مجید افسر
مجله جنوب جهانی

سخنان اخیر حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، که در آن تأکید کردند ایران نه تاکنون به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای بوده و نه در آینده چنین اقدامی خواهد کرد و همچنین بیان کردند که سلاح‌های هسته‌ای هیچ دردی از ایران دوا نمی‌کند و سلاح‌های غیر هسته‌ای برای کشور کفایت می‌کند، نشان‌دهنده وضعیت دفاعی حساس و دشوار ایران است.

تهدید مکرر ایران به خروج از پیمان منع گسترش تسلیحات هسته‌ای (NPT) یا کناره‌گیری از توافقنامه برجام به سلاحی بی‌اثر بدل شده است. این وضعیت بخصوص پس از حملات سایبری و نظامی اسرائیل در آوریل ۲۰۲۵ که در جریان مذاکرات ایران و آمریکا و با حمایت مشترک آمریکا و اروپا رخ داد، شکل جدی‌تری به خود گرفت. این حملات باعث شد ایران به این نتیجه برسد که نظارت‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی صرفاً پوششی برای جاسوسی و انتقال اطلاعات به آمریکا و اسرائیل است. با از بین رفتن توانایی هسته ای ایران حضور یا عدم حضور ایران در ان پی تی برای غرب بی اهمیت شده.

پاسخ ایران محدود به تعلیق همکاری‌های خود با آژانس بود، با این شرط که در صورت عدم برداشته شدن تحریم‌های مکانیسم ماشه (که بنا بر مقاماتی مانند عباس عراقچی، دست‌پرورده ظریف دروغگو معروف به فرانچسکو، اصلاً نباید در برجام وجود میداشت)، اجازه می‌دهد این نظارت‌ها و جاسوسی‌ها ادامه یابد. این رویکرد نتیجه ارزیابی ایران از تخریب تأسیسات هسته‌ای مهمش توسط حملات اسرائیلی است که عملاً توان بهره‌برداری فوری از آنها را از ایران گرفته است.

در عرصه منطقه‌ای، اسرائیل در نزدیک به دو سال گذشته توانسته با حملات هدفمند به حزب‌الله لبنان، نیروهای طرفدار ایران در عراق، و همچنین سرکوب نهادهای مقاومت در فلسطین، محور مقاومت را به شدت تضعیف کند. این اقدامات، از ترساندن نیروهای عراقی تا تضعیف حزب‌الله و حماس، توان نظامی متحدان ایران را کاهش داده و به وضوح موضع ضعف شدید تهران را در منطقه نشان می‌دهد.

اگرچه ایران در مقابله با حملات اسرائیل مقاومت قابل توجهی نشان داد و توانست پاسخ‌های سریعی ارائه کند که مانع حمله مستقیم بیشتر اسرائیل شد، اما ضربات وارد شده به ساختار امنیتی و فرماندهی نظامی، نمایانگر ضعف‌های امنیتی عمیقی است که به همراه تضعیف محور مقاومت، ایران را در موضع حساسی قرار داده است.

اروپا، آمریکا و اسرائیل با این ارزیابی و برای تداوم فشار، تحریم‌های سختگیرانه‌تری را به اجرا گذاشته‌اند تا شرایط اقتصادی ایران را بحرانی‌تر کنند و امید دارند که فشارهای اقتصادی مردم را به اعتراض وادارد. این اعتراضات در کنار سرکوب‌های شدید و گسترش شکاف میان حاکمیت و مردم می‌تواند فرصتی برای حملات نظامی دوباره و اقداماتی باشد که به دنبال سرنگونی جمهوری اسلامی‌اند؛ سناریویی که غرب بارها تلاش کرده است عملی کند.

غرب بر این باور است که واکنش ملت ایران به شرایط بحرانی مشابه برخی کشورهای عربی است که ممکن است بقاء خود را بر وطن‌پرستی ترجیح دهند، اما این برداشت نادرستی است که فرهنگ و تمدن باستانی ایران را نادیده می‌گیرد و جمهوری اسلامی را نماینده اصلی این فرهنگ نمی‌داند. آنها از طریق سلطنت‌طلبان که نمایندگان فرهنگ باستانی هستند، به دنبال سهم‌خواهی در آینده سیاسی ایران‌اند.

در مقابل، سیاست‌های داخلی جمهوری اسلامی حاکی از کاهش فشارها به زنان و برخی اقشار اجتماعی است که این را به عنوان نشانه‌ای از همبستگی ملی قلمداد می‌کند. با این وجود، واقعیت این است که ملت ایران حساسیت بالایی نسبت به تهدیدات خارجی مخصوصاً از طرف اسرائیل و آمریکا دارد و این دفاع حتی در شرایط سخت معیشتی ادامه خواهد یافت، اما این امر مستلزم اصلاحات اقتصادی جدی و بهبود شرایط زندگی مردم در ماه‌های آینده است.

قدرت دفاعی ایران، به ویژه موشک‌های بالستیک، پشتوانه اصلی دفاع مردم در برابر تهدیدات خارجی بوده است. در صورتی که مردم احساس کنند جمهوری اسلامی در زمینه ساخت سلاح هسته‌ای هم مانند انرژی اتمی مصالحه می‌کند و پشتوانه نظامی موشکی را کنار می‌گذارد، احتمالاً در دفاع مؤثر از کشور کوتاهی خواهند کرد.

جمهوری اسلامی در تلاش است تا توان دفاعی غیرهسته‌ای خود را با تلفیقی از هشدار، تهدید و تبلیغات تقویت کند. شایعاتی درباره ورود جنگنده‌های میگ-۲۹، سوخو-۳۵ و سامانه‌های ضدهوایی چینی در سطح رسانه‌ها مطرح است، اما تاکنون تایید رسمی از سوی کشورهای فروشنده دریافت نشده است. با این حال، گزارش‌ها حاکی است که میگ-۲۹ روسی به‌عنوان راهکار کوتاه‌مدت وارد ایران شده و سوخو-۳۵ به تدریج وارد خواهد شد.

غرب امیدوار است با مسدود کردن کامل فروش نفت ایران، به ویژه از طریق همکاری چین و هند، فشار اقتصادی را تشدید کند. چین که بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است، احتمالاً از این فشار جانبداری نخواهد کرد، اما هند اصلاً خریدار نفت ایران نیست به دلیل تحریم‌های آمریکا و محدودیت‌های نفت روسیه، ممکن است خرید نفت ایران را به صورت قاچاق ادامه دهد.

در کارنامه ۴۰ ساله جمهوری اسلامی، به ویژه طی ۲۰ سال اخیر، توجه جدی‌ای به وضعیت معیشتی مردم و اصلاح نظام نئولیبرالی صورت نگرفته است. نقش آیت‌الله خامنه‌ای در توسعه سیاست‌های خصوصی‌سازی و اقتصاد نئولیبرالی انکارناپذیر است. ایشان همچنان بر کاهش دخالت دولت در امور اقتصادی تأکید می‌کند و معتقد است که مداخله دولت به نفع اقتصاد نیست.

نتیجه رویکرد نئولیبرال، ایجاد کشوری نابرابر، آشفته و عاری از عدالت اجتماعی و تحت سیطره الیگارشی است که حتی از نداشتن سلاح هسته‌ای برای ایران زیان‌بارتر شده است. در این زمینه، مسئولیت اصلی را باید به گردن آیت‌الله خامنه‌ای انداخت که بر ادامه این سیاست‌ها تأکید دارد.

فتوای آیت‌الله خامنه‌ای مبنی بر منع ساخت و استفاده از سلاح هسته‌ای، اگر ناشی از محدودیت‌های فنی و علمی نباشد، مستقیم‌ترین مانع برای پیشرفت ایران در این حوزه است و مسئولیت اهمال و رکود در این زمینه متوجه ایشان است.

در گفت‌وگوهای آتی، ایران احتمالاً ناچار است برنامه موشکی خود را نیز وارد مذاکره کند. غرب تقریباً اطمینان دارد که ایران ساخت توان هسته‌ای برای مقابله با اسرائیل را کنار گذاشته است، و به همین دلیل تهدیدات جمهوری اسلامی را جدی نمی‌گیرد.

چین که بزرگ‌ترین حامی اقتصادی ایران در چهار دهه گذشته بوده، همچنان حمایت مخفی و نیمه‌آشکار خود را ادامه خواهد داد. روسیه نیز به دلیل جنگ اوکراین و محدودیت منابع، قادر به حمایت گسترده نیست.

همسایگان ایران قابل اعتماد نیستند و بیشتر آنها – شامل پاکستان، عربستان، ترکیه و عراق – دشمن یا بی‌اراده‌اند. افغانستان به دلیل استقلال سیاسی نسبی و روابط نزدیک‌تر با چین و روسیه، حداقل قابل اعتمادتر محسوب می‌شود هرچند که حکومتی مذهبی و سخت‌گیر بر آن حاکم است.

سیاست خارجی ایران که متمرکز بر محور مقاومت است و در عین حال به افغانستان و روابط خود با آن کم‌توجه بوده و پناهندگان افغان را به‌ویژه آنهایی که وضعیت قانونی ندارند، اخراج کرده است، نشان‌دهنده سردرگمی و ناتوانی در این عرصه است.

تلاش ناموفق ایران برای نزدیکی به کشورهای خلیج فارس که هیچ اراده مستقل سیاسی ندارند، تنها از عهده ظریف و عراقچی برمی‌آید. همکاری دوپهلو و نامشخص تهران با چین و روسیه، از ترس واکنش غرب، یکی از ناپخته‌ترین سیاست‌های خارجی جمهوری اسلامی است. جالب آنکه علی‌رغم تأکید خامنه‌ای بر گسترش این روابط، تیم امنیت ملی منتخب وی عمدتاً ایگارش ها و دلالان سیاسی هستند که سازش با غرب را دنبال کرده‌اند.

ایران در دو حوزه اساسی به شدت ناتوان است: عدم ساخت سلاح هسته‌ای و شکست در سیاست‌های اقتصادی که منجر به گسترش نئولیبرالیسم و سرکوب معیشتی مردم شده است. این دو اشتباه، چه در کوتاه‌مدت و چه در افق درازمدت، یقه رژیم را خواهد گرفت.




منابع:
[1] فوری سخنرانی جدید آیت الله خامنه ای درباره بمب اتم ایران https://www.youtube.com/watch?v=4Ww33lPDN30
[2] خامنه‌ای: غنی‌سازی را متوقف نمی‌کنیم، مذاکره با آمریکا سودی ندارد https://www.bbc.com/persian/articles/c1wglxre2yzo
[3] رهبر انقلاب: بنا نداریم از سلاح هسته‌ای استفاده کنیم/ مذاکره … https://www.khabaronline.ir/news/2119545/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87
[4] حمله ژوئن 2025 اسرائیل به ایران و پیامدهای تغییر معادلات … https://www.iras.ir/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%DA%98%D9%88%D8%A6%D9%86-2025-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C/
[5] ورود جنگنده‌های سوخو ۳۵ و میگ ۲۹ رسما تایید شد / خرید‌های … https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2088371/%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D9%88-%DB%B3%DB%B5-%D9%88-%D9%85%DB%8C%DA%AF-%DB%B2%DB%B9-%D8%B1%D8%B3%D9%85%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D8%AF
[6] میگ ۲۹ روسی به ایران رسید/ جنگنده‌های سوخو ۳۵ در راهند https://fararu.com/fa/news/907081/%D9%85%DB%8C%DA%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D9%88-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%AF
[7] روابط ایران و طالبان؛ گذار از اعتمادسازی و تلاش برای عمق‌بخشی https://afgreview.com/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86/
[8] نباید خصوصی‌سازی را با خصولتی‌سازی اشتباه بگیریم https://www.mehrnews.com/news/5738759/%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%85
[9] ایران تصمیم به ساخت سلاح هسته‌ای ندارد» اما «غنی‌سازی را … https://www.instagram.com/p/DO8-dnLDdXB/
[10] بازتاب سخنان رهبر انقلاب در رسانه‌های جهان https://www.mashreghnews.ir/news/1750981/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86
[11] مکانیسم ماشه فعال شد : بازگشت تحریم های سازمان ملل از 5 مهر … https://www.asriran.com/fa/news/1095543/%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B4%D9%87-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B2-5-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF
[12] روابط ایران و افغانستان در سال آینده به چه صورت خواهد بود؟ https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C-64/4165784-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A8%