لی چونری

منتشر شده در تارنمای چینی انجمن اقتصادی چین و آسیا

ترجمه مجله جنوب جهانی

پارادوکس تاب‌آوری در انزوا

کره شمالی، در شرایطی که تحت شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد و با انزوای ژئوپلیتیکی دست‌وپنجه نرم می‌کند، شواهدی از دگرگونی‌های اقتصادی و اجتماعی را از خود به نمایش می‌گذارد که برای بسیاری از ناظران خارجی قابل درک نیست. گزارش حاضر، بر اساس مشاهدات میدانی متعدد از پایتخت این کشور، پیونگ‌یانگ، در سال ۲۰۲۵، به تحلیل عمیق این تحولات می‌پردازد. هدف، فراتر رفتن از تصاویر کلیشه‌ای و ورود به لایه‌های پیچیده جامعه و اقتصاد کره شمالی است. این گزارش در بخش‌های مجزا به بررسی نمادگرایی سیاسی در مراسم ملی، انقلاب دوم در صنعت سینما، ظهور طبقه جدید «مصرف‌کننده»، جوان‌گرایی در ساختار مدیریتی، و تحلیل شعارهای رسمی به عنوان آینه سیاست‌گذاری‌ها می‌پردازد تا تصویری چندبعدی و دقیق از مسیر توسعه‌ی منحصربه‌فرد این کشور ارائه دهد.

—

۱. تحلیل مراسم هشتادمین سالگرد تأسیس حزب کارگران: نمایش همبستگی و ایدئولوژی

مراسم بزرگداشت هشتادمین سالگرد تأسیس حزب کارگران کره در اکتبر ۲۰۲۵، فراتر از یک رویداد صرفاً نمادین، به عنوان یک مطالعه موردی در زمینه قدرت نمادگرایی سیاسی و ظرفیت بی‌نظیر دولت برای بسیج توده‌ها عمل کرد. این مراسم که طی سه شب و با حضور صدها هزار نفر برگزار شد، چند نکته کلیدی را در بر داشت:

الف) باران به مثابه آزمون وفاداری: برگزاری مراسم در سه شب متوالی تحت باران شدید پاییزی، به یک آزمون غیرمنتظره برای شرکت‌کنندگان و تماشاگران تبدیل شد. این وضعیت، فرصتی برای نمایش «اراده آهنین» و «روحیه نستوهیدنی» ملت، که یکی از ارکان اصلی ایدئولوژی حاکم است، فراهم آورد. تصویر کودکانی که با لباس‌های نازک در باران به اجرای برنامه می‌پرداختند و گاهی روی زمین خیس می‌افتادند، در کنار صبوری جمعیت عظیم تماشاگر، این پیام را به جهانیان مخابره می‌کرد که ملت کره شمالی در برابر سختی‌ها تسلیم‌ناپذیر است.

ب) ژست رهبر و تقلید اجتماعی: در نقطه اوج این مراسم، زمانی که کیم جونگ اون، رهبر عالی کشور، در حال سخنرانی زیر باران بود، محافظان وی برای حفاظت از او چتر باز کردند. او با یک حرکت ساده، چتر را کنار زد و نشان داد که حاضر نیست در حالی که هزاران جوان و کودک در باران ایستاده‌اند، از این امتیاز بهره‌مند شود. این ژست فوری، واکنشی زنجیره‌ای را در میان ۱۵۰ هزار تماشاگر حاضر در ورزشگاه به راه انداخت؛ تمام افرادی که لباس بارانی پوشیده بودند یا چتر در دست داشتند، آن‌ها را کنار گذاشته و به صورت داوطلبانه در باران ایستادند. این صحنه، نمونه بارز «اتحاد یک‌دلانه» (一心团结) بود؛ مفهومی که بر پیوند رهبر با مردم و آمادگی برای رنج کشیدن مشترک تأکید دارد و در این لحظه به شکلی بصری و قدرتمند به نمایش درآمد.

ج) هنر بسیج توده‌ها: مقیاس این مراسم با اجرای برنامه‌هایی چون «هنر رزمی جوانان با مشعل» که بیش از ۱۰۰ هزار نفر در آن شرکت داشتند و با تشکیل کلمات و شعارهای متحرک در حال حرکت، مهندسی اجتماعی پیچیده‌ای را به نمایش گذاشت. این نمایش‌ها، که نیازمند ماه‌ها تمرین و هماهنگی دقیق است، نشان‌دهنده توانایی منحصربه‌فرد دولت کره شمالی در سازماندهی و هدایت انبوه جمعیت برای دستیابی به اهداف سیاسی و ایدئولوژیک است. این «تاکتیک دریای انسان»، ابزاری برای تقویت هویت جمعی و تعمیق وفاداری به نظام است.

۲. تحولات سینما و «انقلاب فرهنگی دوم»

صنعت سینمای کره شمالی، که در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با آثاری چون «دختر گل فروش» (卖花姑娘) در کشورهای بلوک شرق و حتی چین محبوبیت زیادی داشت، پس از دوره دشوار معروف به «راهپیمایی سخت» (苦难的行军) دچار رکود شده بود. با این حال، مشاهدات از هجدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم پیونگ‌یانگ در سال ۲۰۲۵، حاکی از آغاز یک دوره جدید است که می‌توان آن را «انقلاب فرهنگی دوم» نامید.

الف) تغییر محتوا به سوی واقع‌گرایی و هیجان: فیلم‌های جدید تولیدی مانند «۷۲ ساعت» (72 Hours) و «رویارویی در شب و روز» (对决的昼夜) نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم هستند. فیلم «۷۲ ساعت» که به روایت عملیات آزادسازی سئول در ۷۲ ساعت می‌پردازد، برخلاف فیلم‌های پیشین که در آن‌ها دشمنان کشته می‌شدند، تصویری واقع‌گرایانه از تلفات سنگین سربازان کره‌ای ارائه می‌دهد و وحشت جنگ را به نمایش می‌گذارد. فیلم «رویارویی در شب و روز»، یک تریلر جاسوسی با جلوه‌های ویژه مدرن است که داستان یک جاسوس مخفی را روایت می‌کند. این رویکرد، نشان می‌دهد که کره شمالی در تلاش است تا با استانداردهای جهانی فیلم‌سازی هیجان‌انگیز هماهنگ شود تا بتواند مخاطب داخلی را که با آثار خارجی (عمدتاً چینی و روسی) آشنا شده، حفظ کند.

ب) ظهور مکانیزم‌های بازار در فرهنگ: یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر، اجرای سیستم خرید بلیت آنلاین برای تماشای فیلم‌های خارجی در جشنواره بود. این اقدام، دو هدف اصلی را دنبال می‌کرد: اول، از بین بردن رانت و فساد در توزیع بلیت و ایجاد برابری برای همه علاقه‌مندان. دوم، ایجاد یک منبع درآمدی جدید برای سازمان سینمایی دولتی. با فروش بلیت به قیمت ۴۵ هزار وون کره شمالی (معادل حدود ۵ دلار به نرخ رسمی)، این جشنواره در طول یک هفته، درآمدی قابل توجه (حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار دلار) برای کشور به ارمغان آورد که صرف تولید فیلم‌های جدید خواهد شد. این یک نمونه کوچک اما معنادار از نفوذ منطق بازار در حوزه‌هایی است که پیش از این کاملاً دولتی و ایدئولوژیک بودند.

—

۳. ظهور «مصرف‌کننده» و دگرگونی‌های اقتصادی

مهم‌ترین و عمیق‌ترین تحول در کره شمالی، ظهور تدریجی «مصرف‌کننده» به عنوان نیروی محرکه اقتصاد است. این تغییر، چالشی جدی برای مدل اقتصادی سنتی مبتنی بر برنامه‌ریزی مرکزی و نظام توزیع دولتی محسوب می‌شود.

الف) حمایت قانونی از مصرف‌کننده: در اوت ۲۰۲۵، مجلس عالی کشور دو قانون کلیدی را تصویب کرد: «قانون تسویه‌حساب و توزیع مزارع» و «قانون حمایت از مصرف‌کنندگان». قانون اول با تکیه بر محاسبه دستمزد بر اساس روزهای واقعی کار، به دنبال افزایش انگیزه کشاورزان است. قانون دوم اما بسیار مهم‌تر است؛ این قانون برای اولین بار، حقوق مصرف‌کنندگان را به رسمیت می‌شناسد، تولیدکنندگان را از ارائه کالای نامناسب منع می‌کند و کیفیت کالا و خدمات را در اولویت قرار می‌دهد. این قوانین، نشانه‌ای از تغییر نگرش دولت از یک تأمین‌کننده صرف به یک تنظیم‌گر بازار است.

ب) شواهد ملموس از رونق مصرفی:
  افزایش چشمگیر خودروهای شخصی: در حالی که تا چند سال پیش خودروهای شخصی نایاب بودند، در سال ۲۰۲۵ تعداد آن‌ها از ۵ هزار دستگاه فراتر رفته و عامل اصلی ترافیک در پیونگ‌یانگ شده‌اند. دولت با وجود مشکلات ترافیکی، حاضر به محدود کردن خرید خودروهای شخصی نشده است، که این امر نشان‌دهنده اهمیت این طبقه جدید است.
  رونق نمایشگاه‌ها و بازارها: برگزاری منظم نمایشگاه‌های بین‌المللی کالا، نمایشگاه‌های علم و فناوری، نمایشگاه پوشاک و محصولات سبک، دیگر صرفاً برای نمایش نیستند، بلکه به بازارهای فروش پررونق تبدیل شده‌اند که در آن کالاهای جدید به سرعت به فروش می‌رسند.
  ارتقای سطح مصرف: از افزایش هزینه‌های مراسم عروسی (از ۱۰ دلار به ۵۰ دلار برای هر نفر) گرفته تا استقبال از جدیدترین مدل‌های تلفن‌های هوشمند و لوازم جانبی آن‌ها، همگی نشان‌دهنده افزایش قدرت خرید و تغییر الگوهای مصرفی در جامعه است.
  بازار پولی در حال شکل‌گیری: بانک‌های تجاری کره شمالی برای جذاب کردن سپرده‌های ارزی مردم، نرخ بهره سالانه‌ای بین ۷.۲ تا ۱۲ درصد ارائه می‌دهند. این رقابت شدید بانکی، نشان‌دهنده نیاز مبرم واحدهای تولیدی و تجاری به ارز خارجی است و در عین حال، نشانه‌ای از شکل‌گیری یک بازار مالی درون‌زا است.

این تحولات، اگرچه هنوز به یک اقتصاد بازار کامل تبدیل نشده‌اند، اما نشان می‌دهند که کره شمالی در حال آزمایش یک مدل ترکیبی منحصربه‌فرد است: «اقتصاد دستوری بازارمحور». در این مدل، دولت همچنان کنترل کلان را در دست دارد، اما اجازه می‌دهد نیروهای عرضه و تقاضا در سطح خرد فعالیت کنند و رشد را ایجاد کنند.

—

۴. جوان‌گرایی در ساختار مدیریتی و نوآوری

یکی از تغییرات ساختاری کمتر دیده شده اما بسیار مؤثر، جوان‌سازی گسترده در بدنه مدیران میانی و ارشد دولت و شرکت‌های دولتی است. این فرآیند، یک انتخاب تصادفی نیست، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای موفقیت مدل اقتصادی در حال ظهور است.

الف) معیارهای جدید برای انتخاب مدیران: مدیران جدید، عمدتاً افراد زیر ۴۰ سالی هستند که دارای سه ویژگی کلیدی هستند: ۱) تعهد ایدئولوژیک، ۲) تسلط بر حداقل دو یا سه زبان خارجی، و ۳) سابقه عملکردی برجسته و شجاعت در ریسک‌پذیری. نسل قدیم مدیران که با منطق برنامه‌ریزی مرکزی بزرگ شده بودند، برای هدایت شرکت‌هایی که نیاز به نوآوری، مذاکره با شرکای خارجی و رقابت در محیط‌های دشوار دارند، کارایی لازم را نداشتند.

ب) تفویض اختیار به نسل جدید: کیم جونگ اون شخصاً بر این تغییر نظارت دارد و به مدیران جوان اعتماد می‌کند. مثال‌هایی از مدیرانی که در سن ۳۵ سالگی سرپرستی پروژه‌های ملی مهم در حوزه مخابرات را بر عهده گرفته‌اند، یا مدیران ۴۰ ساله‌ای که مسئولیت شرکت‌های ۱۲۰۰ نفری را بر عهده دارند، فراوان است. این جوانان پرانرژی، با ارتباطات بین‌المللی و ذهنیت باز، موتور محرکه تلاش‌های کره شمالی برای دور زدن تحریم‌ها و یافتن راه‌های جدید برای توسعه اقتصادی هستند. این جوان‌گرایی، به ساختار اداری کشور، پویایی و نوآوری تزریق کرده است.

—

۵. شعارها به مثابه آینه سیاست‌گذاری

شعارهای عمومی در کره شمالی، صرفاً جملات ترئینی نیستند، بلکه ابزاری قدرتمند برای ابلاغ سیاست‌ها، اولویت‌بندی اهداف و بسیج توده‌ها هستند. تحلیل شعارهای دوره‌های مختلف، تحول در اولویت‌های دولت را به خوبی نشان می‌دهد.

الف) گذار از شعارهای ایدئولوژیک به شعارهای عمل‌گرایانه: شعارهای کلاسیک چون «به روش خودمان زندگی کنیم» یا «هیچ چیز در جهان به حسادت نمی‌ارزد» بر استقلال، وفاداری و برتری نظام تأکید داشتند. اما شعارهایی که در هشتمین کنگره حزب مطرح شدند، بسیار مشخص و عمل‌گرایانه هستند. این شعارها که در بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی دیده می‌شوند، اهداف مشخصی را دنبال می‌کنند:
  صنعت: «افزایش کیفیت محصولات، موضوع اصلی است»، «تولید بیشتر فولاد»، «افزایش توانمندی تولید برق».
  کشاورزی: «توجه به کشاورزی علمی»، «توسعه پایدار تولید کشاورزی».
  معیشت: «تکمیل ساخت ۵۰ هزار واحد مسکونی در پیونگ‌یانگ»، «بهبود کیفیت خدمات درمانی».

این تغییر نشان می‌دهد که تمرکز دولت از تعریف ایدئولوژیک نظام به سمت ارائه نتایج ملموس و بهبود سطح زندگی مردم معطوف شده است. شعارهای جدید برای نهمین کنگره حزب نیز مانند «خودکفایی، تولید بیشتر، مبارزه خلاقانه» این رویکرد عمل‌گرایانه را تقویت می‌کنند.

—

فلسفه «زندگی به روش خودمان» در بستر ژئوپلیتیک

تمام تحولات مورد بحث، از نمایش همبستگی جمعی گرفته تا ظهور بازار مصرفی و جوان‌گرایی مدیریتی، در چارچوب فلسفه بنیادین «زندگی به روش خودمان» قابل درک است. این شعار، که از دوران کیم جونگ ایل به یادگار مانده، امروزه به یک استراتژی بقا برای کره شمالی تبدیل شده است.

این کشور، خود را در محاصره قدرت‌های غربی می‌بیند و معتقد است که هرگونه انطباق کامل با سیستم جهانی، هویت و حاکمیت ملی‌اش را از بین خواهد برد. بنابراین، مسیر توسعه‌ی کره شمالی، تلاشی برای یافتن یک راه میانی است: حفظ کامل کنترل سیاسی و ایدئولوژیک از یک سو، و بهره‌گیری انتخابی و کنترل‌شده از ابزارهای اقتصادی بازار از سوی دیگر.

مدل «سوسیالیستی کره‌ای» شاید در جهان بی‌نظیر باشد، اما از منظر رهبران این کشور، این تنها راه ممکن برای حفظ استقلال و دستیابی به «قدرت‌تمدنی» در شرایط بسیار دشوار بین‌المللی است. تحولات داخلی، نشانه‌ای از انعطاف‌پذیری این سیستم در برابر چالش‌هاست، نه نشانه‌ای از فروپاشی آن. کره شمالی در حال آزمایش یک مسیر توسعه‌ی کاملاً بومی است و موفقیت یا شکست این آزمایش، آینده این کشور و حتی شاید شبه‌جزیره کره را تعیین خواهد کرد.