نوشته: چی چیان / شبکهٔ رصدگر چین
ترجمه مجله جنوب جهانی

پس از ورود به سال ۲۰۲۵، ابزارهای جهانی هوش مصنوعی (AI) به‌سرعت پیشرفت کرده‌اند. در همین حال، شرکت‌های آمریکایی و غربی، چین را «دشمن فرضی» خود قلمداد کرده و در تلاش‌اند تا با مدل‌های چینی مانند دیپ سیک و علی‌بابا کووان بر سر کسب جایگاه پیشروی جهانی رقابت کنند.

درست در لحظه‌ای که این رقابت به اوج خود رسیده، رسانه‌های آمریکایی متوجه شده‌اند که غرب در قارهٔ آفریقا «پایگاه خود را از دست داده است».

روزنامهٔ بلومبرگ در ۲۳ اکتبر نوشت: «مدل‌های هوش مصنوعی چین در آفریقا در حال ظهورند.» این گزارش اشاره کرد که در حالی که شرکت‌های آمریکایی و غربی بر کسب قراردادهای سودآور شرکتی در کشورهای ثروتمند متمرکزند، شرکت‌های چینی مسیری متفاوت را در پیش گرفته‌اند: برتری‌های آن‌ها در هزینهٔ پایین و کارایی بالا، امکان دسترسی میلیون‌ها نفر در آفریقا به فناوری هوش مصنوعی را فراهم آورده و به شرکت‌های نوپای آفریقایی این قدرت را داده که محصولاتی را برای کاربران خود طراحی کنند. یکی از مدیران شرکت آفریقایی گفت: «مدل‌های چینی به ما انعطاف‌پذیری، هزینهٔ کمتر و پتانسیل ایجاد حاکمیت داده‌های محلی را عرضه می‌کنند.»

گزارش بلومبرگ افزود که در اوایل امسال، گروهی از مدیران شرکت‌های فناوری سراسر آفریقا در یکی از اتاق‌های جلسات شرکت نوپای «قَهَله» (Qhala) در نایروبی، کنیا، گرد هم آمده بودند تا سخنرانی دربارهٔ پتانسیل هوش مصنوعی را بشنوند. سخنران، «هاریسون لی»، معمار ارشد راه‌حل‌های هواوی برای آفریقای جنوبی صحرای بزرگ بود که دربارهٔ DeepSeek — یکی از بازیگران مطرح جهانی در حوزهٔ هوش مصنوعی — سخن می‌گفت.

لی در این سخنرانی تأکید کرد که DeepSeek چین می‌تواند با هزینه‌ای بسیار پایین، رقیبی برابر برای OpenAI سیلیکون‌ولی باشد و حتی روی سخت‌افزارهای ارزان‌تر نیز به‌خوبی اجرا شود. او پس از جلسه گفت: «DeepSeek آن‌قدر محبوب شده که هیچ‌کس در اینجا تمایلی به صحبت دربارهٔ چیز دیگری ندارد.»

بلومبرگ این را «تبلیغی بی‌نقص» خواند. در سراسر آفریقا — به جز آفریقای جنوبی — منابع محاسباتی معمولاً گران و کمیاب هستند. هوش مصنوعی ارزان‌تر و کم‌مصرف‌تر، این فناوری پرطرفدار جهانی را در دسترس گسترده‌تری از مردم قرار داده و به شرکت‌های نوپای آفریقایی این امکان را می‌دهد که محصولاتی را برای کاربران خود طراحی کنند.

«شیکوه گیتاو»، مدیرعامل شرکت Qhala، در حال نظارت بر توسعهٔ یک ربات گفتگوی هوش مصنوعی مبتنی بر AI است. او گفت که سال گذشته از مدل‌های غربی متعددی از جمله Claude، Gemini و Llama استفاده کرده که هر یک تأثیرگذار بوده‌اند، اما هیچ‌یک برای یک شرکت جوان و هزینه‌محور مناسب نبوده‌اند.

تا اینکه در ژانویهٔ امسال، DeepSeek به‌طور ناگهانی و با قدرت وارد صحنه شد.

گیتاو گفت: «اولین بار که نام DeepSeek را شنیدم، جشن گرفتم.» او ارزان‌بودن این مدل را ستود و افشا کرد که به‌سرعت ربات گفتگوی هوش مصنوعی Qhala را به سامانهٔ DeepSeek منتقل کرده است.

در ۲۹ سپتامبر، مدل DeepSeek-V3.2-Exp به‌صورت رسمی منتشر و متن‌باز (open-source) شد.

بلومبرگ افزود که اکنون توجه عمدهٔ غرب معطوف به رقابت شرکت‌های فناوری غربی برای کسب قراردادهای سودآور در آمریکا و خاورمیانه است و کمتر به تحولات هوش مصنوعی در آفریقا توجه شده است. جلسهٔ نایروبی، نمایشی زنده از مسیر متفاوتی بود که شرکت‌های چینی در پیش گرفته‌اند.

این گزارش خلاصه کرد که شرکت‌های آمریکایی مانند OpenAI تقریباً کاملاً بر هوش مصنوعی اختصاصی (proprietary AI) متمرکزند — نرم‌افزار، داده‌های آموزشی و الگوریتم‌هایی که کاملاً تحت کنترل شرکت مادر هستند و کاربران تنها با پرداخت هزینه به آن دسترسی پیدا می‌کنند؛ در مقابل، شرکت‌های چینی مانند هواوی و علی‌بابا در حال توسعهٔ مدل‌های متن‌باز هوش مصنوعی هستند — مدل‌هایی که به‌صورت رایگان قابل دسترسی و اصلاح‌پذیرند و به شرکت‌ها اجازه می‌دهند بدون نیاز به مجوزهای گران‌قیمت، محصولات خود را بسازند. این ویژگی برای شرکت‌های نوپای آفریقایی و مراکز نوآوری، جذابیتی بی‌بدیل دارد.

این امر یادآور ابتکار «یک کمربند، یک جاده» چین و همچنین افزایش نفوذ جهانی چین شده که باعث ترس و نگرانی آمریکا و غرب گشته است. گزارش بلومبرگ — همان‌گونه که پیش‌بینی می‌شد — به‌سرعت به «تهدید چین» روی آورد و با تکرار کلیشه‌های فرسوده‌ای دربارهٔ «حفاظت از حریم خصوصی»، «چالهٔ بدهی» و «یارانه‌های دولتی»، شروع به تخریب پیش‌دستانهٔ مدل‌های هوش مصنوعی چین کرد.

با این حال، گزارش صراحتاً پذیرفت که چین در آفریقا — همانند آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا — برتری‌های ساختاری دارد. در حالی که شرکت‌های فناوری آمریکایی هدفشان مناطق ثروتمند است، شرکت‌های چینی مانند هواوی با قیمت‌های پایین و بازاریابی فعال، مصرف‌کنندگان بازارهای نوظهور را جذب می‌کنند. امروزه، شرکت‌های چینی در حوزه‌هایی چون مراکز داده، سیستم‌های بی‌سیم ۵G، شبکه‌های فیبر نوری، گوشی‌های هوشمند و نرم‌افزارهای کاربردی در آفریقا، جایگاهی مسلط دارند.

برای بسیاری از کارآفرینان فناوری آفریقایی، مدل‌های سبک‌وزن و کم‌هزینهٔ چینی، بهترین گزینه برای ساخت محصولات هستند.

«در سراسر آفریقا، تیم‌های کوچک متعددی در حال تنظیم دقیق (fine-tuning) مدل DeepSeek برای کاربردهای محلی هستند،» گفت «ووکوسی ماریواته»، استاد علوم کامپیوتر دانشگاه پرتوریا در آفریقای جنوبی و هم‌بنیانگذار آزمایشگاه تحقیقاتی Lelapa AI. او افزود: «نتایج این تلاش‌ها را در پایان امسال شاهد خواهیم بود.»

«اولوبایو آدِکَنْمْبی»، هم‌بنیانگذار و مدیرعامل شرکت نوپای نیجریه‌ای EqualyzAI، گفت: «مدل‌های چینی به ما انعطاف‌پذیری، هزینهٔ کمتر و پتانسیل ایجاد حاکمیت داده‌های محلی را می‌دهند.» او اشاره کرد که در نیجریه، مدل‌های OpenAI و Gemini به‌دلیل هزینهٔ بالا، محدودیت‌های مجوز و فقدان قابلیت سفارشی‌سازی برای زبان‌های محلی، نتوانسته‌اند رواج پیدا کنند.

برخلاف مدل‌های اختصاصی که هزینهٔ مجوز و استفاده از زیرساخت را دریافت می‌کنند، مشتریان DeepSeek تنها بر اساس محاسبات انجام‌شده توسط مدل هزینه می‌پردازند و این مزیت قیمتی بسیار چشمگیر است. قیمت‌گذاری بر اساس «توکن» (token) — یعنی کلمات یا بخش‌های کوچک متنی که مدل برای تولید محتوای جدید پردازش می‌کند — صورت می‌گیرد. هواوی به کاربران DeepSeek روزانه دو میلیون توکن رایگان اختصاص می‌دهد.

به‌عنوان مثال، DeepSeek برای پردازش یک میلیون توکن پرس‌وجو ۲۷ سنت و برای تولید یک میلیون توکن پاسخ ۱٫۱۰ دلار دریافت می‌کند. در مقابل، GPT-4o شرکت OpenAI برای همان حجم پرس‌وجو ۵ دلار و برای همان حجم پاسخ ۱۵ دلار هزینه دارد.

آدِکَنْمْبی گفت که برای شرکت‌های نوپای آفریقایی مانند EqualyzAI، DeepSeek «چند مرتبهٔ بزرگی ارزان‌تر از رقباست».

گیتاو بیشتر توضیح داد که مدل‌های سیلیکون‌ولی به دلایل متعددی برای کاربران آفریقایی مناسب نیستند؛ مدل‌های ساخته‌شده در آمریکا برای پردازش زبان‌های خارجی و واژگان ناآشنا به توکن‌های بیشتری نیاز دارند، بنابراین هزینهٔ محاسباتی کاربران غیرانگلیسی‌زبان معمولاً بالاتر است. او گفت: «در دیدگاه جهانی سانفرانسیسکو، زمینهٔ آفریقایی کاملاً پاک‌سازی شده است.»

گزارش‌ها حاکی از آن است که شمار زیادی از شرکت‌های نوپای آفریقایی در حال رقابت برای استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی چین هستند. علاوه بر DeepSeek که محبوبیت گسترده‌ای دارد، شرکت نوپای آموزشی نیجریه‌ای Cereloop نیز مدل کووان شرکت علی‌بابا را برای ساخت محصولی آموزشی در حوزهٔ علوم و ریاضیات — که دانش‌آموزان بتوانند آن را به‌صورت آفلاین استفاده کنند — در حال تنظیم دقیق است.

در پاسخ به ادعاهای تبلیغاتی غرب دربارهٔ «ریسک حریم خصوصی داده‌ها»، «لاسینا کونِه»، مدیر و مدیرعامل سازمان «آفریقای هوشمند» (Smart Africa)، صراحتاً گفت: «تولیدکنندگان مدل‌های غربی نتوانسته‌اند ما را متقاعد کنند که این خطر واقعی است.» «آفریقای هوشمند» ائتلافی است متشکل از کشورهای آفریقایی، سازمان‌های بین‌المللی و بازیگران بخش خصوصی جهانی که هدف آن پیشبرد دستور کار دیجیتالی آفریقا است.

بر اساس گزارش خبرگزاری شین‌هوا، در ژوئیهٔ امسال، نخست‌وزیر چین، لی چیانگ، در مراسم افتتاحیهٔ کنفرانس جهانی هوش مصنوعی ۲۰۲۵ در شانگهای سخنرانی کرد.

لی چیانگ تأکید کرد که هوش مصنوعی باید به‌عنوان یک کالای عمومی بین‌المللی برای سودمندی بشریت در نظر گرفته شود. او گفت که چین با اجرای عمیق‌تر برنامهٔ «هوش مصنوعی+»، آماده است تا تجربیات توسعه‌ای و فرآورده‌های فناورانهٔ خود را با سایر کشورها — به‌ویژه کشورهای جهان جنوبی — به‌اشتراک گذاشته و به تقویت ظرفیت‌های آن‌ها کمک کند تا ثمرات پیشرفت هوش مصنوعی به‌گونه‌ای عادلانه‌تر در سراسر جهان گسترش یابد.