واشنگتن پست
جان هادسون در تهیه این گزارش مشارکت داشته است.
ترجمه مجله جنوب جهانی
موج جدیدی از تحریمهای شدید بینالمللی در حال متزلزل ساختن عرصه سیاسی ایران و تحت فشار قرار دادن اقتصادی است که از پیش نیز دچار مشکل بود. این امر در حالی است که نگرانیها در میان متحدان ایالات متحده در منطقه مبنی بر قریبالوقوع بودن دور دیگری از حملات هوایی اسرائیل علیه این کشور افزایش یافته است.
دولت ترامپ اعلام کرده است که تحریمهای سازمان ملل، که کشورهای اروپایی با نزدیک شدن به ضربالاجل توافقشده، با اعمال آنها موافقت کردند، برای تحت فشار قرار دادن ایران جهت بازگشت به مذاکرات درباره برنامه هستهایاش ضروری هستند. اما متحدان ایالات متحده نگرانند که این رویکرد خطرناک است و منطقه را تهدید میکند که به چرخه جدیدی از درگیریها کشیده شود.
ولی نصر، استاد مطالعات خاورمیانه و بینالملل در دانشکده مطالعات بینالملل پیشرفته جانز هاپکینز، گفت: «این یک قمار خطرناک است.» او افزود هر چه مدت زمان دوری ایران و ایالات متحده از سرگیری گفتگوها طولانیتر شود، احتمال تجدید درگیری بیشتر خواهد شد. و اکنون که تحریمهای موسوم به «مکانیسم ماشه» مجدداً اعمال شدهاند، ممکن است ماهها طول بکشد تا دو طرف دوباره با یکدیگر صحبت کنند.
نصر اظهار داشت: «نتیجه نهایی این است که اگر ایالات متحده واقعاً مذاکره با ایران را آغاز کند، این امر به منزله توقف عملی خصومتها بین اسرائیل و ایران خواهد بود.»
پیگیری کنید: دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ
یک مقام اروپایی که مانند چندین نفر دیگر برای بحث در مورد دیپلماسی حساس، به شرط ناشناس ماندن مصاحبه کردهاند، گفت که اعمال مجدد تحریمها «گزینه ارجح» نبوده و تلاشها برای جلوگیری از تشدید تنش در جریان است. این مقام افزود: «درب دیپلماسی همچنان باز است و ما به راهحل نظامی برای بحران اشاعه (هستهای) باور نداریم.»
بر اساس بررسی تصاویر ماهوارهای توسط واشنگتن پست، در ماههای پس از حملات به تأسیسات هستهای ایران، این کشور ساختوساز در یک سایت کلیدی زیرزمینی را افزایش داده است، که نشان میدهد تهران ممکن است با احتیاط در حال بازسازی باشد. ایران همچنین تهدید کرد در صورت اعمال مجدد تحریمها، بازرسان هستهای را اخراج خواهد کرد و در مجلس، نمایندگان خواستار خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) هستند، گامی که بسیاری معتقدند پیشنیاز تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران خواهد بود.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفت که اقدامات نظامی بیشتر علیه ایران از زمان توافق دو طرف بر سر آتشبس، روی میز بوده است و مقامات اسرائیلی این هفته به رسانههای محلی گفتند که در حال بررسی حملات بیشتر هستند.
در نشانهای از افزایش تنشهای منطقهای، رسانههای محلی ایران گزارشهای منبع باز درباره استقرار نفتکشهای سوخت آمریکایی در منطقه را پوشش دادند و گفتند این خبر با اظهاراتی مبنی بر اینکه هدف از تحریمهای اضافی «هموار کردن راه برای تهدیدات نظامی» است، همزمان شده است.
اظهاراتی مانند این به ویژه برای متحدان ایالات متحده در خاورمیانه نگرانکننده است. یک مقام ارشد دولت عربی نزدیک به دولت ترامپ گفت: «منطقه امروز نمیتواند همان جنگ ایران و اسرائیل یا سایر جنگهای دو سال گذشته را از سر بگذراند. هزینه آن بسیار بالاست.» وی گفت که به همتایان آمریکایی خود توصیه میکند که «کاهش تنش» تنها جایگزین است.
اما یک مقام آمریکایی مطلع از این سیاست معتقد است که اکنون زمان افزایش فشار است و تحریمهای مکانیسم ماشه «محیط» را برای «راهحل دیپلماتیک» فراهم خواهند کرد.
به گفته این مقام آمریکایی، هدف از این فشار ترغیب ایران به پذیرش چهار شرط سختگیرانه به عنوان پایه مذاکرات جدید است: مذاکرات باید «معنیدار» و مستقیم باشند، تهران باید با غنیسازی صفر مواد هستهای و محدودیتهایی برای برنامه موشکی خود موافقت کند و باید از تأمین مالی نیروهای نیابتی خود دست بردارد. چنین شرایطی از مهمترین موانع در دور قبلی مذاکرات بودند و ایران به احتمال زیاد آنها را به عنوان مواردی غیرقابل شروع مذاکره تلقی خواهد کرد.
مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی طی پنج دور گفتگو در طول دو ماه تابستان امسال ملاقات کردند، اما نتوانستند در جهت دستیابی به توافق، پیشرفتی حاصل کنند. این مقام آمریکایی گفت که دولت ترامپ معتقد است دلیل عدم پیشرفت این بود که ایرانیها «جدی نبودند» و تیم مذاکرهکننده آنها اختیار لازم برای رسیدن به توافق را دریافت نکرده بود. این مذاکرات زمانی به حالت تعلیق درآمد که اسرائیل در ۱۳ ژوئن به ایران حمله کرد.
پس از آن، یک جنگ ۱۲ روزه بین اسرائیل و ایران درگرفت که با یک دور حمله آمریکا به سایتهای هستهای ایران قطع شد. این جنگ با یک توافق آتشبس متزلزل که با میانجیگری دولت ترامپ حاصل شد، پایان یافت. این توافق شامل یک توافق کتبی، سازوکارهای نظارتی یا مسیر دیپلماتیک برای صلح پایدار نبود. حتی در زمان اعلام آتشبس نیز، نتانیاهو تهدید به تجدید درگیری کرد و گفت: «ما قصدی برای برداشتن پای خود از روی پدال نداریم.»
نتانیاهو در سخنرانی هفته گذشته خود در سازمان ملل گفت: «ما نباید اجازه دهیم ایران قابلیتهای هستهای نظامی خود را بازسازی کند. ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، این ذخایر باید از بین بروند.»
شرکای ایالات متحده در خلیج فارس به طور خاص آسیبپذیر هستند. این منطقه پُر از تأسیسات نظامی آمریکاست، از جمله در بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی. پس از حملات ایالات متحده در ماه ژوئن، ایران با حمله موشکی به یک پایگاه هوایی آمریکا در قطر پاسخ داد.
از آن زمان، تنشها فروکش نکرده است: حمله اسرائیل که مقامات حماس را در اوایل این ماه در دوحه هدف قرار داد، نگرانیها را در خلیج فارس درباره تمایل ظاهری اسرائیل به انجام حملات غیرقابل پیشبینی، حتی در صورت تهدید به بیثباتی روابط منطقهای، افزایش داد و سؤالات جدیدی را در مورد اثربخشی چتر امنیتی ایالات متحده مطرح کرد.
به گفته افشون اوستوار، کارشناس ایران و استاد امور امنیت ملی در دانشکده تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی در کالیفرنیا، دلایل زیادی وجود دارد که تجدید درگیری بین اسرائیل و ایران بعید است. او گفت اسرائیل زیرساختهای نظامی و هستهای ایران را از قبل ویران کرده است و ایران انگیزه کمتری برای بازسازی تأسیسات غنیسازی آسیبدیده خود دارد: پس از اینکه اسرائیل نشان داد که نیروهای امنیتی ایران تا چه اندازه توسط اطلاعات اسرائیل نفوذ کردهاند، از طریق حملاتی که در عمق ایران انجام شد، رهبران این کشور باید بدانند که چنین اقداماتی حمله را دعوت خواهد کرد. اما اوستوار گفت که ایران ممکن است شروع به آزمودن مرزها کند.
او گفت: «اگر ایران این کارها را انجام دهد، آنگاه اسرائیل ممکن است احساس کند که هر از گاهی نیاز دارد چمنهای ایران را کوتاه کند. میدانید، هر وقت ایران این تأسیسات را میسازد، آنها را هدف قرار میدهند و این ایران را شش ماه دیگر عقب میاندازد.»
او اظهار داشت: «شما میتوانید وارد چنین چرخهای از درگیری با شدت کم شوید که برای مدتی ادامه پیدا میکند.»
اسرائیل سالها از عملیات نظامی متناوب علیه حماس در غزه با عنوان «کوتاه کردن چمن» یاد میکرد، عبارتی که منتقدان میگویند عملیات نظامی بیپایان فاقد اهداف استراتژیک را توجیه میکرد. و در لبنان، پس از آتشبس با حزبالله، اسرائیل به پرتاب حملات به جنوب این کشور ادامه داد.
تحریمهای مکانیسم ماشه سازمان ملل که در آخر هفته به اجرا درآمدند، شامل تحریم تسلیحات متعارف، ممنوعیت غنیسازی اورانیوم و محدودیتهایی برای برنامه موشکی بالستیک ایران، همراه با ممنوعیتهای مسافرتی و مسدود کردن داراییها هستند. این محدودیتها بر اساس توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که بین تهران، دولت اوباما و سایر دولتها مذاکره شده بود، لغو شده بودند. اعمال مجدد آنها یکی از آخرین بقایای توافقی را از بین میبرد که دونالد ترامپ در دوره اول ریاست جمهوری خود از آن خارج شد.
مقامات ایرانی تأثیر تحریمهای جدید را کماهمیت جلوه دادهاند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، هفته گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک به خبرنگاران گفت: «در مورد وضعیت اقتصادی، واقعیت این است که ۴۵ سال است که تحت تحریم بودهایم، اگر بتوانیم اختلافات خود را حل کنیم، ظرفیت این را داریم که از اکثر بحرانهای کنونی عبور کنیم.»
پزشکیان گفت که ایران همچنان مایل به تعامل است، اما هشدار داد که رابطه با ایالات متحده آسیب دیده است. او اظهار داشت: «دیوار بیاعتمادی بین ما و آمریکاییها بسیار ضخیم و بسیار بلند است.»
به دنبال اعمال مجدد تحریمها، واحد پول ایران بار دیگر به پایینترین حد خود رسید و با نرخ بیش از ۱,۱۰۰,۰۰۰ ریال در برابر دلار معامله شد و باعث افزایش تورم گردید. پزشکیان در ایران به رهبران محلی گفت: «ایران تسلیم فشار نخواهد شد.»
از دیدگاه مقام ارشد دولت عربی، وضعیت ضعیف ایران دلیلی برای احتیاط و اجتناب از درگیریهای نظامی بیشتر است. بسیاری در منطقه نگرانند که اقدام نظامی بیشتر علیه ایران میتواند موجهایی از بیثباتی منطقهای را آغاز کند، مشابه آنچه پس از سقوط رژیم صدام حسین در عراق رخ داد.
این مقام عربی گفت: «دیپلماسی باید راه پیش رو باشد.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 