آیا صلح ترامپ در قرهباغ کوهستانی (Nagorno-Karabakh) دوام خواهد آورد؟
گریگور آتانسیان (Grigor Atanesian)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در کرانههای ارمنی رودخانهٔ پرپیچوخم ارس (Aras) که مرز با ایران را تشکیل میدهد، دو پسربچه به من نزدیک میشوند و انگور محلی تعارف میکنند. رنگ میوه بیشتر زرد است تا سبز، و شفاف و بسیار شیرین است. یکی از پسرها به زبان ارمنی میپرسد: «شما آمریکایی هستید؟» میگویم که نیستم و آنها ناامید میشوند. اواخر سپتامبر است و من در ارمنستان، در کنارهٔ این رودخانه، و در میان قلههای دراماتیک کوههای زنگزور (Zangezur) هستم تا برای بخش جهانی بیبیسی (BBC World Service) برنامهای در مورد مداخلهٔ دونالد ترامپ (Donald Trump) در جنگ این کشور با جمهوری آذربایجان فیلمبرداری کنم. در اوایل ماه اوت، ترامپ همراه با رهبران ارمنستان و آذربایجان اعلام کرد که او درگیری ۳۵ سالهٔ آنها را حل کرده است.
خدا را شکر برای دونالد ترامپ
دونالد ترامپ، بر خلاف شک و تردیدهای موجود، در مورد فوریترین مسئله — کریدوری که آذربایجان خواستار اعطای آن به برونبوم خود از طریق قلمرو ارمنستان بود — توافقی را واسطهگری کرد. پیش از ترامپ، ارمنستان این درخواست را که آذربایجان در سال ۲۰۲۱ مطرح کرده بود، رد میکرد و از آنجایی که هیچیک از طرفین حاضر به عقبنشینی نبودند، بسیاری از وقوع درگیری جدید میترسیدند. اما در کاخ سفید (White House)، مصالحهای حاصل شد. یک مسیر ترابری جدید دسترسی بلامانع را برای آذربایجان فراهم خواهد کرد، در حالی که حاکمیت ارمنستان بر سرزمین خود محترم شمرده میشود. این راهحل بر این ایده استوار است که جاده توسط یک شرکت آمریکایی، احتمالاً در قالب یک قرارداد ۹۹ ساله، مدیریت خواهد شد. رهبران هر دو کشور میگویند که این درگیری حل شده و ترامپ را میستایند. به نظر نمیرسد که آنها از اشتباه گرفتن ارمنستان با آلبانی (Albania) و آذربایجان با کامبوج (Cambodia) توسط او، یا نامگذاری جادهٔ جدید به نام «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (Trump Route for International Peace and Prosperity – Tripp) ناراحت باشند.
ترامپ اولین رهبر آمریکایی نیست که تلاش کرده این درگیری را حل کند. برای سه دهه، ایالات متحده، روسیه و فرانسه با همکاری یکدیگر برای میانجیگری بین این دو ملت تلاش کردهاند. او شاید اولین کسی باشد که منافع تجاری آمریکا را در فرآیند میانجیگری وارد کرده است. اما آیا این روش کارساز خواهد بود؟
در حال حاضر، مکان «مسیر ترامپ» منظرهای پسارستاخیزی (post-apocalyptic) دارد. آنچه قبلاً یک ایستگاه راهآهن شلوغ بود، اکنون رها شده و تنها توسط دهها متر ریل، چند واگن زنگزده و یک بنای یادبود تخریبشدهٔ یک شهید بلشویک — که توسط نیروهای همسو با بریتانیا در سال ۱۹۱۸ اعدام شد — احاطه شده است. در آن زمان نیز مانند امروز، این گوشهٔ متروک جهان، جولانگاه قدرتهای جهانی بود؛ بخشی از منطقهای که «بازی بزرگ» (The Great Game) در آن انجام میشد. ساخت راهآهن ابتدا توسط امپراتوری روسیه آغاز شد و سپس توسط شورویها تکمیل گردید. اما زمانی که ارمنستان و آذربایجان به کشورهای مستقلی تبدیل شدند، دو بار با یکدیگر وارد جنگ شدند: یک بار در سالهای ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ و بار دیگر در سال ۲۰۲۰ (بدون احتساب درگیریهای مرزی مداوم). زیرساختهای متصلکنندهٔ این دو کشور نابود شد.
در حین فیلمبرداری ما، یک خودروی گشتی سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) جلوی ماشین ما توقف میکند. جوانی عضلانی بیرون میپرد و مستقیماً به سمت ما میآید. میخواهم در مورد حقوق روزنامهنگاران معتبر در سرزمین حاکمیتی ارمنستان به او تذکر دهم، اما قبل از آن، به زبان روسی فریاد میزند: «شما بودید که پهپاد را به پرواز درآوردید؟» متوجه نشانهای روی بازوی او میشوم که تصویر خرس و پرچم روسیه را نشان میدهد. تهیهکنندهٔ ما توضیح میدهد که پهپاد متعلق به ما نیست و او میرود. گارد مرزی سرویس امنیت فدرال روسیه از سال ۱۹۹۲ در مرز ارمنستان با ایران مستقر شده است. اکنون قرار است این نوار زمینی ۴۲ کیلومتری به «مسیر تریپ» تبدیل شود و بسیاری فرض میکنند که حضور گسترده و بلندمدت ایالات متحده با آن همراه خواهد بود. چگونه آمریکاییها قرار است در اینجا با روسها و ایرانیها همزیستی کنند؟ به نظر میرسد هیچکس پاسخ این سؤال را نمیداند.
در راه بازگشت به ایروان (Yerevan)، پایتخت ارمنستان، برای صرف قهوه توقف میکنیم. خورشید درخشان است و کوه آرارات (Mount Ararat) کاملاً در معرض دید قرار دارد. این کوه که گمان میرود محل به خشکی نشستن کشتی نوح (Noah’s Ark) باشد، شناختهشدهترین نماد ارمنستان است. در واقع، این کوه اصلاً در ارمنستان نیست؛ آن سوی مرز، در ترکیه قرار دارد. سال گذشته، حزب حاکم ارمنستان تصمیم گرفت به عنوان بخشی از اصلاح هویت ملی خود، استفاده از آرارات را به عنوان نماد ملی متوقف کند. نیکول پاشینیان (Nikol Pashinyan)، نخستوزیر، میگوید که قومگرایی ملیگرا (ethno-nationalism) این کشور را فقیر، ناخشنود و وابسته به روسیه کرده است. او مسیر رسیدن به رفاه و حاکمیت را از طریق عادیسازی روابط با آذربایجان و ترکیه — و حتی تلاش برای عضویت در اتحادیهٔ اروپا (EU) — میبیند، اگرچه میپذیرد که این هدف دور از دسترس است. تشخیص نظر مردم دربارهٔ این ایدئولوژی جدید دشوار است. دولت از محبوبیت کمی برخوردار است، اما مخالفان وضعیتی بدتر دارند.
صلح ترامپ ممکن است یک آتشبس باشد، نه یک راهحل، اما برای مردم اینجا اهمیتی ندارد
در ایروان، در محلهای قدم میزنم که در اواسط دههٔ ۲۰۱۰ میلادی برای چندین ماه در آن زندگی میکردم. در آن زمان، پایتخت بیشتر شبیه به دوران شوروی بود تا عصر حاضر؛ مکانی که در زمان متوقف شده بود، اما همه چیز در سال ۲۰۲۲ تغییر کرد؛ زمانی که موجبهموج روسهای جوان — که هم مخالف جنگ پوتین در اوکراین (Ukraine) بودند و هم از بسیج فرار میکردند — به شهر هجوم آوردند. اجارهبها افزایش یافت و محلهها به سمت اعیاننشین شدن رفتند. خیابان قدیمی خود را به سختی میشناسم، بهجز یک کافهٔ کارگری که هنوز جایگزین کافیشاپی با قهوهٔ تخصصی نشده است.
پس از حمله به اوکراین، آنقدر پول روسی به ارمنستان سرازیر شد که بانکهای محلی نمیدانستند با آن چه کنند. تولید ناخالص داخلی (GDP) کشور رشد بیسابقهای را نشان داد، اما شبح یک جنگ دیگر، جنگی میان آذربایجان و ارمنستان، بسیاری از سرمایهگذاران را دور نگه داشت. این وضعیت همچنین باعث شد بسیاری از دوستانم به ترک کشور فکر کنند. اکنون این امید وجود دارد که توافق منعقدشده در واشنگتن به این عدم قطعیت پایان دهد. در ملاقات با یک منبع دیپلماتیک، میپرسم آیا برای اولین بار پس از سالها، جنگ مانند یک احتمال دور به نظر میرسد. او میگوید: «مطمئناً. فکر میکنم چند ماهی است که اینطور شده. دیگر حتی به آن فکر هم نمیکنم.»
شاید توافق ترامپ بیشتر یک آتشبس باشد تا یک راهحل، اما برای معدود افرادی که اینجا ماندهاند، اهمیتی ندارد. دههها درگیری بیش از ۲۵ هزار کشته و تقریباً یک میلیون آواره بر جای گذاشت، از جمله تقریباً کل جمعیت ارمنی قرهباغ کوهستانی، که پس از بازپسگیری کنترل منطقه توسط نیروهای پیشروی آذربایجان در سال ۲۰۲۳، گریختند. شاید پس از چندین چرخهٔ آوارگی، مردم بخواهند صفحهٔ درگیری مسلحانه را ورق بزنند. از زمان نشست کاخ سفید، حتی یک شلیک در مرز آذربایجان و ارمنستان صورت نگرفته است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 