نویسنده: لیو بای، وب‌سایت

ترجمه مجله جنوب جهانی

«ما هنوز شطرنج معمولی بازی می‌کنیم، در حالی‌که چین وارد مرحلهٔ پیشرفته بازی شده است.» این جملهٔ پرمعنا را لیسا توبین (Lisa Tobin)، رئیس پیشین امور چین در شورای امنیت ملی ایالات متحده، با لحنی همراه با ناامیدی بیان کرد. 

از عناصر خاکی کمیاب سنگین و مواد فوق‌سخت گرفته تا باتری‌های لیتیومی، چین این هفته مجموعه‌ای از اقدامات متقابل را به اجرا گذاشت که دولت دونالد ترامپ را غافلگیر کرد، سقوط شدید شاخص‌های بورس آمریکا را رقم زد و موجی از واکنش‌ها را در رسانه‌ها و محافل تحلیلی غرب برانگیخت. به‌گفتهٔ تحلیلگران، این اقدام را می‌توان یک «نمایش ظریف از قدرت» دانست که هم توانایی «گلوگاه‌سازی» را به رخ کشید و هم نشانه‌هایی از تمایل به گفت‌وگو در خصوص زنجیره‌های تأمین را مخابره کرد. 

شماری از کارشناسان چینی صراحتاً گفته‌اند این تدابیر نشان می‌دهد چین دارای اعتمادبه‌نفس و قدرت بالایی است و همزمان هشدار می‌دهد که هیچ کشوری نباید برای جلب رضایت واشنگتن، منافع چین را فدا کند. برخی فعالان آمریکایی نیز اذعان کرده‌اند که هرچند صادرات عناصر خاکی کمیاب از چین محدود شده، پکن تاکنون به حوزه‌هایی چون زیست‌فناوری و داروسازی وارد نشده است؛ حوزه‌هایی که چین می‌تواند با اقدام ناگهانی، اقتصاد ایالات متحده را فلج کند—و آمریکا در برابر آن، عملاً ناتوان خواهد بود. 

«یک نمایش ظریف از قدرت» 

وب‌سایت پولیتیکو در مقاله‌ای تحلیلی منتشرشده در ۱۱ اکتبر نوشت که چین در تاریخ ۹ اکتبر گسترده‌ترین مقررات محدودکنندهٔ صادرات عناصر خاکی کمیاب را اعلام کرده است. برخلاف موارد پیشین، مقررات تازه نه تنها مواد خام و مگنت‌های ساخته‌شده از این عناصر را شامل می‌شود، بلکه هرگونه تجهیزات دارای عناصر خاکی کمیاب را نیز در بر می‌گیرد. با توجه به نقش این عناصر در تولید محصولاتی چون تلفن‌های آیفون، موتور خودروهای برقی و حسگرهای جنگنده‌ها، این مقررات در عمل نوعی «حق وتوی بالقوه» بر بخش بزرگی از صنعت جهانی به چین می‌دهد. 

اورِت آیزن‌استات (Everett Eissenstat)، معاون پیشین رئیس‌جمهور در امور اقتصاد بین‌الملل طی نخستین دورهٔ ترامپ، گفت چین در حال نمایش قدرت خود است و به جهان نشان می‌دهد که قادر است در حوزه‌های کلیدی تجارت جهانی «گلوگاه» ایجاد کند. 

اقدامات چین برای مدتی ترامپ را از نظر روانی به‌شدت تحت فشار قرار داد؛ او بار دیگر تهدید به اعمال تعرفه‌های سنگین نمود. این کش‌وقوس‌ها به سقوط شدید بازار در ۱۰ اکتبر انجامید و شاخص S&P 500 بیش از ۲ درصد افت کرد—بزرگ‌ترین کاهش یک‌روزه از ماه آوریل تاکنون. 

به گفتهٔ مقام پیشین دولت ترامپ، این اقدام چین «نمایش دقیق و حساب‌شده‌ای از قدرت» بوده است که شکاف رو‌به‌گسترش میان راهبرد بلندمدت چین و سیاست‌های بیشتر واکنشی و مقطعی دولت ترامپ را آشکار می‌کند. 

لیسا توبین این وضعیت را با تمثیل شطرنج بیان کرده بود: «ما هنوز در سطح معمولی بازی می‌کنیم، در حالی‌که چین به سطح پیشرفتهٔ بازی رسیده است.» 

نگاه فراتر از تجارت 

تحلیل پولیتیکو اشاره می‌کند که ترامپ همواره تجارت را معیار اصلی ارزیابی روابط چین و آمریکا دانسته است. اما برخی از مقامات پیشین آمریکایی هشدار داده‌اند که این نگاه، خطر غفلت از ابعاد گسترده‌تر فناوری و امنیتی را در پی دارد. 

یکی از مقامات سابق که نخواست نامش فاش شود، گفت: «پیش‌تر، در موازنهٔ میان مسائل اقتصادی و امنیت ملی، برنامه و سنجش روشن‌تری داشتیم. اکنون احساس می‌کنم دولت صرفاً به بحران لحظه‌ای واکنش نشان می‌دهد و فاقد جهت‌گیری ایدئولوژیک و چشم‌انداز راهبردی گسترده است.» 

در فوریهٔ سال جاری، ترامپ با صدور فرمان اجرایی خواستار گسترش حداکثری ظرفیت تولید داخلی مواد معدنی شد. اما حتی متحدانش اذعان دارند که راه‌اندازی عملی معادن جدید سال‌ها زمان خواهد برد. 

یک فعال صنعت عناصر خاکی کمیاب در آمریکا، به‌صورت ناشناس، گفت که وابستگی آمریکا به واردات مواد خام از دیگر کشورها «مانند اعتیاد» است و کسی نمی‌داند چه زمانی می‌توان این چرخه را شکست و به راه‌حل واقعی رسید. او افزود: «این مشکل بیست سال است که وجود دارد و هیچ‌کس میزان وخامت آن را درک نکرده است.» 

پیام دوگانهٔ چین 

پولیتیکو همچنین یادآور شد که چین با وجود نمایش قدرت، همزمان پیام‌هایی مبنی بر تمایل به کاهش تنش‌ها ارسال کرده است. 

سخنگوی وزارت بازرگانی چین در ۱۲ اکتبر تأکید کرد که کنترل صادرات به معنای ممنوعیت صادرات نیست و درخواست‌هایی که شرایط لازم را داشته باشند، مجوز خواهند گرفت. او گفت که پیش از اعلام مقررات، چین موضوع را از طریق سازوکار گفت‌وگوی دوجانبهٔ کنترل صادرات، به کشورهای مرتبط اطلاع داده است و خواستار تقویت همکاری‌ها برای حفظ امنیت و ثبات زنجیره‌های تأمین جهانی است. 

مارک بوش (Marc Busch)، استاد و مشاور سیاست تجاری در وزارت بازرگانی آمریکا، گفت چین ترکیبی از «هویج و چماق» را به کار گرفته است. به‌زعم او، پیام چین این است که باید به شکل بلندمدت و نظام‌مند، ثبات و امنیت زنجیرهٔ تأمین را تضمین کرد؛ نه از طریق اقدامات پراکنده. 

به‌گفتهٔ تحلیل مقاله، در نبود چنین رویکردی، اصطکاک‌های تجاری شدت خواهد گرفت و با توجه به وابستگی مداوم آمریکا به واردات مواد و کالا از چین، این امر می‌تواند آسیب جدی به اقتصاد ایالات متحده وارد کند. 

کامرون جانسون (Cameron Johnson)، شریک شرکت مشاورهٔ Tidalwave Solutions در شانگهای، گفت: «کنترل صادرات عناصر خاکی کمیاب یکی از اقدامات سنگین احتمالی چین است و اکنون عملی شده است. چین هنوز به حوزه‌هایی چون داروسازی، زیست‌فناوری یا صنایع شیمیایی ورود نکرده است؛ اما اگر فردا چنین کند، اقتصاد آمریکا به سرعت فلج خواهد شد—و ما هیچ کاری از دستمان برنمی‌آید.» 

تفاوت بنیادی در برداشت از رقابت 

نیویورک تایمز نیز در مقاله‌ای در تاریخ ۱۱ اکتبر نوشت که از منظر پکن، این تدابیر صرفاً واکنشی به اقدامات فزایندهٔ محدودکنندهٔ واشنگتن است، زیرا آمریکا در حالی‌که تظاهر به حسن نیت می‌کند، پیوسته دامنهٔ محدودیت‌های فناورانه علیه چین را گسترش می‌دهد. 

این رسانه معتقد است که رویدادهای اخیر نشان‌دهندهٔ تفاوت بنیادی در تعریف رقابت میان دو کشور است. در دیدگاه ترامپ، تجارت و فناوری دو حوزهٔ جداگانه‌اند؛ یعنی واشنگتن انتظار دارد در حالی‌که فشار بر فناوری چین را افزایش می‌دهد، بتواند به یک توافق مهم تجاری با پکن نیز دست یابد. 

اما در نگاه چین، مسائل تجاری و فناوری هر دو بخشی از راهبرد جامع ایالات متحده برای مهار همه‌جانبهٔ چین به شمار می‌روند. 

در بحبوحهٔ آشفتگی سیاسی داخلی و تعطیلی دولت آمریکا، تحقق وعدهٔ کاهش وابستگی به عناصر خاکی کمیاب چین بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد. 

وانگ یی‌وِی (Wang Yiwei)، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه رنمین، گفت: «چین کاملاً می‌داند ترامپ واکنش تندی نشان خواهد داد و هرگز او را دست‌کم نگرفته است. اما در حوزه‌های مختلف، چین همچنان برتری دارد.» به‌گفتهٔ او، شاید چین بخواهد با اتکای به این برتری، ترامپ را به دستیابی به توافق‌های گسترده‌تر در سایر حوزه‌های روابط دو کشور ترغیب کند—نه فقط در عرصهٔ تجارت. 

او افزود که این اقدام چین همزمان پیامی برای اتحادیهٔ اروپا و دیگر بازیگران است که نباید قدرت پکن را کم‌اهمیت تلقی کنند: «این نشان می‌دهد چین به‌شدت اعتمادبه‌نفس دارد و از قدرت بالایی برخوردار است. دیگران نباید از آمریکا بترسند و برای جلب رضایت آن، منافع چین را قربانی کنند.» 

واکنش‌ها و چشم‌انداز مذاکره 

فایننشال تایمز در تحلیل ۱۱ اکتبر خود نوشت که مقررات تازهٔ کنترل صادرات از سوی چین، کاخ سفید را شگفت‌زده کرده است، در حالی‌که تهدید ترامپ به اعمال تعرفه‌های جدید، برخی چهره‌های تندرو آمریکایی را خوشحال کرده است—به تعبیر یک مقام آمریکایی، «انگار کریسمس زودتر از موعد رسیده است.» 

دنیس وایلدر (Dennis Wilder)، کارشناس پیشین چین در سازمان سیا (CIA)، واکنش ترامپ را «کاملاً مطابق انتظار پکن» و از جنس پاسخ‌های هیجانی دانست. به‌گفتهٔ او، ترامپ برای حفظ وجهه مجبور به اقدام است تا از نقد تندروها جلوگیری کند، اما پکن نیز می‌داند که او چه واکنشی نشان خواهد داد و بدین ترتیب، سطح ریسک را بالا برده است—سؤال اینجاست که ترامپ عقب‌نشینی خواهد کرد یا همچنان به بازی ادامه می‌دهد؟ 

نازاک نیکهتا (Nazak Nikakhtar)، شریک مؤسسهٔ حقوقی Wiley Rein و مقام ارشد پیشین وزارت بازرگانی در دولت نخست ترامپ، گفت: «برخی تصور می‌کنند این صرفاً یک معاملهٔ تجاری است، اما برداشتشان از دیدگاه پکن کاملاً اشتباه است. این بار چین به تهدیدها تن نخواهد داد و سقوط بازار آمریکا را مصداق ضربه‌ای می‌داند که واشنگتن به‌دست خود بر خود وارد کرده است.» 

با این حال، وانگ ون (Wang Wen)، رئیس دانشکدهٔ دانشگاه رنمین، پیش‌بینی کرد که تنش‌ها در نهایت از راه مذاکره کاهش خواهد یافت: «قدرت اقدامات متقابل چین، آمریکا را ناچار خواهد کرد دوباره به میز مذاکره بازگردد. چین به رفتار ‘ببر کاغذی’ آمریکا عادت کرده است.» 

موضع رسمی پکن 

سخنگوی وزارت بازرگانی چین در ۱۲ اکتبر اعلام کرد که واشنگتن با تعمیم بیش‌ازحد مفهوم امنیت ملی و سوءاستفاده از کنترل صادرات، برخوردی تبعیض‌آمیز علیه چین داشته و با توسل به صلاحیت فرامرزی، صادرات تجهیزات نیمه‌رسانا، تراشه و بیش از سه‌هزار قلم کالای دیگر را محدود کرده است. در مقابل، فهرست اقلام مشمول کنترل صادرات چین تنها حدود ۹۰۰ مورد را شامل می‌شود. به‌گفتهٔ او، اقدامات آمریکا به‌شدت حقوق مشروع شرکت‌ها را نقض و نظم تجارت بین‌الملل را مختل کرده و ایمنی و ثبات زنجیرهٔ جهانی تولید و تأمین را به خطر انداخته است. 

او تأکید کرد که تهدید با تعرفهٔ بالا راه‌حل درستی برای تعامل با چین نیست. موضع پکن در قبال جنگ تعرفه‌ای روشن است: ما علاقه‌ای به شروع آن نداریم، اما از آن هراسی هم نداریم. چین از واشنگتن خواست هرچه سریع‌تر رفتارهای نادرست را اصلاح و با تکیه بر توافقات مهم حاصل از گفت‌وگوی رهبران دو کشور، از نتایج به‌دست‌آمده محافظت کند، به‌کارگیری سازوکار مذاکرات تجاری را ادامه دهد و در یک چارچوب مبتنی بر احترام متقابل و گفت‌وگو، اختلافات را مدیریت کند. او هشدار داد که اگر آمریکا به مسیر خود ادامه دهد، چین نیز قاطعانه اقدامات لازم را برای حفاظت از منافع مشروع خود اتخاذ خواهد کرد.

​