مجله جنوب جهانی

در شرایطی که کاراکاس موفق شد به‌رغم فشارهای بی‌سابقه بین‌المللی، به هدف اعلام‌شده تولید نفت خام دست یابد، واشنگتن با اقدامی تهاجمی، دست به توقیف دومین نفتکش حامل محموله‌های نفتی ونزوئلا زد. این دو رویداد همزمان، نشان‌دهنده تعمیق شکاف بین مقاصد اقتصادی-انرژی کاراکاس و استراتژی فشار حداکثری ایالات متحده است. این گزارش به تحلیل ابعاد مختلف این تحولات، زمینه‌های حقوقی و راهبردی و پیامدهای احتمالی آن می‌پردازد.

معاون رئیس‌جمهور ونزوئلا، دلسا رودریگز، در بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد که شرکت ملی نفت ونزوئلا (پتروسلوس ده ونزوئلا) سرانجام توانست به هدف تعیین‌شده تولید روزانه یک میلیون و دویست هزار بشکه نفت خام دست یابد. این دستاورد در شرایطی حاصل شد که این شرکت دولتی سال‌هاست تحت شدیدترین فشارهای اقتصادی-مالی قرار دارد.
این موفقیت صرفاً یک دستاورد فنی-تولیدی نیست، بلکه یک پیروزی سیاسی-راهبردی برای دولت کاراکاس محسوب می‌شود. از سال ۲۰۱۹ که ایالات متحده تحریم‌های سنگین خود را علیه بخش انرژی ونزوئلا تشدید کرد، تولید نفت این کشور از بیش از سه میلیون بشکه در روز به کمتر از چهارصد هزار بشکه سقوط کرد. بازگشت به رقم یک‌میلیون‌و‌دویست‌هزار بشکه نشان می‌دهد که:

مقاومت ساختاری صنعت نفت: کارکنان عملیاتی و اداری شرکت نفت ونزوئلا توانسته‌اند با استفاده از روش‌های جایگزین، تعمیرات اساسی، و احیای چاه‌های متروکه، ظرفیت تولید را احیا کنند. این در حالی است که دسترسی به تکنولوژی روز، قطعات یدکی و سرمایه‌گذاری خارجی به شدت محدود شده است.

مدیریت بحران: دولت ونزوئلا از طریق قراردادهای نفتی با شرکای بین‌المللی مانند ایران، روسیه و چین، راه‌های جدیدی برای صادرات نفت و تامین منابع مالی باز کرده است. این قراردادها اغلب بر مبنای تهاتر نفت با کالا، خدمات فنی یا سرمایه‌گذاری هستند.
پیام سیاسی: اعلام این موفقیت در آستانه کریسمس و سال نو میلادی، پیام روشنی به داخل و خارج ارسال می‌کند: «ما شکست‌ناپذیر هستیم.» این پیام برای جامعه داخلی ونزوئلا که سال‌هاست با تورم افسارگسیخته، کمبود کالاهای اساسی و مهاجرت دسته‌جمعی روبروست، اهمیت روانی-اجتماعی دارد.
معاون رئیس‌جمهور در بیانیه خود تأکید کرد که این دستاورد «بهترین هدیه کریسمس» برای مردم ونزوئلا است که با «دست‌های مردان و زنان آزاده و با عزت» حاصل شده است. این عبارات نشان‌دهنده تلاش دولت برای پیوند دادن موفقیت اقتصادی با هویت ملی و مقاومت ضدامپریالیستی است.
همزمان با جشن موفقیت نفتی ونزوئلا، وزیر امنیت داخلی ایالات متحده، کریستی نویم، ویدیویی هفت‌دقیقه‌ای منتشر کرد که نشان می‌داد گارد ساحلی این کشور با پشتیبانی بالگرد، در حال تسلط بر یک نفتکش حامل نفت خام ونزوئلا در آب‌های نزدیک به این کشور است. این دومین مورد از این نوع اقدام در ماه جاری محسوب می‌شود.
از نگاه راهبردی:
توقیف نفتکش‌ها در آبراه‌های بین‌المللی، نقض آشکار اصل آزادی کشتیرانی و حاکمیت ملی است. ایالات متحده این اقدام را تحت عنوان «مبارزه با تروریسم مواد مخدر» توجیه می‌کند، اما شواهد حاکی از آن است که:
پوشش حقوقی ساختگی: ادعای ارتباط نفت ونزوئلا با تروریسم مواد مخدر، بدون ارائه هیچ‌گونه مدرک قابل استناد بین‌المللی، صورت گرفته است. ونزوئلا به‌لحاظ ترانزیت مواد مخدر، نقش حاشیه‌ای در قیاس با کشورهایی مانند کلمبیا یا مکزیک دارد.
هدف‌گیری زیرساخت‌های انرژی: این اقدامات بخشی از استراتژی «فشار حداکثری» است که زیرساخت‌های اقتصادی حیاتی ونزوئلا را هدف قرار می‌دهد. نفت، منبع اصلی درآمد ارزی ونزوئلاست و تضعیف صادرات آن به معنای خفه کردن اقتصاد این کشور است.
پیامد منطقه‌ای: توقیف نفتکش‌ها نه‌تنها روابط دوجانبه واشنگتن-کاراکاس، بلکه ثبات کل منطقه کارائیب را به خطر می‌اندازد. این اقدام می‌تواند موجب افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی شود، چرا که ونزوئلا یکی از ذخایر نفتی بزرگ جهان را در اختیار دارد.
وزیر امنیت داخلی ایالات متحده مدعی شد که این نفتکش «در فهرست تحریم‌ها قرار نداشت» اما همچنان از روش‌های «غیرقانونی» برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌کرد. این تناقض گویای آن است که ایالات متحده حتی به قواعد خود وضع‌شده نیز پایبند نیست و هر اقدامی را که منافعش ایجاب کند، توجیه می‌کند.

در مقابل اقدامات یک‌جانبه واشنگتن، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال جاری قطعنامه ۷۹/۱۹۳ را با اکثریت قاطع به تصویب رساند و چهارم دسامبر را به‌عنوان «روز جهانی مبارزه با اقدامات اجباری یک‌جانبه» اعلام کرد. این قطعنامه تأکید می‌کند که چنین اقداماتی تحت حقوق بین‌الملل غیرقانونی هستند.
از منظر حقوقی:
اقدامات اجباری یک‌جانبه (تحریم‌های یک‌جانبه) نقض اصول بنیادین حقوق بین‌الملل است:
اصل عدم مداخله در امور داخلی: تحریم‌های اقتصادی که هدفشان تغییر سیاست‌های دولت‌هاست، مداخله آشکار در حاکمیت ملی به شمار می‌رود.
حق توسعه: این اقدامات مانع دسترسی کشورهای هدف به منابع طبیعی خود و استفاده از آنها برای توسعه اقتصادی-اجتماعی می‌شود.
آزادی تجارت و کشتیرانی: توقیف نفتکش‌ها در آب‌های بین‌المللی، نقض صریح کنوانسیون‌های دریایی و تجاری بین‌المللی است.
ایالات متحده با استناد به قوانین داخلی خود (مانند قانون مبارزه با مواد مخدر) اقدام به توقیف می‌کند، اما در حقوق بین‌الملل، هیچ کشوری نمی‌تواند قوانین داخلی خود را بر کل جهان تحمیل کند. این «اصل ابرقانون‌گذاری» (supremacy of domestic law) توسط هیچ‌یک از مراجع بین‌المللی پذیرفته نشده است.
در واکنش به اقدامات آمریکا، وزیر خارجه ونزوئلا، ایوان خیل، از تماس تلفنی با همتای ایرانی خود، عباس عراقچی، خبر داد. ایران ضمن ابراز «همبستگی کامل» با کاراکاس، آمادگی خود را برای همکاری همه‌جانبه در مقابل «دزدی دریایی» و «تروریسم بین‌المللی» آمریکا اعلام کرد.

از زاویه ژئوپلیتیک:
همکاری ایران و ونزوئلا در بخش انرژی، راهبردی بلندمدت است:
تهاتر نفت-کالا: ایران به ونزوئلا بنزین، مواد شیمیایی و قطعات یدکی می‌فرستد و در مقابل نفت خام دریافت می‌کند. این مدل همکاری به دور از سیستم مالی دلاری صورت می‌گیرد.
تبادل فن‌آوری: ایران در زمینه پالایش، حفاری و تعمیر چاه‌ها تجربه زیادی دارد که در ونزوئلا کاربرد دارد.
پیام سیاسی: این ائتلاف نشان می‌دهد که کشورهای تحت تحریم آمریکا در حال تشکیل «محور مقاومت اقتصادی» هستند. این محور می‌تواند شامل روسیه، چین، کره‌شمالی و سایر کشورها نیز بشود.
این همکاری همچنین به ایالات متحده این پیام را می‌دهد که فشار حداکثری نه‌تنها کارساز نیست، بلکه موجب شکل‌گیری بلوک‌های جایگزین در نظام بین‌الملل می‌شود.
تحلیلگران معتقدند که توقیف نفتکش‌ها و تهدیدات نظامی ترامپ، مرحله جدیدی از تهاجم راهبردی علیه ونزوئلا را آغاز کرده است. این مرحله پس از شکست روش‌های قبلی مانند کودتای نافرجام (۲۰۱۹)، ترور نافرجام رئیس‌جمهور مادورو، تبلیغات رسانه‌ای وسیع، تامین مالی اپوزیسیون و خرابکاری صنعتی شکل گرفته است.
بررسی رفتاری:
رفتار ایالات متحده را می‌توان از منظر «نظریه تنش‌زایی» تحلیل کرد:
ایجاد بهانه: با توقیف نفتکش‌ها، آمریکا به دنبال ایجاد یک «تحریک محدود» است تا ونزوئلا را وادار به واکنش نظامی کند. هرگونه واکنش نظامی کاراکاس، می‌تواند بهانه‌ای برای مداخله گسترده‌تر فراهم آورد.

فشار بر نخبگان نظامی: هدف نهایی، متقاعد کردن فرماندهان نظامی ونزوئلا برای برگشتن علیه دولت مادورو است. با قطع منابع مالی ناشی از نفت، آمریکا امیدوار است که ارتش کاراکاس را دچار تردید کند.

تجاوز به حریم هوایی: از دوم سپتامبر، نیروی هوایی آمریکا ۲۹ قایق کوچک را هدف قرار داده و ۱۰۴ غیرنظامی را به قتل رسانده است. سازمان ملل این اقدامات را «قتل‌های فراقانونی» نامیده است. این حملات تحت عنوان «مبارزه با مواد مخدر» صورت می‌گیرد، در حالی که ونزوئلا نقش محوری در ترانزیت مواد مخدر ندارد.

سناریوهای محتمل:
تشدید محاصره دریایی: ترامپ از «محاصره دریایی» سخن گفته است. این اقدام تحت حقوق بین‌الملل، «اعلام جنگ» تلقی می‌شود. اگر آمریکا رسماً محاصره را آغاز کند، ونزوئلا می‌تواند از ماده ۵۱ منشور سازمان ملل (دفاع مشروع) استفاده کند.

اقدام متقابل ایران یا چین: تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر آمریکا به توقیف کشتی‌ها ادامه دهد، ایران یا چین ممکن است در آب‌های آسیایی، کشتی‌های آمریکایی را به بهانه مشابه توقیف کنند. این می‌تواند به «جنگ کشتی‌ها» در آب‌های بین‌المللی منجر شود.

تغییر در بازار انرژی: هرگونه اختلال در صادرات نفت ونزوئلا (که حدود ۳۰۰-۵۰۰ هزار بشکه به چین صادر می‌کند)، می‌تواند قیمت نفت را ۵-۱۰ دلار در هر بشکه افزایش دهد. این موضوع به‌ویژه برای اقتصادهای در حال توسعه واردکننده نفت، فاجعه‌بار خواهد بود.

شکست ائتلاف مخالفان: اپوزیسیون راست‌گرای ونزوئلا فاقد انسجام و رهبری قوی است. حمایت مردمی از جریان چاوز (چاویسم) همچنان در میان طبقات محروم قوی است. بنابراین، مداخله نظامی ممکن است تنها گزینه باقی‌مانده برای آمریکا باشد.

ونزوئلا دارای بزرگ‌ترین ذخایر نفت اثبات‌شده جهان (بیش از ۳۰۰ میلیارد بشکه) است. تضعیف تولید این کشور، امنیت انرژی جهانی را به خطر می‌اندازد. اروپا که به دنبال جایگزینی برای نفت روسیه است، نیازمند منابع جایگزین است. اما سیاست‌های آمریکا، ونزوئلا را از بازار جهانی حذف کرده است.

این سیاست «انرژی به‌مثابه سلاح»، ریسک‌های بلندمدت دارد:
کاهش اعتماد به دلار: کشورهای صادرکننده نفت به دنبال جایگزینی برای دلار در معاملات نفتی هستند. یوان چین، روبل روسیه و ریال ایران گزینه‌های مطرح هستند.

شکل‌گیری بازارهای موازی: بازار نفت موازی و غیردلاری در حال شکل‌گیری است که تحت کنترل غرب نیست. این موضوع قدرت چانه‌زنی آمریکا را کاهش می‌دهد.
بی‌ثباتی منطقه‌ای: تشدید تنش‌ها می‌تواند به بحران پناهجویان جدیدی منجر شود. هم‌اکنون بیش از ۷ میلیون ونزوئلایی کشور را ترک کرده‌اند. یک درگیری نظامی می‌تواند این رقم را دوبرابر کند.
آنچه امروز در آب‌های کارائیب رخ می‌دهد، نه‌تنها بحران دوجانبه ونزوئلا-آمریکا، بلکه نبردی برای آینده نظام بین‌المللی است. ایالات متحده با نقض قوانین بین‌المللی، به دنبال حفظ سیطره خود بر منابع انرژی جهانی است. ونزوئلا نیز به‌عنوان یک کشور کوچک اما منبع‌دار، مقاومت می‌کند.

دیپلماسی فعال: کشورهای غیرمتعهد باید میانجیگری کنند و از تشدید بیشتر جلوگیری نمایند.

اقدامات حقوقی: ونزوئلا می‌تواند به دیوان بین‌المللی دادگستری شکایت کند و غرامت بخواهد.

همکاری منطقه‌ای: سازمان کشورهای آمریکایی (OAS) باید جلسه اضطراری تشکیل دهد، هرچند نفوذ آمریکا بر این سازمان زیاد است.

مکانیسم‌های پرداخت جایگزین: توسعه سیستم‌های مالی مستقل از دلار، کلید کاهش اثر تحریم‌ها است.

در نهایت، اگر آمریکا به سیاست‌های زورگویانه خود ادامه دهد، ممکن است به‌زودی با «پیمانکاران شکست‌خورده» خود روبرو شود، زیرا تاریخ نشان داده که سیستم‌های چندقطبی، پایدارتر از سیستم‌های تک‌قطبی هستند. ونزوئلا، صرف‌نظر از سرنوشت کوتاه‌مدتش، نماد مقاومت در برابر استیلای یکجانبه شده است.

منابع :
اسناد رسمی دولت ونزوئلا
گزارش‌های سازمان ملل متحد
تحلیل‌های اندیشکده‌های انرژی بین‌المللی
اسناد حقوقی دریایی بین‌المللی