیرند، مانند چین که به دنبال «رفاه مشترک» و «عدالت اجتماعی» است، می‌تواند به ابزاری برای رهایی، برابری و پیشرفت جمعی بدل شود.

چین نشان داده است که می‌توان فناوری را ملی و عمومی کرد و آن را در خدمت اهداف اجتماعی قرار داد. این تجربه، نه تنها برای خود چین، بلکه برای تمام کشورهایی که در پی راهی مستقل برای توسعه هستند، حاوی درس‌های بزرگی است. در آینده‌ای نزدیک، موفقیت کشورهای جهان در حال توسعه در مبارزه با فقر، نابرابری و وابستگی فناورانه، به میزان بهره‌گیری آن‌ها از این مدل — مدل هوش مصنوعی در خدمت سوسیالیسم و عدالت اجتماعی — وابسته خواهد بود.

هوش مصنوعی تنها یک فناوری نیست، بلکه یک انتخاب است. و چین انتخاب کرده است که این فناوری را در خدمت بشریت، در خدمت فقرا، در خدمت کشورهای محروم و در خدمت آرمان‌های سوسیالیستی قرار دهد. این دستاورد نه تنها برای چین، بلکه امیدی برای جهان است.

​