از اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای تا بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای: نکات برجسته این گام سازمان همکاری شانگهای چیست؟

هوانگ چائو، ∙ محقق دیپلماتیک

منتشر شده در پیپر چین

ترجمه مجله جنوب جهانی

اجلاس سران تیانجین به عنوان بزرگترین اجلاس از زمان تأسیس سازمان همکاری شانگهای، دستاوردهای برجسته‌ای در زمینه توسعه سازوکارهای این سازمان به همراه داشت. در این میان، تصمیم رهبران سازمان همکاری شانگهای مبنی بر تأسیس بانک توسعه این سازمان، توجه گسترده جهانی را به خود جلب کرده است. پس از بیش از یک دهه از ارائه پیشنهاد ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای از سوی چین، سرانجام این ایده در اجلاس تیانجین به ثمر نشست و رهبران به یک توافق سیاسی مهم دست یافتند: «کشورهای عضو ذیربط بر اهمیت تأسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای تأکید کرده و تصمیم گرفتند تا تأسیس این بانک را تسریع نموده و در مورد مسائل مربوط به عملکرد این نهاد مالی به رایزنی‌های خود سرعت بخشند.» این امر نشان می‌دهد که بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای این پتانسیل را دارد که از یک پیشنهاد چینی به یک سازمان بین‌المللی واقعی تبدیل شود.

چرا سازمان همکاری شانگهای به بانک توسعه نیاز دارد؟

سازمان همکاری شانگهای فعالیت خود را با همکاری‌های امنیتی در زمینه مبارزه با تروریسم، جدایی‌طلبی و افراط‌گرایی آغاز کرد. با پیشرفت چشمگیر همکاری‌های ضدتروریستی، کشورهای عضو به تدریج به این نتیجه رسیدند که برای از بین بردن ریشه‌های تروریسم، باید همکاری‌های اقتصادی، به ویژه در پروژه‌های بزرگ اقتصادی مانند زیرساخت‌ها، توسعه منابع معدنی و استخراج انرژی را گسترش داد. برای انجام همکاری در پروژه‌های بزرگ اقتصادی، ابتدا باید مسئله تأمین مالی حل شود.

اکثر کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در حال توسعه هستند، از منابع طبیعی خوبی برخوردارند و نرخ رشد اقتصادی بالایی را حفظ کرده‌اند، اما عموماً با مشکل تأمین مالی زیرساخت‌ها مواجه هستند. روسیه و قزاقستان دارای منابع غنی نفت، گاز طبیعی، زغال سنگ و سنگ آهن هستند و چشم‌انداز توسعه آنها گسترده است، اما کمبود شدید بودجه برای ساخت زیرساخت‌ها، مانع از بهره‌برداری از مزایای منابع معدنی آنها می‌شود. دولت تاجیکستان صنایع برق آبی، ساخت زیرساخت‌های جاده‌ای و توسعه منابع معدنی را به عنوان اولویت‌های مهم توسعه ملی خود قرار داده است، اما نیاز فوری به حل مسئله سرمایه‌گذاری دارد. قرقیزستان قصد دارد در چندین پروژه بزرگ نیروگاه برق آبی سرمایه‌گذاری کند و ساخت راه‌آهن و جاده را در داخل کشور تقویت کند، اما بودجه ملی این کشور تنها می‌تواند بخش کوچکی از نیازهای مالی را تأمین کند و با کمبود بودجه قابل توجهی مواجه است. دولت ازبکستان استخراج انرژی و فرآوری محصولات انرژی را به عنوان محور توسعه اقتصادی خود قرار داده است و همچنان به سرمایه‌گذاری زیادی نیاز دارد.

در این راستا، به منظور تأمین نیازهای مالی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، چین ابتکار ایجاد اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای را ارائه کرد.

در اکتبر 2005، اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای در مسکو تأسیس شد و 6 مؤسسه مالی شامل بانک توسعه دولتی چین، بانک توسعه و امور خارجه روسیه، بانک توسعه قزاقستان، بانک پس‌انداز تسویه حساب قرقیزستان، بانک پس‌انداز دولتی تاجیکستان و بانک فعالیت‌های اقتصادی خارجی ازبکستان، با مجوز یا توصیه دولت‌های خود در این اتحادیه شرکت کرده و «توافقنامه تأسیس اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای» را امضا کردند.

در ژوئن 2006، اعضای اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای «برنامه عمل برای حمایت از همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای سازمان همکاری شانگهای» را تصویب کردند و اولویت‌های کاری این اتحادیه را تعیین کردند که عبارت بود از ارائه حمایت مالی به پروژه‌های بزرگ اقتصادی کشورهای عضو در زمینه‌های انرژی و زیرساخت‌های حمل و نقل.

با تلاش‌های مشترک کشورهای عضو، اتحادیه بین بانکی سازمان همکاری شانگهای نقش مثبتی در حل مشکلات تأمین مالی همکاری‌های اقتصادی سازمان همکاری شانگهای ایفا کرده است، اما با چالش‌های قابل توجهی نیز روبرو است.

نخست، اتحادیه بین بانکی یک نهاد همکاری باشگاهی غیررسمی است و از نظر قانونی واجد شرایط یک نهاد بانکی نیست، بنابراین اتحادیه بین بانکی تنها می‌تواند نقش هماهنگ‌کننده را در ارائه وام‌های سندیکایی به پروژه‌های همکاری منطقه‌ای مصوب سازمان همکاری شانگهای بر اساس اصول بازار و در ترویج همکاری‌های مالی سازمان همکاری شانگهای ایفا کند.

دوم، به دلیل ضعف اقتصادی برخی از کشورهای عضو، توانایی هماهنگی در همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای در زمان تصدی ریاست دوره‌ای آنها با محدودیت‌های زیادی مواجه است و نمی‌تواند به موقع و به طور موثر نیازهای مالی کشورهای عضو را شناسایی کند، در نتیجه بر کارایی و نتایج کار اتحادیه بین بانکی تأثیر می‌گذارد.

بنابراین، ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای و انتقال همکاری‌های مالی سازمان همکاری شانگهای از مدل غیررسمی اتحادیه بین بانکی به مدل عملیاتی نهادی، بسیار ضروری به نظر می‌رسد.

هماهنگی چین و روسیه و ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای

در نوامبر 2010، چین برای اولین بار پیشنهاد ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای را مطرح کرد و پیشنهاد داد که سازمان همکاری شانگهای همکاری‌های مالی خود را تعمیق بخشد، ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای را مورد مطالعه قرار دهد و راه‌های جدیدی برای سرمایه‌گذاری و بهره‌مندی مشترک بررسی کند. در ژوئن 2012، اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در پکن برگزار شد و چین با جدیت بیشتری ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای را ترویج کرد. در دسامبر 2015، شورای نخست‌وزیران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در ژنگژو، استان هنان برگزار شد و چین بار دیگر پیشنهاد کرد که به طور فعال برای ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای آماده شود تا از توسعه اقتصادی کشورهای عضو حمایت مالی کند.

هماهنگی بین چین و روسیه به عنوان دو عضو بنیانگذار سازمان همکاری شانگهای، برای ایجاد بانک توسعه این سازمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اگرچه چین و روسیه هر دو بر ترویج همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای سازمان همکاری شانگهای تأکید دارند، اما منافع و اولویت‌های متفاوتی دارند. روسیه امیدوار است از طریق سازمان همکاری شانگهای، مزایای اقتصادی سنتی خود را در آسیای مرکزی تثبیت کند و نقش «تکمیلی» را برای سازوکارهای همکاری اقتصادی منطقه‌ای تحت رهبری روسیه مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا و بانک توسعه اوراسیا ایفا کند. چین به عنوان مهم‌ترین یا حتی تنها سازوکار همکاری اقتصادی منطقه‌ای خود در آسیای مرکزی، امیدوار است که سازمان همکاری شانگهای ضمن ترویج قوی همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای در آسیای مرکزی، به توسعه اقتصادی این کشور، به ویژه استراتژی تنوع بخشیدن به واردات انرژی نیز کمک کند.

در این راستا، چین در زمان میزبانی اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در پکن در سال 2012، یک طرح نهادی نسبتاً مشخص ارائه کرد: سرمایه بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای 10 میلیارد دلار آمریکا باشد و هر یک از کشورهای شرکت‌کننده بر اساس مقیاس اقتصادی خود (محاسبه شده بر اساس تولید ناخالص داخلی اسمی یا برابری قدرت خرید) سرمایه‌گذاری کنند. بر اساس این طرح، چین حدود 8 میلیارد دلار آمریکا و بقیه 2 میلیارد دلار آمریکا توسط سایر کشورهای عضو به رهبری روسیه سرمایه‌گذاری می‌شود.

روسیه پیشنهاد کرد که بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای باید بر اساس بانک توسعه اوراسیا ایجاد شود. بانک توسعه اوراسیا در سال 2006 به طور مشترک توسط روسیه و قزاقستان تأسیس شد و تحت رهبری روسیه قرار دارد. سرمایه آن 7 میلیارد دلار آمریکا است که 1.5 میلیارد دلار آمریکا آن به صورت نقدی توسط روسیه (1 میلیارد دلار آمریکا) و قزاقستان (500 میلیون دلار آمریکا) تأمین شده است. روسیه 65.97 درصد و قزاقستان 32.99 درصد سهام این بانک را در اختیار دارند.

در سال 2025، در زمان میزبانی اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در تیانجین توسط چین، هماهنگی بین چین و روسیه در مورد موضوع بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای به طور قابل توجهی افزایش یافت و مواضع آنها به تدریج همسو شد. در 3 ژوئن، نشست وزرای دارایی و روسای بانک‌های مرکزی سازمان همکاری شانگهای در پکن برگزار شد که به طور مشترک توسط وزیر دارایی چین، لان فوآن و رئیس بانک مرکزی، پان گونگ شنگ اداره شد. روسیه رویکرد فعال‌تری نسبت به طرح نهادی چین برای بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای اتخاذ کرد و این امر باعث شد که این نشست پیشرفت اساسی در ترویج تأسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای داشته باشد.

در 5 ژوئیه، شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در تیانجین برگزار شد و طرفین در مورد ایجاد سازوکارهای تضمین مالی مانند بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای بحث و تبادل نظر کردند و به یک اجماع اصولی دست یافتند. وزیر امور خارجه چین، وانگ یی خاطرنشان کرد که تصمیم سازمان همکاری شانگهای برای تأسیس بانک توسعه، یک پلتفرم جدید برای همکاری‌های چندجانبه در منطقه اوراسیا ایجاد خواهد کرد و به طور موثری توسعه زیرساخت‌ها و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را ترویج خواهد کرد که هم برای کشورهای عضو و هم برای منطقه، یک رویداد خوشایند است.

چشم‌انداز طراحی نهادی بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای

پس از اجلاس تیانجین، ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای وارد مرحله جدیدی از طراحی نهادی خواهد شد و یک سری مسائل مانند موقعیت استراتژیک بانک، تخصیص سهام و انتخاب محل استقرار دفتر مرکزی، به محور توجه طرفین تبدیل خواهد شد.

از نظر موقعیت استراتژیک، بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای باید ویژگی‌های منطقه‌ای را منعکس کند و با بانک بریکس که قبلاً تأسیس شده است، متفاوت باشد. بانک بریکس عمدتاً کشورهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه گسترده را هدف قرار می‌دهد، در حالی که بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای باید در منطقه آسیای مرکزی مستقر شود، به ویژه کشورهای کمتر توسعه یافته این منطقه را هدف قرار دهد و به طور خاص برای پروژه‌های بزرگ همکاری اقتصادی در این منطقه، به ویژه پروژه‌های زیرساختی انرژی و حمل و نقل، تأمین مالی کند.

از نظر تخصیص سهام، بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای باید به رویکرد تخصیص سهام بر اساس مقیاس اقتصادی پایبند باشد و به طور کامل مسئولیت و نقش چین را به عنوان سهامدار بزرگ بانک ایفا کند. در مراحل اولیه ایجاد و بهره‌برداری بانک، رهبری بین‌المللی سهامداران بزرگ بسیار مهم است. در مقایسه با سایر کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، چین دارای غنی‌ترین تجربه و منابع در زمینه بانک‌های توسعه چندجانبه است: از یک سو، ایجاد و بهره‌برداری موفقیت‌آمیز بانک‌های توسعه چندجانبه مانند بانک بریکس و بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا، تجربه غنی را برای چین در ایجاد و مدیریت بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای انباشته کرده است. از سوی دیگر، دامنه فعالیت بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای بر تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی انرژی و حمل و نقل متمرکز خواهد بود و چین در این زمینه مزایای آشکاری دارد.

از نظر انتخاب محل استقرار دفتر مرکزی، در مقایسه با سایر شهرها، شانگهای به عنوان محل استقرار دفتر مرکزی بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای مناسب‌تر است. از یک سو، سازمان همکاری شانگهای تنها سازمان بین‌المللی منطقه‌ای است که به نام شهر شانگهای نامگذاری شده است. بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای به عنوان پروژه شاخص همکاری‌های اقتصادی سازمان همکاری شانگهای، انتخاب شانگهای به عنوان محل استقرار دفتر مرکزی آن، هم به نام و هم به معنا مطابقت دارد و با موقعیت توسعه شهری شانگهای نیز همخوانی دارد. از سوی دیگر، شانگهای می‌تواند شرایط مطلوب بی‌نظیری را برای بهره‌برداری خوب بانک فراهم کند. بازار سرمایه نسبتاً کامل شانگهای به عنوان یک مرکز مالی بین‌المللی، شرایط مناسبی را برای تأمین مالی از طریق صدور اوراق قرضه توسط بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای فراهم می‌کند. به عنوان یک بانک توسعه چندجانبه نوظهور، حجم زیادی از بودجه بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای از بازار اوراق قرضه تأمین خواهد شد و استقرار دفتر مرکزی در شانگهای به جمع‌آوری سرمایه بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای کمک خواهد کرد.

(نویسنده: هوانگ چائو، پژوهشگر وابسته در موسسه اقتصاد جهانی آکادمی علوم اجتماعی شانگهای)​