لی پینگشو
خبرگزاری شینهوا، جاکارتا، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵
نویسنده: یه فانپینگ
ترجمه مجله جنوب جهانی
اینکه مناطق کمتر توسعهیافته بتوانند سهم بیشتری از ثمرات رشد اقتصادی برخوردار شوند و جهانیشدنی عادلانهتر، فراگیرتر و متعادلتر شکل گیرد، نهتنها خواستهٔ عمومی کشورها در حوزهٔ حکمرانی جهانی است، بلکه نتیجهٔ عملیِ تلاشهای چین در گسترش تجربههای خود در زمینهٔ کاهش فقر در سطح جهانی نیز محسوب میشود.
از گسترش «باغهای قارچی» در پاپوآ گینهٔ نو گرفته تا اعزام رؤسای روستاهای اندونزی به چین برای یادگیری، و تا تقویت زیرساختهای مشترک چندین کشور، چین با بهرهگیری از تجربهها و راهکارهای خود در کاهش فقر، همواره در پی یافتن مسیرهایی نوین برای شکوفایی و توسعهٔ پایدار بوده و نقشی مؤثر در پیشبرد توسعهٔ روستایی در منطقهٔ آسیا و اقیانوسیه ایفا میکند.
«تبدیل علف به طلا»: کلیدی برای رهایی از فقر
در کشور جزیرهای پاپوآ گینهٔ نو در اقیانوسیه، «علف شادی»—که از چین سرچشمه گرفته—داستانی زنده از «تبدیل علف به طلا» برای رهایی از فقر را رقم میزند.
فناوری قارچکاری با علف در دههٔ ۱۹۸۰ میلادی در استان فوجیان چین متولد شد. مهندس فناوری قارچکاری، لین جانشی، روشی نوین برای کشت قارچهای خوراکی با استفاده از علف بهجای چوب ابداع کرد که هم از نظر اقتصادی سودآور و هم از دید زیستمحیطی پایدار بود. این فناوری الگوی کشت قارچ را دگرگون کرد و به «جانشین طلایی» مردم برای رهایی از فقر تبدیل شد.
در سال ۲۰۰۰ میلادی، فرماندار استان هایلندز شرقی پاپوآ گینهٔ نو، لافاناما، در سفری به فوجیان برای نخستینبار با این فناوری آشنا شد. پس از آن، لین جانشی همراه گروهی از متخصصان به پاپوآ گینهٔ نو رفتند و طی ششماه آزمایشهایی را برای اجرای عملی این فناوری در آنجا انجام دادند. در آن زمان، استان هایلندز شرقی هنوز به روش «کشاورزی با چاقو و آتش» متکی بود و حتی نیازهای غذایی اولیهٔ مردم را نمیتوانست تأمین کند. مردمی که از گرسنگی و فقر رنج میبردند، با شوق فراوانی برای شرکت در یک جلسهٔ آموزشی گرد هم آمدند—تا حدی که حدود شش هزار نفر حاضر شدند. برخی از آنان سه روز و سه شب پیاده راهی شدند تا با چشمان خود ببینند چگونه علفهای بیارزش کوهستانها میتوانند به منبعی برای رهایی از گرسنگی تبدیل شوند.
در طی بیش از دو دهه، کارشناسان چینی در شرایط سخت، تلاش خود را برای گسترش فناوری قارچکاری با علف در پاپوآ گینهٔ نو ادامه دادهاند. تاکنون، ۵۳ گروه خبره شامل ۱۶۴ نفر در این کشور مستقر شدهاند و با موفقیت فناوری ترکیبی «قارچکاری با علف و کشت برنج خشککار» را در این منطقه به اجرا گذاشتهاند؛ این اقدام، پایانی تاریخی به دوران بیوجودی قارچ و برنج در استان هایلندز شرقی داد. این پروژه به سه رکورد جهانی دست یافت: عملکرد سالانهٔ علف قارچی به ۸۵۳ تن در هکتار، عملکرد برنج خشککار به ۱۱٫۳ تن در هکتار، و کشت یکبارهٔ برنج خشککار با برداشت متوالی ۱۳ باره.
امروزه، فناوری قارچکاری با علف در پاپوآ گینهٔ نو نهتنها در کشت قارچهای خوراکی و دارویی، بلکه در دامداری، احیای اکولوژیکی معادن و تولید انرژی زیستتوده نیز بهکار گرفته میشود. این فناوری، گروهی از کشاورزان و دامداران برجسته، واحدهای تولیدی و گروههای تجاری را پرورش داده است و صنعت علف قارچی بهتدریج به یکی از صنایع نوین و مهم این کشور تبدیل شده است. مردم محلی این علف را «علف چینی» مینامند و حتی برخی فرزندان خود را «جُنتساو» (قارچعلف) مینامند تا از کمکهای فنی چین سپاسگزاری کنند.
در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵، پایگاه دائمی نمایشی پروژهٔ چین برای کمک به پاپوآ گینهٔ نو در زمینهٔ قارچکاری با علف و کشت برنج خشککار در شهر گوروکا، مرکز استان هایلندز شرقی، بهطور رسمی افتتاح شد. این پایگاه دارای وظایفی چون تکثیر بذور برتر، آموزش فنی، و نمایش تولید و فرآوری است و پس از بهرهبرداری، سطح کاربرد و گسترش این فناوری در پاپوآ گینهٔ نو را ارتقا خواهد داد. چین همچنین گروهی از نیروهای فنی بومی را در این کشور آموزش خواهد داد تا پایداری پروژه تضمین شود. این اقدام، نشانهای دیگر از همکاری مؤثر چین و پاپوآ گینهٔ نو در زمینهٔ کاهش فقر و نمودی زنده از تلاشهای چین برای اجرای «مبادرت جهانی توسعه» محسوب میشود.
«توانمندسازی انسان»: رهبری توسعه
چین نهتنها فناوری را به اشتراک میگذارد، بلکه همکاریهایش در زمینهٔ کاهش فقر را بر «توانمندسازی انسان» متمرکز میکند و سطح حکمرانی در سطح پایه را ارتقا میدهد. دورهٔ آموزشی «رؤسای روستاها» در اندونزی نمونهای روشن از این رویکرد است.
از سال ۲۰۱۹، سفارت چین در اندونزی همکاری خود را با وزارت توسعهٔ مناطق روستایی و محروم اندونزی آغاز کرد و هر سال ۲۰ تا ۳۰ تن از رؤسای روستاهای اندونزی را به چین اعزام میکند تا از تجربهٔ ساخت روستاهای نوین چین بازدید کنند و بیاموزند. تا پایان سال ۲۰۲۴، این دورهها چهار بار برگزار شده و بیش از صد رئیس روستا از اندونزی پا به خاک چین گذاشتهاند.
«هِندریک»، رئیس روستای بوروُسُنُ در استان جاوهٔ شرقی، در سال ۲۰۲۳ در این دوره شرکت کرد و از مدیریت آبهای سطحی و حفاظت از منابع آبی در روستای دونگزیگوان شهر هانگژو استان ژجیانگ بهشدت تحت تأثیر قرار گرفت. پس از بازگشت، بلافاصله مردم روستای خود را به تمیزکاری و احیای رودخانهٔ پشت روستا فراخواند و آن را «رودخانهٔ خنک» نامید؛ امروز این رودخانه به مکانی برای تفریح و استراحت برای ساکنان منطقه تبدیل شده است. او همچنین با الگوبرداری از تجربهٔ چین، گروههای روستایی را بر اساس فعالیتهای کشاورزی، دامداری و صنایع سبک تشکیل داد تا درآمد مردم را افزایش دهد و شادی آنان را چندبرابر سازد.
هِندریک میگوید: «چین هر روز در حال پیشرفت است و حکمرانی روستایی آن نیز بسیار موفق است. هرچند شرایط دو کشور متفاوت است، اما اگر از آنچه در توان ماست آغاز کنیم، گامبهگام پیش خواهیم رفت. بزرگترین درسی که از سفرم به چین گرفتم این است که باید دیگران را نیز به مشارکت در ساخت سرزمین خود تشویق کنم.»
اندونزی با جمعیتی بیش از ۲۸۰ میلیون نفر و بیش از ۸۰ هزار روستا، بهطور مستقیم تحت تأثیر دیدگاه و توانمندی رؤسای روستاهای خود قرار دارد. از این رو، چین با همکاری با اندونزی در برگزاری دورههای آموزشی برای رؤسای روستا، تجربیات موفق خود در حوزههای حکمرانی روستایی، توسعهٔ صنعتی، تجارت الکترونیک و حفاظت از محیط زیست را با در نظر گرفتن شرایط خاص اندونزی به اشتراک میگذارد. دورهٔ «رؤسای روستاها» نهتنها دانش و فناوری را منتقل میکند، بلکه ایدهها و تجربیات حکمرانیای با ارزش الگوبرداری نیز ارائه میدهد.
پیشبرد یکپارچگی اقتصادی منطقهای بهنفع روستاها
حمایت چین از شرکای آسیایی و اقیانوسیهای خود، در چارچوب گستردهترِ تقویت یکپارچگی اقتصادی منطقهای و همافزایی زیرساختی نیز نمود پیدا میکند. چین از طریق سرمایهگذاری، انتقال فناوری و دسترسی به بازار، به رشد اقتصادی کشورهای منطقه کمک میکند و این فواید مستقیماً به مناطق روستایی سرایت مییابد.
در حوزهٔ زیرساختها، پروژههای جادهای، بندری و شبکههای برقی که با مشارکت یا حمایت چین اجرا میشوند، بهتدریج هزینههای لجستیک مناطق روستایی در کشورهای در حال توسعهٔ منطقه را کاهش داده و «آخرین کیلومتر» مسیر عرضهٔ محصولات کشاورزی به بازارهای بزرگ را هموار میسازند؛ این امر، زمینهٔ ادغام روستاها در زنجیرههای تولید منطقهای و جهانی را فراهم میآورد.
در حوزهٔ تجارت نیز چین با افزایش واردات محصولات کشاورزی از کشورهای عضو سازمان همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) و اجرای کامل توافقات تجاری چندجانبه و دوجانبه—از جمله کاهش تعرفهها و تسهیل مبادلات—راه را برای ورود آسانتر محصولات کشاورزی باکیفیت و منحصربهفرد این کشورها به بازار چین هموار کرده است. این امر مستقیماً منجر به افزایش تولیدات کشاورزی و درآمد کشاورزان محلی شده است.
در استان داک لاک ویتنام، کشاورزی بهنام فان وِن زُن دو باغ انار درشت (دوریان) به مساحت کلی ۱۵ هزار متر مربع مدیریت میکند. از زمانی که در سال ۲۰۲۲ میلادی صادرات دوریان تازهٔ ویتنام به چین مجاز شد، هر ساله دهها تن از این میوه از این دو باغ به چین صادر میشود و درآمد چشمگیری برای او بههمراه دارد.
تجربه نشان داده است که رکن اصلی تجربهٔ کاهش فقر چین، پایبندی به اصل «مردممحوری» است. چین با رویکردی پایدار—«آموزش مهارت بهجای اهدا کردن ماهی»—الگویی را رقم زده که در آن، توسعه باید متناسب با شرایط محلی باشد، ویژگیهای بومی و خواستههای مردم احترام گذاشته شود، زیرساختها برای رفع گلوگاههای توسعه ساخته شوند، و صنایع محلی برای تثبیت پایههای درآمدزایی گسترش یابند. تحت تأثیر این رویکردها و تجربیات عملی چین، اکنون تصویری نو از توسعهٔ روستایی در آسیا و اقیانوسیه در حال ترسیم شدن است—تصویری که همهٔ اقتصادهای منطقه در خلق آن مشارکت دارند و پایههای جامعهٔ سرنوشت مشترک آسیا و اقیانوسیه برای شکوفایی جمعی را استوار میسازد.
فناوری قارچکاری با علف
فناوری قارچکاری با علف (که در چین به آن «جُنتساو» 菌草 گفته میشود) یکی از دستاوردهای برجستهٔ علمی و اجتماعی چین در زمینهٔ کشاورزی پایدار، کاهش فقر و همکاری جهانی است. این فناوری نهتنها در چین، بلکه در دهها کشور در حال توسعه—بهویژه در آفریقا، آسیا و اقیانوسیه—اثرات عمیقی گذاشته است. در ادامه، بهصورت دقیق و مفصل، این فناوری را از منشأ تا کاربردهای جهانیاش توضیح میدهم:
۱. منشأ و ابداع فناوری جُنتساو (قارچکاری با علف)
زمان و مکان: این فناوری در دههٔ ۱۹۸۰ میلادی توسط پروفسور لین جانشی (Lin Zhanxi)، مهندس زراعی و متخصص فناوری زیستی از دانشگاه فوجیان در جنوب چین، ابداع شد.
هدف اولیه: در آن زمان، کشت قارچهای خوراکی (مثل قارچ دممرغ یا شیتاکه) بهطور سنتی با استفاده از چوب مرده یا تراشههای چوب انجام میشد. این روش باعث قطع درختان و تخریب جنگلها میشد. لین جانشی به دنبال راهحلی پایدار بود که هم از منابع طبیعی محافظت کند و هم برای کشاورزان مقرونبهصرفه باشد.
ایدهٔ نو: او متوجه شد که برخی گیاهان علفی با رشد سریع (مانند گیاهان خانوادهٔ پنیستم یا سورگوم) میتوانند جایگزین چوب شوند. پس از آزمایشهای فراوان، موفق شد با استفاده از علفهای خاصی با ساقهٔ ضخیم و فیبری، بستری مناسب برای رشد قارچها فراهم کند.
۲. ویژگیهای فناوری جُنتساو
پایداری زیستمحیطی:
نیازی به قطع درخت نیست.
علفهای مورد استفاده (مثل گیاه جُنتساو که خودش یک هیبرید مهندسیشده است) در خاکهای فقیر و شرایط آبوهوایی سخت رشد میکنند.
جذب دیاکسید کربن بالا دارند و به جلوگیری از فرسایش خاک کمک میکنند.
سودآوری اقتصادی:
هزینهٔ تولید بستر قارچ بسیار پایینتر از چوب است.
علفها در چند ماه رشد میکنند و قابل برداشت مکرر هستند.
قارچهای تولیدشده بازارپسند و با ارزش غذایی بالا هستند.
تنوع کاربرد:
علاوه بر کشت قارچ، این علفها برای:
علوفهٔ دام (بهویژه در مناطق خشک)
تولید بیومس (زیستتوده) برای انرژی
احیای خاکهای آلوده یا معادن رهاشده (فیتورمدیشن)
کنترل بیابانزایی
نیز استفاده میشوند.
۳. گسترش جهانی: مورد مطالعهٔ پاپوآ گینهٔ نو
این فناوری در سال ۲۰۰۰ برای نخستینبار به پاپوآ گینهٔ نو (Papua New Guinea) صادر شد:
شرایط اولیه:
استان هایلندز شرقی (Eastern Highlands) هنوز از روشهای کشاورزی سنتی مانند «کشاورزی سوختوساز» (slashandburn) استفاده میکرد.
مردم با کمبود غذا و فقر شدید مواجه بودند.
ورود تیم چینی:
پس از آشنایی فرماندار محلی با فناوری در چین، پروفسور لین جانشی و تیمی از متخصصان برای ۶ ماه به آنجا رفتند.
در اولین جلسهٔ آموزشی، حدود ۶۰۰۰ نفر حضور یافتند—برخی سه روز پیاده راهی شده بودند!
دستاوردهای کلیدی:
معرفی ترکیب قارچکاری با علف + کشت برنج خشککار (dryland rice).
دستیابی به سه رکورد جهانی:
1. عملکرد علف جُنتساو: ۸۵۳ تن در هکتار در سال
2. عملکرد برنج خشککار: ۱۱٫۳ تن در هکتار
3. کشت یکبارهٔ برنج با ۱۳ بار برداشت متوالی (با استفاده از ریشههای باقیمانده –宿根栽培)
تبدیل به صنعت محلی:
امروزه صدها خانوار در پاپوآ گینهٔ نو از این فناوری درآمدزایی میکنند.
مردم علف را «علف چینی» مینامند و برخی فرزندان خود را «جُنتساو» مینامند!
در سال ۲۰۲۵، پایگاه دائمی نمایشی این پروژه در شهر گوروکا افتتاح شد تا آموزش و تکثیر بذر ادامه یابد.
۴. کاربردهای گستردهتر در جهان
فناوری جُنتساو امروزه در بیش از ۱۰۰ کشور در حال اجراست، از جمله:
آفریقا: در نیجریه، رواندا، لسوتو و غنا برای کاهش فقر و تقویت امنیت غذایی.
آسیا: در پاکستان، نپال، مالزی و فیلیپین برای کشاورزی پایدار.
اقیانوسیه: علاوه بر پاپوآ گینهٔ نو، در فیجی و سولومون نیز استفاده میشود.
سازمانهای بینالمللی مانند فاو (سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل) و UNDP این فناوری را بهعنوان الگویی برای توسعهٔ پایدار تأیید کردهاند.
۵. چرا این فناوری «انقلابی» محسوب میشود؟
این فناوری فقط کمک مالی نیست، بلکه دانش، مهارت و استقلال اقتصادی به مردم میدهد.
انعطافپذیری:
با هر شرایط آبوهوایی—از جنگلهای بارانی گرفته تا مناطق نیمهخشک—سازگار است.
چندمنظوره بودن:
یک فناوری، چندین مشکل را حل میکند: فقر، گرسنگی، تخریب محیط زیست، بیکاری.
۶. حمایت دولت چین و ارتباط با سیاست خارجی
این پروژه بخشی از مبادرت جهانی توسعه (Global Development Initiative) چین است.
در چارچوب کمربند و جاده (Belt and Road) و همکاریهای جنوبجنوب، بهعنوان نمادی از همکاری برابر و متقابل ارائه میشود—نه «کمک خیریه».
چین هیچگاه حق اختراع این فناوری را ثبت نکرده و آن را بهصورت رایگان در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار داده است.
جمعبندی
فناوری قارچکاری با علف (جُنتساو) تنها یک روش کشاورزی نیست؛ بلکه الگویی جامع برای توسعهٔ پایدار، کاهش فقر و همبستگی جهانی است که از خرد جمعی و خلاقیت علمی چین سرچشمه گرفته و امروز در دل روستاهای دورافتادهٔ جهان، زندگی هزاران انسان را دگرگون کرده است. این ماجرا، نمودی از این است که چگونه دانش + انساندوستی + پایداری میتواند جهان را بهتر کند—بدون استعمار، بدون شرط، و با احترام به خودکفایی ملی.
برنج هیبریدی یا برنج شورزیست
در چین برنج مقاوم به شوری (که به آن «برنج شورزیست» یا «برنج آبشور» هم گفته میشود) نهتنها پرورش داده شده، بلکه بهصورت گسترده در مناطق ساحلی و خاکهای شور کشت میشود و یکی از دستاوردهای برجستهٔ تحقیقات کشاورزی چین محسوب میشود. این برنج نتیجهٔ دههها تلاش علمی، بهویژه تحت رهبری پروفسور یوان لونگپینگ (袁隆平)—معروف به «پدر برنج هیبریدی»—و تیمهای پس از اوست.
در ادامه، توضیحات دقیق و مبتنی بر منابع رسمی چین را ارائه میدهم:
۱. چرا برنج شورزیست مهم است؟
حدود ۹۵۰ میلیون هکتار از خاکهای جهان شور هستند و قابل کشت نیستند.
با افزایش سطح آبهای دریا و نفوذ آب شور به آبخوانهای ساحلی، خطر شور شدن خاکهای کشاورزی در بسیاری از کشورها (از جمله چین، هند، بنگلادش، ویتنام و کشورهای خلیج فارس) در حال افزایش است.
برنج، غذای اصلی بیش از نیمی از جمعیت جهان است، اما بهطور طبیعی به شوری بسیار حساس است.
بنابراین، توسعهٔ برنجی که بتواند در خاکهای شور یا با آبی با شوری مشخص رشد کند، یک انقلاب امنیت غذایی جهانی محسوب میشود.
۲. تاریخچهٔ پژوهشهای چین در زمینهٔ برنج شورزیست
شروع رسمی: در سال ۲۰۱۶، پروفسور یوان لونگپینگ پروژهٔ ملی «برنج شورزیست» (SaltTolerant Rice) را راهاندازی کرد.
هدف اولیه: توسعهٔ ارقامی که بتوانند در خاکهایی با شوری معادل ۰٫۶٪ (۶ گرم نمک در هر لیتر آب) رشد کنند—درحالیکه برنج معمولی در شوری بالای ۰٫۳٪ دچار آسیب میشود.
مرکز تحقیقات: مؤسسهٔ تحقیقات برنج چانگشا (Changsha) و شبکهای از ایستگاههای آزمایشی در استانهای ساحلی مانند شاندونگ، جیانگسو، گوانگدونگ و هاینان.
۳. دستاوردهای کلیدی
عملکرد بالا در شرایط شور
در سال ۲۰۲۱، یک رقم جدید از برنج شورزیست در استان شاندونگ با عملکرد ۸٫۸ تن در هکتار در خاکی با شوری ۰٫۳٪–۰٫۶٪ برداشت شد.
در سال ۲۰۲۳، در منطقهٔ شور دالانژا (Dalianzha) استان گوانگدونگ، رقمی با ۱۱٫۵ تن در هکتار در شرایط شوری ۰٫۴٪ موفقیتآمیز بود.
استفاده از آب دریاچههای کمشور
در جزیرهٔ قینگداو (Qingdao)، محققان چینی موفق شدند برنجی بکارند که با آبی حاوی ۳۰٪ آب دریا (یعنی شوری حدود ۰٫۵٪) رشد کند.
گسترش کشت در خاکهای بیثمر
تا پایان سال ۲۰۲۴، کشت برنج شورزیست در بیش از ۱ میلیون هکتار از خاکهای شور چین آغاز شده است.
دولت چین هدف دارد تا تا سال ۲۰۳۰، ۶٫۶ میلیون هکتار از خاکهای شور را به زمینهای کشاورزی تبدیل کند.
۴. چگونه این برنج ساخته شده؟
نه مهندسی ژنتیک سنتی (GMO)، بلکه ترکیبی از:
1. اصلاح نباتات سنتی (دورگگیری انتخابی با ارقام وحشی مقاوم به شوری)
2. فناوری هیبریدی (همان روشی که یوان لونگپینگ برای برنج هیبریدی معروف جهانی توسعه داد)
3. انتخاب ژنتیکی دقیق (Markerassisted selection) برای شناسایی ژنهای مقاومت به شوری
> نکته مهم: دولت چین تأکید دارد که این ارقام غیرترانسژنی (nonGMO) هستند و برای مصرف انسانی کاملاً ایمن و مطابق با استانداردهای داخلی و بینالمللی هستند.
۵. اهمیت جهانی
چین این فناوری را در چارچوب همکاریهای جنوبجنوب با کشورهایی مانند دوح، امارات، پاکستان، فیلیپین و ساحل عاج به اشتراک گذاشته است.
در امارات متحدهٔ عربی، پروژهٔ مشترک چین–امارات برای کشت برنج شورزیست در دوبی از سال ۲۰۱۸ آغاز شد و در سال ۲۰۲۰ با موفقیت عملکردی حدود ۷٫۵ تن در هکتار گزارش داد.
سازمان فائو (FAO) این پروژه را «الگویی برای تطبیقپذیری با تغییرات آبوهوایی» خوانده است.
۶. تفاوت با برنج معمولی
جمعبندی
برنج مقاوم به شوری در چین نهتنها وجود دارد، بلکه بهصورت عملیاتی و در مقیاس وسیع کشت میشود. این دستاورد، نتیجهٔ ترکیب دانش علمی، سیاستگذاری هوشمند و تعهد به امنیت غذایی جهانی است. این برنج نهتنها به چین کمک میکند تا با محدودیتهای منابع طبیعی مقابله کند، بلکه بهعنوان یک «هدیهٔ توسعهای» به کشورهای در معرض خطر شوری خاک ارائه میشود—همزمان با احترام به خودکفایی و شرایط محلی آنها.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 