راشل مارسدن
ترجمه مجله جنوب جهانی
در شرایطی که رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، تاکنون علاقهای جدی به جنگ اوکراین نشان نداده و تنها در اندیشه بستن پرونده آن پیش از مهلت جایزه صلح نوبل بوده است، ناگهان همصدایی مقامهای اروپایی درباره «نقض حریم هوایی» روسیه شدت گرفته است.
ترامپ اخیراً موضعی آشکار اختیار کرده و گفته است اوکراین قادر است نهتنها کشور خود را در میدان نبرد از روسیه بازپس گیرد، بلکه «حتی شاید فراتر از آن پیش برود». ناظران اما باور ندارند که او حقیقتاً به این اظهارات اعتقاد داشته باشد. بسیاری بر این باورند که ترامپ بیشتر سود سرشار فروش تسلیحات به کشورهای اروپایی عضو ناتو را هدف گرفته است؛ سودی که دستکم میتواند جای خالی جایزه صلح را برای او پر کند، آن هم به شرطی که آمریکا مستقیماً پای در میدان نگذارد و همه بار جنگی بر دوش اروپاییها بماند.
طرح تازه اروپاییها
مقامهای اروپایی ناتو اکنون طرحی تازه را به میان کشیدهاند که میتواند پای ترامپ را بیشازپیش به بحران باز کند: هشدارهای پیاپی درباره ورود هواپیماهای روسی به حریم هوایی. بهویژه طی یک ماه گذشته، حجم چنین ادعاهایی بهطرز کمسابقهای افزایش یافته است.
یورگن هارت، نماینده پارلمان آلمان، خواستار واکنش سختتر شده و گفته است: «کرملین باید با پیامی روشن متوقف شود؛ پیامی که تأکید کند هر گونه نقض مرزهای نظامی با اقدام نظامی پاسخ داده خواهد شد، حتی با سرنگونی جنگندههای روسی بر فراز خاک ناتو.» در کنار او، سیاستمداران لهستانی، لیتوانیایی، استونیایی و چک نیز در اظهاراتی مشابه از لزوم واکنش سخت سخن گفتهاند.
ماجرای ۱۲ دقیقهای استونی
استونی اخیراً ادعا کرده است سه فروند جنگنده روسی میگ-۳۱ به مدت ۱۲ دقیقه وارد حریم ناتو در خاک این کشور شدهاند. وزیر دفاع استونی این رخداد را «نقضی بسیار جدی» دانسته و یادآور شده است که آخرین حادثه مشابه در سال ۲۰۰۳، درست پیش از عضویت استونی در ناتو، رخ داده بود. او در ادامه تأکید کرده است: «اکنون شرایط جهانی و منطقهای یکسره متفاوت است. تنها چند روز پیش حملهای گسترده با ۱۹ پهپاد علیه لهستان صورت گرفت. روسیه فشار را افزایش داده و درصدد سنجش توان ناتو است.»
این فضا در رسانهها چنان بزرگنمایی شده که برخی آن را با بحران موشکی کوبا قیاس کردهاند. با این همه، نخستین واکنش ترامپ به ماجرا تنها عبارت کوتاه «بله، ما خوشمان نمیآید» بود. بعدتر نیز زمانی که از او پرسیدند آیا آمریکا از لهستان و کشورهای بالتیک دفاع خواهد کرد، پاسخ داد: «بله، خواهم کرد.»
همصدایی متحدان ناتو
در همین حال، مقامات اروپایی در هماهنگی آشکار به هشدارهای لفظی ادامه دادهاند. دیوید لَمی، معاون نخستوزیر بریتانیا، این رخداد را «نقضی بسیار جدی و بالقوه تشدیدکننده» خواند. والدیس دومبروفسکیس، کمیسر اتحادیه اروپا، ادعا کرد «این تخلف تازه روسیه نشان میدهد اروپا باید مسئولیت امنیت خود را بهعهده بگیرد.» و آلیسون هارت، سخنگوی ناتو نیز آن را «نمونه دیگری از بیپروایی روسیه» دانست.
این سومین ماجرای ادعایی نقض حریم هوایی در یک ماه است: ابتدا در لهستان و رومانی با پهپاد، سپس در استونی با جنگنده. شگفت آنکه هیچیک از این ادعاها با شواهد روشن و مستند همراه نشده است. روسیه تأکید کرده که پرندههای استونی دستکم سه کیلومتر از خاک این کشور فاصله داشتهاند و همچنان در انتظار ارائه مدارک است.
مارک روته، نخستوزیر هلند، نیز گفت: «رفتار روسیه در هر حال بیملاحظه بود؛ خواه عمدی، خواه غیرعمدی. عملیات سنتری شرقی هم انعطاف و قدرت ما را افزایش میدهد و نشان میدهد ناتو آماده دفاع است.»
از هشدار تا اقدام
در حالی که هنوز مشخص نیست این نقضها واقعاً رخ دادهاند یا خیر، پیامد سیاسی آن روشن است: ناتو در وضعیت آمادهباش قرار گرفته و هواپیماهای یوروفایتر بریتانیا همین حالا بر فراز لهستان گشت میزنند. در شرایطی که برخی دولتهای اروپایی به دنبال حضور نظامی مستقیم در اوکراین هستند، چنین فضایی موقعیتی طلایی پدید آورده است تا نیروی هوایی آمریکا نیز وارد میدان شود.
پرسش محوری این است: آیا ترامپ در نهایت به این دام خواهد افتاد؟ دستکم تاکنون پاسخ منفی است. پیت هگست، وزیر جنگ در دولت ترامپ، گفته است او «در تماس نزدیک» با فرمانده ارشد نیروهای متحد ناتو در اروپا قرار دارد. ترجمه ساده این سخن آن است که این بحران همچنان مشکل اروپا باقی مانده است، مگر آنکه اروپاییها بهانهای کاملاً روشن برای مداخله واشنگتن پیدا کنند.
بازی بر سر بهانهها
منتقدان طعنه میزنند کاش همه این مسائل با خطکشیهای خیالی در آسمان پایان مییافت، همانگونه که کودکان در حیاط مدرسه محدوده بازی میکشند. اما واقعیت آن است که در نبود چنین بحرانهایی، سودهای هنگفت جنگی نیز جایی برای تحقق نداشت.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 