ترجمه مجله جنوب جهانی

بلوک بریکس در حال شتاب‌بخشی به استقرار نظام‌های مالی جایگزینی است که هدف آن‌ها کاهش وابستگی به نهادهای مسلط بر پایه دلار آمریکا است. در همین راستا، چین و آفریقای جنوبی نخستین توافق وام با مبنای یوان معادل ۲۹۰ میلیون دلار را نهایی کرده‌اند و شبکه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین (CIPS) نیز دامنه فعالیت خود را به ۱۸۵ کشور گسترش داده است.

این توافق تاریخی میان بانک توسعه چین و بانک توسعه آفریقای جنوبی، نقطه عطفی در گذار به سمت تأمین مالی توسعه بر پایه یوان در سراسر قاره آفریقا به شمار می‌آید. منابع حاصل از این وام قرار است در پروژه‌های زیربنایی، انرژی، تولید صنعتی و اجتماعی از جمله مدیریت منابع آب و آموزش به کار گرفته شود .

در سطح جهانی نیز سامانه CIPS که از سوی بانک مرکزی چین راه‌اندازی شده است، به‌عنوان جایگزینی واقعی برای سوئیفت شناخته می‌شود و اکنون بیش از ۵۲ تریلیون یوان (معادل ۱۲.۷ تریلیون دلار) تراکنش را در سال پردازش می‌کند؛ رقمی که ۵۸ درصد از کل مبادلات فرامرزی چین را شامل می‌شود و از لحاظ حجم در برخی شاخص‌ها از دلار پیشی گرفته است. این سامانه ۴۸۰۰ مؤسسه‌ی بانکی را در ۱۸۵ کشور به هم پیوند داده است و بیش از نیمی از آن‌ها در خارج از چین قرار دارند.

در همین حال، نزدیک به ۹۵ درصد از تجارت میان چین و روسیه در سه سال پیاپی با ارزهای محلی تسویه شده است، و اعطای وام‌های خارجی بر پایه یوان در سال جاری با رشدی ۳۵ درصدی به ۴۸۰ میلیارد دلار رسیده است. کشورهایی چون کنیا، آنگولا و اتیوپی نیز بخشی از بدهی‌های دلاری خود را به قراردادهای مبتنی بر یوان تبدیل کرده‌اند.

هم‌زمان، روسیه با همکاری هند، پیشنهاد ایجاد بورس غلات بریکس را برای مقابله با سلطه پلتفرم‌های معامله‌گری آمریکایی از جمله بورس شیکاگو (CME Group) پیش برده است. انتظار می‌رود این بورس تا سال ۲۰۲۷ راه‌اندازی شود و در مرحله نخست شامل معاملات گندم، ذرت و جو باشد و سپس به دانه‌های روغنی، حبوبات، برنج و سویا گسترش یابد.

برآورد مقامات روس نشان می‌دهد که این ابتکار می‌تواند سالانه حدود ۲.۵ میلیارد دلار صرفه‌جویی برای اعضای بریکس به همراه داشته باشد. گسترش اخیر بریکس به کشورهایی مانند مصر، اتیوپی، ایران و امارات متحده عربی موجب شده این بلوک اکنون حدود ۴۵ درصد از تولید جهانی غلات و ۲۵ درصد از صادرات آن را در اختیار داشته باشد.

این اقدامات در مجموع بیانگر شتاب روزافزون بریکس در مسیر استقلال مالی از نظام غرب‌محور است، به‌ویژه پس از تهدید ایالات متحده به افزایش تعرفه‌های تجاری. رئیس‌جمهور دونالد ترامپ هشدار داده است که اگر بریکس به تلاش‌های خود برای کنار گذاشتن دلار ادامه دهد، آمریکا بر صادرات اعضای آن تا ۱۰۰ درصد تعرفه وضع خواهد کرد.


طرح روسیه برای ایجاد «بورس غلات بریکس» در برابر سی‌ام‌ای به راه افتاد



واشنگتن که تعرفه‌های ورودی را به‌سان سلاحی اقتصادی بالا برد تا در مذاکرات دوجانبه، همسایگان را به زانو درآورد، ناخواسته خروسک همّت را در قلب بریکس جنبانید؛ اکنون مسکو و برازیلیا می‌کوشند طرح‌های خود را دست‌کم به‌صورت آزمایشی تا سررسید مقرر به پرواز درآورند.

در سپتامبر گذشته، هنگامی که دیمیتری پاتروشف، معاون نخست‌وزیر روسیه، به دهلی‌نو آمد، با نارندرا مودی نخست‌وزیر هند دربارهٔ همین «بورس غلات» گفت‌وگو کرد؛ مسکو می‌خواهد سال آینده نسخهٔ پایلوت را روى تخته آورد و در ۲۰۲۷ شاهد افتتاحیهٔ تمام‌عیار باشد.

دیپلمات‌های روس بارها به شرکای بریکس یادآور شده‌اند که بورسی مانند شیکاگو (CME) که CBOT و NYMEX را نیز در اختیار دارد، در قیمت‌گذاری‌ها جانب غرب را می‌گیرد و اگر بورس مستقلی در بریکس سر برآورد، سالانه ۲.۵ میلیارد دلار در هزینه‌های این کشورها صرفه‌جویی خواهد شد.

مسکو پیشنهاد داده آغاز کار با گندم، ذرت و جو باشد و سپس دانه‌های روغنی، حبوبات، برنج و سویا نیز به فهرست افزوده شود؛ تأکید کرده که این نهاد کاملاً با مقررات سازمان جهانی تجارت (WTO) هم‌راستا خواهد بود.

در سوی دیگر، برزیل که خود تافتهٔ جدابافتهٔ صادرات ذرت و سویاست، هند را – که همچنان در برابر برخی بندها احتیاط می‌کند – به پذیرش «ذخیرهٔ امنیت غذایی بریکس» فرا می‌خواند تا اتحاد آنان در برابر اختلال‌های زنجیرهٔ تأمین، نوسان قیمت‌ها و شوک‌های اقلیمی استوار ماند.

برنامه‌های آزمایشی برای کالاهای منتخب قرار است با بودجهٔ بانک توسعهٔ نو (NDB) کلید بخورد و اجرای کامل آن در فاصلهٔ ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ متصور است؛ احتمال می‌رود موضوع ذخیرهٔ غلات در نشست وزرای بریکس دربارهٔ «سکوی نوین سرمایه‌گذاری» که ۳۰ اکتبر برگزار می‌شود، مطرح گردد.

ماه گذشته برزیل و آفریقای جنوبی در حوزهٔ کشاورزی تفاهم‌نامه‌ای دوجانبه امضا کردند تا تبادل فنی و طرح‌های مشترک ذخیره‌سازی را پیش ببرند؛ این سند ذیل همان طرح امنیت غذایی بریکس قابل جای دادن است.

کارشناسی می‌گوید: «پس از جهش تعرفه‌ای آمریکا، صادرات محصولات کشاورزی بریکس به آن کشور افت محسوسی یافته و همین امر کشورهای عضو را بیش از پیش به هم نزدیک خواهد کرد.» اما تصمیم تازهٔ چین به توقف صادرات کود، پیامی ناخوشایند در درون اتحاد بر جای گذاشته است.

طرح ذخیرهٔ غلات که در دوران ریاست برزیل بر بریکس در ۲۰۲۵ آغاز شد، با تمرکز بر ذخایر فیزیکی، مکمل بورس غلات روسیه است و در بیانیهٔ مشترک وزرا در آوریل ۲۰۲۵ به‌رسمیت شناخته شد تا بریکس را پرچم‌دار حاکمیت غذایی جهان معرفی کند.

بریکس – که اکنون با عضویت مصر، اتیوپی، ایران و امارات گسترش یافته – نزدیک به ۴۵ درصد تولید غلات جهان و ۲۵ درصد صادرات آن را در دست دارد و ارزش مبادلات درون‌گروهی آن از یک تریلیون دلار در سال فراتر می‌رود.

برزیل اعلام کرده است با توجه به جایگاه ویژه‌اش در صادرات سویا و ذرت، می‌تواند ستون نگهدارندهٔ این ذخیره باشد و آسیب‌پذیری کشورهایی چون هند در واردات را ترمیم کند.

با این همه، برخی صاحب‌نظران هشدار می‌دهند که هر دو طرح روسیه و برزیل با چالش‌های حقوقی فراوانی برای تسهیم فرامرزی کالا روبه‌روست و فعلاً بیشتر در حد آرزویی بدون تعهد الزام‌آور و نقدینگی فوری است؛ با این حال، گام نخست که برداشته شد، راه دشوار پس از آن آسان‌تر خواهد نمود.