حمید علوی برای مجله جنوب جهانی

انجمن آتلانتیک کانسیل، از مراکز فکری بزرگ و جریان‌ساز در منظومه سیاست خارجی غرب، در مطلبی تازه کوشیده است با نگاهی جانبدارانه به موضوع «مکانیسم ماشه»، نقش واقعی عاملان آن را وارونه جلوه دهد. این نهاد که همواره به عنوان بازوی فکری نظام امپریالیستی شناخته می‌شود، در نوشته اخیر خود تلاش دارد تا چهره متحدان غرب‌گرای سابق در ایران ــ از جمله حسن روحانی، محمدجواد ظریف و حلقه نزدیک به آنان ــ را ترمیم کرده و از آنان چهره‌ای مظلوم و قربانی ارائه دهد. 

در همین چارچوب، نویسندگان آتلانتیک کانسیل با تحریفی آشکار کوشیده‌اند روسیه را طراح و مسئول گنجاندن بند «اسنپ‌بک» در برجام معرفی کنند؛ سازوکاری که در واقع به ابتکار تیم مذاکره‌کننده غربی و با نظارت مستقیم ایالات متحده در قطعنامه ۲۲۳۱ گنجانده شد تا هرگاه تهران از چارچوب‌های مورد نظر آنان فراتر رود، بتوانند بدون وتو و رأی‌گیری، همه تحریم‌های لغوشده را دوباره بازگردانند. 

به بیان دیگر، آتلانتیک کانسیل در این گزارش کوشیده است با روایت‌سازی معکوس، «مسئولیت تاریخی غرب» در طراحی و تحمیل مکانیسم ماشه را از دوش کشورهای اروپایی بردارد و در عوض، روسیه را هدف اتهام قرار دهد؛ گویی می‌خواهد همچون شوالیه‌ای با اسب سفید به نجات ظریف – که در میان منتقدانش به «فرانچسکو» شهرت یافته – بشتابد و گذشته او و همفکرانش را تطهیر کند. 

این مقاله در حقیقت بخشی از پروژه رسانه‌ای گسترده‌تر نهادهای فکری غرب است که در بحبوحه بازگشت تحریم‌ها تلاش دارند شکست سیاست «تعامل با ایران» را نه ناشی از بدعهدی اروپا و آمریکا، بلکه نتیجه «بازی روس‌ها» جلوه دهند؛ روایتی که هدف نهایی آن تضعیف همگرایی نوظهور تهران و مسکو در دوران پس از فعال شدن اسنپ‌بک است.

نقش روسیه:

نکته قابل‌تأمل اینجاست که مقاله یادشده هیچ سند یا مدرک معتبری برای ادعای خود ارائه نمی‌کند و تنها به نقل از تارنمای ایران وایر بسنده کرده است؛ سایتی که بنا بر گزارش‌های متعدد رسانه‌ای و مستندات رسمی، با پشتیبانی مالی نهادهای اطلاعاتی و تبلیغاتی ایالات متحده اداره می‌شود. بر اساس اسناد منتشرشده درباره منابع مالی نهادهای وابسته به وزارت خارجه و «بنیاد ملی برای دموکراسی» آمریکا، ایران وایر بخشی از بودجه خود را از طریق همین مجاری دولتی و شبه‌دولتی دریافت می‌کند و عملاً در چارچوب شبکه رسانه‌ای هدایت‌شده از سوی واشنگتن فعالیت دارد. 

با وجود این وابستگی آشکار، مقاله آتلانتیک کانسیل ادعاهای خود را بر پایه مطالب منتشرشده در ایران وایر بنا کرده است؛ حال آن‌که حتی در متن مورد استناد این تارنما نیز کوچک‌ترین اشاره‌ای به «پیشنهاد روسیه برای گنجاندن سازوکار اسنپ‌بک» وجود ندارد. در گزارش مذکور صرفاً آمده است که روسیه در روند مذاکرات، حذف حق وتو را — به‌عنوان اقدامی برای تسریع تصمیم‌گیری در شورای امنیت — مطرح کرده است، و نه طراحی یا پیشنهاد مکانیزم بازگشت خودکار تحریم‌ها. 

افزون بر آن، ایران وایر نیز برای همین ادعای ناقص خود هیچ مدرک مستند یا سند رسمی ارائه نکرده است. بدین ترتیب، ارجاع مقاله آتلانتیک کانسیل به چنین منبعی نه‌تنها از منظر حرفه‌ای و علمی فاقد اعتبار است، بلکه نشانه‌ای آشکار از یک روایت‌سازی سیاسی هماهنگ با نهادهای حامی جریان موسوم به «اصلاح‌طلبان غرب‌گرا» در ایران به شمار می‌رود.

خلاصه متن آتلانتیک کانسیل:
تحریم‌های «مکانبسم ماشه» یا «اسنپ‌بک» که در شهریورماه ۲۰۲۵ با ابتکار سه کشور اروپایی (فرانسه، آلمان و بریتانیا) علیه ایران دوباره فعال شد، نه تنها شکاف هسته‌ای میان تهران و غرب را تشدید کرده، بلکه باعث تعمیق همگرایی ایران و روسیه نیز گردیده است. 

تشدید دوگانگی تهران و غرب

مکانیسم «اسنپ‌بک» که از مفاد برجام است، سبب بازگشت تحریم‌های پیش از سال ۲۰۱۵ شده است. تهران این اقدام را غیرقانونی دانسته و کشورهای اروپایی را به نقض برجام متهم می‌کند. مسکو نیز از این موضع حمایت می‌کند و اقدام اروپا را فاقد وجاهت حقوقی می‌داند. بر اساس اظهارات دیپلمات‌های روس، طرف‌های اروپایی خود از مفاد توافق عدول کرده‌اند و بنابراین حق فعال‌سازی این مکانیسم را ندارند. 

نقش روسیه در مقابله با اسنپ‌بک 

روسیه که در سال ۲۰۱۵ پیشنهاددهنده اصلی بند «بازگشت خودکار تحریم‌ها» در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت بود، اکنون آن را غیرمشروع می‌خواند. مسکو در تلاش برای جلوگیری از اجرای تحریم‌ها حتی پیش‌نویس قطعنامه‌ای به همراه چین برای تمدید تعلیق تحریم‌های ایران ارائه کرد، اما در ۲۶ سپتامبر با مخالفت ۹ کشور از جمله ایالات متحده، فرانسه و بریتانیا رد شد. نماینده روسیه در سازمان ملل این اقدام اروپایی‌ها را «باج‌خواهی ناشیانه» توصیف کرد که موجب تشدید بحران در منطقه می‌شود. 

هم‌راستایی عملی تهران و مسکو

با وجود بی‌اعتمادی‌های تاریخی، تهران و مسکو در مسیر همکاری واقع‌گرایانه قرار گرفته‌اند. از منظر دو طرف، تداوم سیاست‌های انزوا از سوی غرب، منطق گسترش روابط اقتصادی و امنیتی را تقویت می‌کند. روسیه با نپذیرفتن تحریم‌های جدید عملاً مسیر همکاری‌های انرژی، نظامی و زیرساختی با ایران را هموار می‌کند. توافق مشارکت جامع راهبردی دو کشور که نه ماه پیش میان ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان در مسکو امضا شد، نقشه راه این همکاری است.

محور «نگاه به شرق» و تقویت صف‌بندی ضد‌غرب 

ایران در قالب سیاست «نگاه به شرق» پیوندهای خود را با بلوک غیرغربی از جمله چین، روسیه، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی تقویت کرده است. مخالفت مشترک این کشورها با اسنپ‌بک، به گفته تحلیلگران، باور تهران را به درستی پیوستن به نهادهایی مانند «بریکس پلاس» و «سازمان همکاری شانگهای» تقویت کرده است. 

چالش‌ها و محدودیت‌های اتحاد تهران-مسکو 

با وجود منافع مشترک، روابط دو کشور به سطح اتحاد رسمی نرسیده است. نزدیکی روسیه به اسرائیل و دولت‌های خلیج فارس، از مهم‌ترین موانع اعتماد کامل تهران به کرملین است. در جریان جنگ دوازده‌روزه‌ی ۲۰۲۵ میان ایران و اسرائیل، مسکو صرفاً خواستار خویشتنداری شد و از اقدام عملی در دفاع از ایران خودداری کرد. برخی مقام‌های ایرانی حتی مدعی شده‌اند روسیه اطلاعاتی را درباره سامانه‌های پدافندی ایران در اختیار تل‌آویو قرار داده است. 

چشم‌انداز آینده 

با وجود این بی‌اعتمادی‌ها، فشارهای اقتصادی و امنیتی غرب ایران را به سوی همکاری بیشتر با روسیه سوق می‌دهد. انتظار می‌رود دو کشور در حوزه‌های فناوری نظامی، تبادل اطلاعات و انتقال انرژی بیش از گذشته همکاری کنند. این روند نه تنها کارایی تحریم‌های غرب را کاهش می‌دهد، بلکه نظم بین‌المللی تحت رهبری آمریکا را با چالش بیشتری مواجه می‌سازد. 

در جمع‌بندی، فعال‌سازی اسنپ‌بک از سوی اروپا، ناخواسته باعث تقویت پیوند تهران و مسکو شده است؛ پیوندی که بیش از پیش در قالب «اتحاد راهبردی شرق‌محور» علیه نظام تحریم و نفوذ غرب در حال تثبیت است.

اصل مقاله​