بحران انرژی در ایالات متحده و مازاد انرژی چین 

خوان لوپِز (Juan López) 
خوان لوپِز پائِس (Juan López Páez) — بخش مطالعات چین، مرکز CEFMA 
ترجمه مجله جنوب جهانی

روندهای سرمایه‌گذاری جهانی در حال شکل‌گیری زیر سایهٔ آغاز «دوران برق» و رشد شتابان تقاضا برای برق در حوزه‌هایی چون صنعت، سرمایش، حمل‌ونقل برقی، مراکز داده و هوش مصنوعی است. بر اساس دهمین گزارش سالانهٔ «چشم‌انداز جهانی سرمایه‌گذاری در انرژی» از سوی آژانس بین‌المللی انرژی (AIE)، پیش‌بینی می‌شود میزان سرمایه‌گذاری در بخش انرژی در سال ۲۰۲۵ به ۳٫۳ تریلیون دلار برسد — افزایشی دو درصدی به قیمت‌های واقعی نسبت به سال ۲۰۲۴. 

نوآوران عرصهٔ انرژی در حال انطباق با افزایش هزینهٔ سرمایه و فضای سیاسی نامطمئن هستند، در حالی که نشانه‌هایی از تغییر مسیر سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر به سمت پروژه‌های مرتبط با هوش مصنوعی دیده می‌شود. هزینه‌کرد در زمینهٔ پژوهش و توسعهٔ انرژی‌های پاک در سال ۲۰۲۴ نیز به رشد خود ادامه داد و هم از سوی بخش عمومی و هم شرکت‌ها حمایت شد. با این حال، سرمایه‌گذاری خطرپذیر در حوزهٔ انرژی طی دو سال گذشته کاهش یافته، در حالی که هزینه‌های مرتبط با هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ به ۸۴ میلیارد دلار رسیده است — سه برابر سطح سرمایه‌گذاری خطرپذیر در انرژی. 

بحران انرژی در ایالات متحده 

افزایش تقاضا برای هوش مصنوعی با زیرساختی فرسوده در شبکهٔ برق روبه‌رو شده است؛ گلوگاهی حاد که بنا بر هشدار بانک گلدمن ساکس (Goldman Sachs) می‌تواند رشد این صنعت را به‌شدت کند کند. شرکت‌هایی چون اوپن‌ای‌آی (OpenAI)، اوراکل (Oracle) و ایکس‌ای‌آی (xAI) متعلق به ایلان ماسک برای تأمین برق مراکز دادهٔ هوش مصنوعی خود در آمریکا ناچار شده‌اند به منابع انرژی جایگزین — مانند گاز طبیعی — روی آورند، زیرا در عمل امکان اتصال مستقیم به شبکهٔ برق کشور وجود ندارد. 

به گزارش شرکت مشاورهٔ آی‌سی‌اِف (ICF)، ایالات متحده برای پاسخ‌گویی به نیاز فزایندهٔ بخش هوش مصنوعی باید سالانه ۸۰ گیگاوات برق تولید کند، اما ظرفیت زیرساخت‌های موجود و در حال ساخت تنها به ۶۵ گیگاوات می‌رسد — میزانی که تنها پاسخ‌گوی مصرف همزمان دو منطقه مانند منهتن است. روزنامهٔ وال‌استریت ژورنال (The Wall Street Journal) نوشته است که انرژی مصرفی یک مرکز داده می‌تواند معادل مصرف برق هزار فروشگاه زنجیره‌ای والمارت باشد، و انجام یک جست‌وجوی مبتنی بر هوش مصنوعی تا ده برابر بیشتر از یک جست‌وجوی عادی در گوگل انرژی نیاز دارد. 

شبکهٔ برق کهنسال ایالات متحده از پیش دچار مشکلاتی بود، و اکنون تقاضای بی‌سابقهٔ ناشی از هوش مصنوعی فشار مضاعفی وارد کرده است. به گزارش واشنگتن پست (The Washington Post)، «شمال ویرجینیا برای تأمین برق تمام مراکز دادهٔ جدید خود به معادل چند نیروگاه بزرگ هسته‌ای نیاز دارد.» پژوهشی دیگر نیز نشان می‌دهد که سرورهای شرکت انویدیا (NVIDIA) به‌تنهایی ممکن است تا سال ۲۰۲۷ بین ۸۵٫۴ تا ۱۳۴ تراوات‌ساعت برق در سال مصرف کنند — معادل سه تا پنج برابر کل مصرف برق کشور ایرلند. 

این بحران زمانی عمیق‌تر می‌شود که بدانیم اکنون در ایالات متحده ۵۲۲ مرکز دادهٔ مگاپردازش (Hyperscale) فعال است که ۵۵ درصد ظرفیت پردازش جهانی را در خود متمرکز کرده‌اند، بر اساس برآورد مؤسسهٔ ساینِرجی ریسرچ گروپ (Synergy Research Group). این مؤسسه پیش‌بینی کرده است که تا سال ۲۰۲۸ حدود ۲۸۰ مرکز دیگر نیز به این عدد افزوده خواهد شد. دولت آمریکا بحران انرژی را به‌طور رسمی پذیرفته و دستورهایی برای تسریع ساخت مراکز داده و نیروگاه‌ها صادر کرده، اما همچنان از چین عقب مانده است. 

مازاد انرژی چین 

چین با فاصلهٔ بسیار، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار بخش انرژی در جهان است و سهم آن از سرمایه‌گذاری در انرژی پاک از حدود یک‌چهارم ده سال پیش، اکنون به نزدیک یک‌سوم کل جهان رسیده است. این کشور جای ایالات متحده را به‌عنوان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار جهانی در انرژی گرفته و در سال جاری دو برابر واشنگتن سرمایه‌گذاری کرده است، با افزودن ۴۲۹ گیگاوات ظرفیت جدید در برابر تنها ۵۰ گیگاوات در آمریکا. 

گسترش برق تجدیدپذیر در چین با سرعتی بی‌سابقه ادامه دارد و هدف آن افزایش ظرفیت بادی و خورشیدی به ۳٫۶ تراوات تا سال ۲۰۳۵ است. با توجه به نوسان فزاینده در تولید و دشواری‌های ناشی از کاهش مصرف، سیاست‌های پکن از تمرکز صرف بر افزایش ظرفیت تولید به سمت «یکپارچه‌سازی سامانه‌ای» تغییر یافته است — جایی که ذخیره‌سازی انرژی، انرژی هسته‌ای و هیدروژن در اولویت قرار گرفته‌اند و سرمایه‌گذاری سریع در شبکهٔ برق از آن حمایت می‌کند. انتظار می‌رود این اولویت‌ها جایگاهی کلیدی در پانزدهمین برنامهٔ پنج‌سالهٔ چین (۲۰۲۶–۲۰۳۰) که قرار است در مارس ۲۰۲۶ تصویب شود، داشته باشند. 

مسیرهای تازه در گذار انرژی چین 

بر پایهٔ گزارش تازهٔ «مؤسسهٔ پژوهشی انرژی شبکهٔ سراسری» (State Grid Energy Research Institute)، چین تا سال ۲۰۲۵ در مسیر توسعهٔ ۳۸۰ گیگاوات ظرفیت جدید خورشیدی و در مجموع بیش از ۵۰۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر قرار دارد — شامل ۱۴۰ گیگاوات انرژی بادی با رشد سالانهٔ ۷۷٫۱ درصد و ۳۸۰ گیگاوات انرژی خورشیدی با رشد ۳۵٫۵ درصد. برای نخستین بار، میزان افزایش سالانهٔ ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در چین از مرز ۵۰۰ گیگاوات فراتر می‌رود. 

چین به‌سرعت در حال تبدیل شدن به یک «دولت الکتریکی» است؛ سهم برق در تأمین کل تقاضای انرژی کشور از ۲۷ درصد کنونی به ۵۵ درصد در سال ۲۰۶۰ افزایش خواهد یافت. این الکتریکی‌سازی موجب افزایش چشمگیر بازدهی و کاهش ۲۰ درصدی تقاضای کل انرژی میان سال‌های ۲۰۳۰ تا ۲۰۶۰ می‌شود. در عین حال، فرصت صادرات فناوری‌های تولید برق — از جمله سامانه‌های خورشیدی و بادی، باتری‌ها و خودروهای برقی — را برای چین فراهم می‌سازد و نقش این کشور را در بازار جهانی پررنگ‌تر می‌کند. 

صنعت تولید 

در حال حاضر، بخش تولید نیمی از کل تقاضای انرژی چین را تشکیل می‌دهد، در حالی که میانگین جهانی تنها ۳۲ درصد است. این نسبت تا سال ۲۰۶۰ تغییر چندانی نخواهد کرد (۴۶ درصد)، در حالی که میانگین جهانی همچنان در سطح ۳۲ درصد باقی می‌ماند. این موضوع جایگاه چین را به‌عنوان مرکز اصلی تولید جهانی، امروز و در آینده، تثبیت می‌کند. 

نقش چین در گذار جهانی انرژی 

چین پس از ایجاد صنعتی مدرن با تکیه بر فناوری‌های پاک — که اکنون حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهند (بر اساس داده‌های CREC در هلسینکی) — در موقعیتی ممتاز برای ایفای نقش کلیدی در گذار سبز جهانی قرار گرفته است. رشد باکیفیت همچنان محور توسعهٔ این بخش است؛ انرژی هسته‌ای، ذخیره‌سازی (از جمله باتری‌ها) و هیدروژن از مهم‌ترین محورهای توجه در سیاست انرژی کشور محسوب می‌شوند. انتظار می‌رود هوش مصنوعی به ابزار راهبردی توسعه و رشد مداوم این بخش بدل شود، و تا سال ۲۰۶۰ حدود ۱۰ درصد از مصرف برق منطقهٔ چین بزرگ را به خود اختصاص دهد. هم‌زمان، دولت در حال بررسی محدودیت‌هایی برای صادرات فناوری‌های مرتبط با تولید باتری و مواد معدنی نادر است. 

با وجود تشدید تنش‌های ژئوپولیتیکی، صادرات چین کاهش نیافته، زیرا تجارت این کشور مسیرها و بازارهای تازه‌ای یافته است. ایالات متحده (۱۱ درصد) و اتحادیهٔ اروپا (۱۳ درصد) در مجموع تنها ۲۴ درصد از کل بازار صادراتی چین را تشکیل می‌دهند. 

ابتکار «یک کمربند، یک جاده» (Belt and Road Initiative) که از سال ۲۰۱۳ آغاز شده، همچنان موتور پیوند و همکاری میان قاره‌ای از طریق ساخت‌وساز و سرمایه‌گذاری است. بر اساس گزارش دانشگاه گریفیت (Griffith, 2025)، سطح فعلی فعالیت‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری چین در چارچوب این طرح به بالاترین نقطهٔ خود رسیده و دسترسی این کشور را به بازارهای کشورهای میزبان، بازارهای ثالث و منابع طبیعی تقویت کرده است. 

شتاب‌گیری سریع سرمایه‌گذاری خارجی شرکت‌های چینی فعال در فناوری‌های سبز، چشم‌انداز جهانی انرژی پاک را دگرگون کرده است. بنا بر داده‌های اندیشکدهٔ «آزمایشگاه سیاست صنعتی برای کربن‌صفر» (Net Zero Industrial Policy Lab)، حجم سرمایه‌گذاری خارجی چین در این حوزه از مرز ۲۲۰ میلیارد دلار گذشته و ۵۴ کشور را در بر می‌گیرد، از جمله در زمینهٔ باتری، انرژی خورشیدی و بادی، خودروهای برقی جدید (NEV) و هیدروژن سبز. 

در ژوئیهٔ ۲۰۲۴، کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست چین (CC del PCCh) و شورای دولتی، سندی منتشر کردند که چارچوب و الزامات لازم برای پیشبرد توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی سبز و کم‌کربن را مشخص می‌کند — چارچوبی که به‌عنوان ویژگی اصلی فلسفه و شیوهٔ حکمرانی حزب کمونیست برای دستیابی به توسعهٔ باکیفیت تلقی می‌شود، و راهبردی بنیادی برای مقابله با چالش‌های زیست‌محیطی، بوم‌شناختی و منابعی و نیز ساختن جامعه‌ای نوین است که در آن انسان و طبیعت در هماهنگی زندگی کنند. 

​