کامباله موساولی
ترجمه مجله جنوب جهانی
الگویی نوین در حال بازسازی سیاست دیجیتال جهانی است و کشورهای آفریقایی میبایست بدان توجه نمایند. موافقتنامه تجاری ایالات متحده و مالزی که در اکتبر ۲۰۲۵ امضاء گردید، بر استراتژیای تأکید دارد که در آن قدرتهای جهانی قواعدی را طراحی میکنند تا دسترسی گستردهای برای شرکتهای فناوری به دادههای سایر ملل فراهم آورند. این موافقتنامه مالزی را مکلف میسازد تا «انتقال فرامرزی دادهها را از طریق ابزار الکترونیکی در گذر از مرزهای مورد اعتماد تضمین نماید» و همچنین «مالیاتهای خدمات دیجیتال… که علیه شرکتهای آمریکایی تبعیض قائل شوند» را ممنوع میکند. این شروط، ساختاری حقوقی بنیان مینهند که شرکتهای آمریکایی را در کانون اقتصاد دیجیتال مالزی قرار داده و محدودیتهایی چشمگیر بر کنترل ملی تحمیل مینماید.
حکمرانی تجارت دیجیتال و هوش مصنوعی توسط امپریالیسم تعریف میشود
این ترتیبات،الگویی نوظهور برای جهان جنوب را بازمیتاباند. این الگو از طریق قانونگذاری، زیرساخت و جریانهای دیجیتال عمل مینماید. رویکرد مذکور از سازوکارهای حقوقی و فنی بهره میجوید تا تعیین کند چه کسی دادهها را کنترل میکند و چه کسی از آن منتفع میشود. تجارت دیجیتال اکنون به عنوان نقطه ورود اصلی برای سامانههای هوش مصنوعی عمل میکند که خود وابسته به دسترسی پیوسته به داده، فضای ذخیرهسازی و ظرفیت محاسباتی هستند. طراحی این موافقتنامهها بر هر جنبهای از نحوه عملکرد هوش مصنوعی در جوامع ما تأثیر میگذارد.
هوش مصنوعی از طریق داده، خدمات ابری و توان محاسباتی گسترش مییابد. در حال حاضر، شرکتهای خارجی عمده این سامانهها را مدیریت میکنند و این تمرکز، آینده اقتصادی و سیاسی جهان جنوب را شکل میدهد.
اوساجیفو دکتر قوام نکرومه، نخستین رهبر جمهوری غنا، در اثر «نوامپریالیسم: آخرین مرحله امپریالیسم» توضیح داد که استقلال صوری، زمانی که کنشگران خارجی ساختارهای کلیدی اقتصادی یک ملت را هدایت میکنند، حفاظت اندکی فراهم میآورد. بینش او به عصر دیجیتال نیز قابل تعمیم است. کشورهای آفریقایی دارای قانون اساسی و چارچوبهای حقوقی هستند، با این حال شرکتهای خارجی کماکان معماری شبکهها، پلتفرمها و الگوریتمهایی را تعیین میکنند که زندگی روزمره را سامان میبخشند. محیط دیجیتال به مثابه قلمرویی با مرزها، گرهها و کانونهای کنترل عمل میکند و دارندگان آن زیرساخت، حکمرانی آن را شکل میدهند.
روح باندونگ در عصر هوش مصنوعی
پاسخی هماهنگ ضروری است.این کوشش از مجمع آکادمیک جهان جنوب (GSAF) ۲۰۲۵ که به تازگی به کار خود پایان داد، الهام میگیرد و شالوده آنچه من «باندونگ دیجیتال قرن بیستویکم» مینامم را تشکیل میدهد. کنفرانس اصلی باندونگ در سال ۱۹۵۵ رهبران آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین را گرد هم آورد تا با سلطهطلبی مواجه شوند و روابط قدرت جهانی را بازسازی نمایند. یک باندونگ دیجیتال، این مأموریت تاریخی را به جهانی که توسط مراکز داده، خدمات ابری و هوش مصنوعی سازمان یافته است، تسری میبخشد. این مفهوم، فضایی برای کشورهای جهان جنوب فراهم میآورد تا استانداردهای مشترک تعیین کنند، بهصورت جمعی مذاکره نمایند و قابلیتهای دیجیتالی منطقهای را توسعه بخشند.
فوریت این کار در جمهوری دموکراتیک کنگو مشهود است. کنگو سهم بزرگی از کبالت جهان را تأمین میکند؛ مادهای معدنی که برای خودروهای الکتریکی، مراکز داده و محاسبات پیشرفته حیاتی است. جوامع در کنکو شاهد تخریب محیط زیست، محرومیت اقتصادی و ناامنی طولانیمدت هستند. اقتصاد دیجیتال جهانی به منابع کنگویی وابسته است و خانوادههای کنگویی کماکان با بیثباتیهای مرتبط با این تقاضا مواجهند.
استخراج مواد معدنی یک بخش از منظر دیجیتال را شکل میدهد و استخراج داده بخش دیگر را.آفریقاییها از طریق زبان، فرهنگ و زندگی روزمره، فعالیت دیجیتال تولید میکنند. این فعالیت، سامانههای هوش مصنوعی را آموزش میدهد که ارزش تجاری را در جای دیگری خلق میکنند. این ساختار، مشابه ترتیبات استخراجی پیشین است که در آن نهادهها از آفریقا سرچشمه میگرفتند در حالی که بازده مالی در خارج از این قاره انباشته میشد.
قوتها و چالشها
جنوب جهانی همچنین دارای نقاط قوت عمدهای است.آفریقا از مواد معدنی حیاتی، جمعیتی جوان و جامعهای رو به رشد از پژوهشگران برخوردار است. جامعه پردازش زبان طبیعی (NLP) غنا، فناوریهای زبانی باکیفیت و متناسب با نیازهای محلی تولید میکند. ابتکار فراتر از هوش مصنوعی (Beyond AI) در غنا، شهروندان را در بحثهای ملی درباره فناوری، حکمرانی و قانونگذاری مشارکت میدهد. این نمونهها نشان میدهند که نوآوریهای برآمده از جامعه چگونه میتوانند آینده هوش مصنوعی را شکل دهند.
همزمان با افزایش علاقه جهانی به استعداد آفریقایی، برنامههای جدید نیازمند بررسی دقیق هستند. افتتاح اولین آکادمی هوش مصنوعی اوپنایآی در آفریقا در دانشگاه لاگوس، شور عمومی برانگیخته است و پرسشهای مهمی نیز مطرح ساخته است. در غنا، وزیر ارتباطات و دیجیتالسازی اخیراً برنامه جیمینی گوگل را در حساب رسانه اجتماعی رسمی خود ترویج نمود. این اعلامیه، خطمشی داده، حمایتهای موجود برای مشارکتکنندگان، یا ترتیبات حاکم بر چگونگی ذخیره، دسترسی یا انتقال داده کاربران را تشریح نکرد.
در هر دو مورد، عموم مردم از این اطلاعات بیبهرهاند که دادههای این برنامه چگونه به توسعه سامانههای هوش مصنوعی خارجی کمک میکنند یا ارزش چگونه به جوامع نیجریهای و غنایی بازمیگردد. پژوهشهای مستقل نشان میدهند که بسیاری از شرکتهای هوش مصنوعی، دادهها و فرادادههای گسترده کاربر را بدون مستندات عمومی شفاف حفظ میکنند. چارچوبهای ضعیف حکمرانی داده، خطر افشا را افزایش داده و استخراج در مقیاس بزرگ از فعالیت دیجیتال را ممکن میسازد.
توسعههایمتنباز راهکاری دیگر ارائه میدهند. مدلهایی چون دیپسیک و کوئِن، همراه با مدلهای متنباز تازهمنتشرشده از اوپنایآی، فرصتهایی برای انطباق و آزمایش میآفرینند. پژوهشگران میتوانند ابزارهایی بسازند که بازتابدهنده زبانها و دانش فرهنگی آفریقایی باشد. این کار زمانی معنادار میشود که توسط نهادهای قوی، مشارکت جامعه و سرمایهگذاری عمومی پشتیبانی گردد.
حاکمیت دیجیتال از طریق یکپارچگی منطقهای
رویکرد منطقهایی این کوششها را تقویت مینماید.کشورهای منفرد هنگام مذاکره با شرکتهای چندملیتی فناوری با محدودیت مواجهند. کنش جمعی از طریق نهادهای آفریقایی یا ائتلافهای جهان جنوب، قدرت چانهزنی را تقویت کرده و از ایجاد هنجارهای دیجیتال مشترک پشتیبانی میکند.
خرابیهای اخیر زیرساخت، وسعت آسیبپذیری را آشکار ساخته است. در مارس ۲۰۲۴، یک اختلال در کابلهای زیردریایی، میلیونها نفر در سراسر غرب آفریقا را از اینترنت قطع کرد. این رخداد، محدودیت اقتدار آفریقا بر سامانههایی که حیات دیجیتال آن را حفظ میکنند، آشکار ساخت. سپس در اکتبر ۲۰۲۵، یک اختلال گسترده در سرویسهای وب آمازون، پلتفرمهای اصلی، سامانههای پرداخت و خدمات میزبانیشده ابری را در چندین قاره مختل نمود. کاربران آفریقایی تأخیر، شکست و وقفه در خدمات را تجربه کردند، زیرا برنامههای حیاتی به زیرساختهای کنترلشده در خارج از این قاره وابسته هستند. این وقایع نشان میدهند که چگونه یک نقطه شکست واحد در سامانههای تحت مالکیت خارجی میتواند کل اقتصادها را بیثبات سازد.
یک برنامه بلندمدت برای حاکمیت دیجیتال نیازمند چندین تعهد است. آفریقا به مراکز داده منطقهای، زیرساخت ابری توزیعشده و اتصال مقاوم تحت کنترل آفریقایی نیاز دارد. قانونگذاری ملی میبایست از تجربه آفریقایی و مشورت با جامعه برآید. داده باید به عنوان یک منبع ملی شناخته شود که نیازمند نظارت عمومی است. جریان منابع باید شفاف باشد و ثروت معدنی میبایست به رفاه جوامعی که این ثروت از آنجا سرچشمه میگیرد، کمک نماید. همکاری با شرکای بریکس و شبکههای جنوب-جنوب میتواند بنیانهای علمی سامانههای هوش مصنوعی توسعهیافته در آفریقا را تقویت کند.
حاکمیت دیجیتال، فرصت اقتصادی، اداره عمومی و حافظه جمعی را شکل میدهد. این حاکمیت تعیین میکند که تصمیمات چگونه اتخاذ میشوند و جوامع چگونه در دگرگونی فناورانه مشارکت میکنند.
یک آینده سیاسی بدیل، استقلال دیجیتال را ضروری میسازد
نسلهای پیشین در آفریقا برایاستقلال سیاسی مبارزه کردند. این نسل با این چالش، به اضافه چالش استقلال دیجیتال، مواجه است. کابلهای زیردریایی مسیرهای ثابت شده را دنبال میکنند. داده در سامانههایی حرکت میکند که در جای دیگری ساخته و اداره شدهاند. مواد معدنی کنگو کماکان از زیرساخت قدرتهای جهانی پشتیبانی میکنند.
جهان جنوب میتواند از طریق هماهنگی، استانداردهای مشترک و سرمایهگذاری راهبردی، آیندهای متفاوت شکل دهد. یک باندونگ دیجیتال، مسیری به سوی آن هدف فراهم میآورد.
زمان آن فرا رسیده است که مواد معدنی خود، دادههای خود، زیرساختهای خود و سرنوشت جمعی خود را مطالبه کنیم.
کامباله موساولی تحلیلگری در مرکز پژوهش کنگو-کینشاسا است که در امور آفریقای مرکزی و غربی تخصص دارد. او همچنین یک راهبردشناس فناوری و سیاست پانآفریقایی و بنیانگذار اِتر استراتژیها است؛ یک شرکت مشاوره راهبردی که حکمرانی هوش مصنوعی و خوداتکایی دیجیتال را در سراسر آفریقا شکل میدهد. موساولی سیاستگذاران در غنا و جمهوری دموکراتیک کنگو را در زمینه راهبردهای ملی هوش مصنوعی راهنمایی میکند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 