رقابت ایدئولوژیک در انتخابات ریاست‌جمهوری شیلی ۲۰۲۵؛ میان یک کمونیست معتدل و دو چهرهٔ راست افراطی

چپ‌گرایی و راست‌گرایی در میدان انتخاباتی شیلی

در آستانهٔ انتخابات ریاست‌جمهوری شیلی، که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۵ (یکشنبه، ۲۵ آبان ۱۴۰۴) برگزار خواهد شد، صحنهٔ سیاسی این کشور آندی با تقابل شدید دو قطب ایدئولوژیک—چپ معتدل و راست افراطی—در هیجان فزاینده‌ای به‌سر می‌برد. بر اساس نظرسنجی‌های معتبر منتشرشده در روزهای اخیر، ژانت خارا، نمایندهٔ کانون چپ‌میانه و عضو حزب کمونیست، با ۳۳٫۲٪ تمایل رأی، پیشتاز محسوب می‌شود؛ در حالی که دو چهرهٔ شاخص راست افراطی، خوسه آنتونیو کَست و یوتیوبر جوهانس کایزر، هر یک با ۱۶٫۸٪ رأی، در رتبهٔ دوم هم‌رده هستند. چنین وضعیتی احتمالاً به رأی‌گیری دوم مرحله در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۵ (۲۳ آذر ۱۴۰۴) ختم خواهد شد، زیرا هیچ‌یک از نامزدها به آستانهٔ ۵۰٪ + ۱ رأی مورد نیاز برای پیروزی یک‌مرحله‌ای دست نخواهند یافت.

زمینه‌های تاریخی و اجتماعی: از «استالیدو» تا انتخابات ۲۰۲۵

این انتخابات، در پی‌پردهٔ تغییرات عمیقی رخ داده است که ریشه در تظاهرات گستردهٔ اکتبر ۲۰۱۹—معروف به «استالیدو سوسیال» (شورش اجتماعی)—دارد. آن جنبش، که در ابتدا با خواسته‌های اصلاحی در حوزه‌های عدالت اجتماعی، سلامت، آموزش و پنشن آغاز شد، به‌سرعت به یک خیزش ملی علیه ساختارهای نئولیبرالِ تداوم‌یافته از دوران دیکتاتوری پینوشه تبدیل گشت. پاسخ سخت‌گیرانهٔ دولت به این اعتراضات، با بیش از ۳۲ کشته و ۳٬۴۰۰ مجروح، همچنان در حافظهٔ جمعی جامعهٔ شیلیایی زنده است و تاکنون تأثیرگذاری‌اش در فضای سیاسی پابرجاست.

در واکنش به این بحران، راست شیلی با بازتعریف هویت خود به‌عنوان «نگهبان نظم و امنیت»، موفق شد بخشی از ناامیدی مردم را سامان دهد. این استراتژی در ترکیب با نگرانی‌های عمومی دربارهٔ افزایش جرم و جنایت و مهاجرت غیرقانونی—به‌ویژه از ونزوئلا—زمینهٔ تحولات ایدئولوژیک فعلی را فراهم آورد.

ژانت خارا: نمادی از چپ معتدل و سازش‌جو

ژانت خارا (۵۱ ساله)، فرزند محلهٔ فقیرنشین الکورتیخو در شمال سانتیاگو، از سن ۱۴ سالگی در حزب کمونیست شیلی فعالیت داشته است. وی با تحصیلاتی در رشته‌های مدیریت دولتی و حقوق، همچنین سابقهٔ رهبری دانشجویی و کار در باغ‌های میوه، تجربه‌ای چندلایه از زندگی طبقات پایین تا رده‌های بالای سیاست را در کارنامهٔ خود دارد.

در دوران دولت گابریل بوریک، خارا به‌عنوان وزیر کار نقش محوری در تصویب قانون کاهش ساعت کار هفتگی از ۴۵ به ۴۰ ساعت و پیشبرد اصلاح سیستم بازنشستگی خصوصی (که از میراث نئولیبرال پینوشه باقی مانده بود) ایفا کرد. با این‌حال، او امروز با اتخاذ رویکردی انعطاف‌پذیر، به‌ویژه در دو مقولهٔ امنیت عمومی و کنترل مهاجرت، موضعی را در پیش گرفته که برخی آن را نزدیک به خط‌مشی‌های راست می‌دانند.

در یکی از سخنرانی‌های تلویزیونی اخیر، خارا اعلام کرد: 
«امنیت عمومی از روز نخست دولت من در اولویت قرار خواهد گرفت.»

این استراتژی، هرچند از سوی منتقدان داخلی حزب کمونیست—به‌ویژه اعضای جناح ارتدوکس—به چالش کشیده می‌شود، اما از دیدگاه تحلیل‌گرانی مانند خوزه مائوریسیو دومینگوس، استاد علوم اجتماعی دانشگاه دولتی ریودوژانیرو (UERJ)، نشان‌دهندهٔ «درک بلوغ‌یافتهٔ چپ آمریکای لاتین از ضرورت پاسخگویی به نگرانی‌های امنیتی شهروندان است». دومینگوس تأکید می‌کند که هرچند خارا به مسائلی مانند جرم و مهاجرت پرداخته، تفاوت اساسی بین رویکرد او و راست افراطی در اصول و راهکارها باقی است.

چالش راست افراطی: کَست در مقابل کایزر

در سوی دیگر طیف سیاسی، دو نامزد راست افراطی با رویکردهای متفاوت—اما در عین حال تشدیدکنندهٔ یک روند نگران‌کننده—رقابت شدیدی را در میان خود دارند.

خوسه آنتونیو کَست: سیاستمدار سنتی با ریشه در دیکتاتوری

خوسه آنتونیو کَست، فرزند یک افسر سابق ورماخت آلمان نازی و برادر یکی از وزیران پینوشه، در سال ۲۰۱۹ حزب جمهوری‌خواه را تأسیس کرد و در انتخابات قبلی (۲۰۲۱) به‌عنوان نمایندهٔ راست سنتی در مقابل بوریک شرکت نمود. با وجود روندی نزولی در محبوبیت اخیر، همچنان به‌عنوان یک چهرهٔ شناخته‌شده در فضای راست باقی مانده است. اقتصاد نئولیبرال، مبارزهٔ بی‌امان با جرم و مهاجرت غیرقانونی، و تقویت قدرت پلیس از محورهای برنامهٔ انتخاباتی اوست. در این دوره، به‌طور هوشمندانه از مسائل فرهنگی حساسی مانند مخالفت با سقط جنین و ازدواج همجنس‌گرایان فاصله گرفته تا مخاطبان گسترده‌تری را جذب کند.

یوهانس کایزر: فراافراط‌گرای رسانه‌ای

در مقابل، یوهانس کایزر—یوتیوبر و چهره‌ای جدید در عرصهٔ سیاست—با خطاب مستقیم به جوانان و استفاده از زبانی تند و افراطی، محبوبیت سریعی کسب کرده است. کایزر نه‌تنها از مهاجران غیرقانونی با سوابق کیفری به‌عنوان «تهدید امنیتی» یاد می‌کند، بلکه پیشنهاد می‌دهد آن‌ها را به زندان بزرگ السالوادور—که از زمان رئیس‌جمهوری «بکل» برای پذیرش تبعیدشدگان از آمریکا فعال است—منتقل کنند.

او در حوزهٔ اجتماعی، با نگرش‌هایی فراتر از محافظه‌کاری سنتی، حتی حق رأی زنان را به چالش می‌کشد و در یکی از ویدیوهای خود با نکوهش تجاوز جنسی رفتاری توهین‌آمیز داشته است. استفاده از دکمه‌های آستین با نماد صلیب آهنین (Eisernes Kreuz)—که هرچند ریشه در ارتش پروس دارد، اما به‌دلیل کاربرد گسترده در دوران نازی، امروزه به‌عنوان نمادی از افراط‌گرایی و نفرت شناخته می‌شود—نیز بر اعتراض‌های گستردهٔ جامعهٔ مدنی افزوده است.

کایزر خود را فراراست اقتصادی (نئولیبرال افراطی) و فرامحافظه‌کار اجتماعی می‌داند و در این ترکیب، نمایندهٔ «نسخهٔ رادیکال و ضدسیستم راست» محسوب می‌شود—نوعی تمایلی که در سطح جهانی، از مجارستان تا آمریکای لاتین، در حال گسترش است.

مهاجرت: محور بحرانی انتخاباتی

شیلی در سال‌های اخیر به مقصد مهمی برای مهاجران آمریکای لاتین، به‌ویژه ونزوئلایی‌ها، تبدیل شده است. طبق آمار رسمی، جمعیت مهاجر در این کشور از ۴٫۴٪ در سال ۲۰۱۸ به ۸٫۸٪ در ۲۰۲۵ (معادل حدود ۱٫۷۶ میلیون نفر از جمعیت ۲۰ میلیونی) رسیده است. از این میان، حدود ۳۳۷ هزار نفر در وضعیت غیرقانونی به‌سر می‌برند که بیشتر آن‌ها از مرز شمالی کشور—هم‌مرز با بولیوی و پرو—وارد شده‌اند.

دولت بوریک در سال ۲۰۲۲ برای کنترل این جریان، نیروهای ارتش را به مناطق مرزی مستقر کرد. با این‌حال، درک عمومی همچنان مهاجرت غیرقانونی را با افزایش جرم در ارتباط می‌داند—باوری که نامزدها، حتی خارا، در کمپین‌هایشان به آن پرداخته‌اند.

چشم‌انداز گسترده‌تر: تقابل ایدئولوژیک در آمریکای لاتین

بر اساس تحلیل خوزه مائوریسیو دومینگوس، این انتخابات نمایندهٔ تقابل گسترده‌تری در سطح منطقه است: 
«این انتخابات، نبردی بین چپ و راست است—نه تنها در شیلی، بلکه در سرتاسر آمریکای لاتین.»

وی تصریح می‌کند که در حالی که کَست «در ظاهر مدنی‌تر» به‌نظر می‌رسد، کایزر با خطاب مستقیم به احساسات ضدسیستم و توهین‌آمیز بودن، ممکن است در میان طیف راست‌افراطی، پیشی بگیرد. این پدیده، بازتابی از روند جهانی صعود چهره‌های ضدنهادی، رسانه‌محور، و شوک‌گرا است که در کشورهایی مانند برزیل، آرژانتین و پرو نیز قابل رصد است.

آیندهٔ شیلی در ترازوی تعادل شکننده

انتخابات ریاست‌جمهوری شیلی در سال ۲۰۲۵، تنها یک رقابت قدرت نیست؛ بلکه آزمونی برای سرنوشت ایدئولوژیک کشوری است که هنوز از زخم‌های «استالیدو» بهبود نیافته. ژانت خارا، با ترکیبی از میراث چپ اصلاح‌طلب و واکنش به نگرانی‌های روزمرهٔ مردم، تلاش می‌کند پلی میان اصول گذشته و واقعیت‌های امروز بزند. در مقابل، راست افراطی—با دو چهرهٔ کَست و کایزر—در تلاش است تا از طریق خطاب به ترس‌ها و فوبیاها، فضای سیاسی را تصرف کند.

در این شرایط، شیلی در تقاطع تاریخی قرار دارد: یا به سوی دولتی معتدل، اصلاح‌طلب و امنیت‌محور با ریشه در عدالت اجتماعی حرکت خواهد کرد، یا به‌سوی حکومتی فراآوین با تمایلات نئولیبرال و فرهنگی افراطی سوق داده خواهد شد. آیندهٔ این کشور، نه تنها برای شیلی، بلکه به‌عنوان الگویی برای تعادل نیروهای چپ و راست در آمریکای لاتین، از اهمیت بی‌بدیلی برخوردار است.