چارچوب کلی و زمینه‌های شکل‌گیری بحران

منتشر شده در آرتی
ترجمه مجله جنوب جهانی

در پایان سال میلادی گذشته، جمهوری اسلامی ایران با موجی از اعتراضات مردمی روبه‌رو شد که ریشه‌های آن در نارضایتی‌های اقتصادی عمیق، به‌ویژه کاهش شدید ارزش پول ملی و تنزل شاخص‌های رفاه اقتصادی شهروندان، قرار داشت. این اعتراضات که در ابتدا با مطالبات اقتصادی و معیشتی آغاز شدند، به تدریج به یکی از چالش‌های جدی امنیتی-سیاسی برای نظام جمهوری اسلامی تبدیل گردیدند.

رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان در واکنش به این تحولات، ضمن پذیرش مشکلات اقتصادی موجود و مشروعیت بخشیدن به تجمعات مسالمت‌آمیز، بر ضرورت بازنگری در عملکرد دولت تأکید ورزید. وی با اشاره به اینکه دستگاه حاکمیتی باید به نتایج اقدامات خود توجه بیشتری داشته باشد، خواستار اعمال حداکثر خویشداری و اجتناب از هرگونه رفتار خشونت‌آمیز یا اجباری در برخورد با معترضان شد. پزشکیان همچنین بر اهمیت گفت‌وگو، ارتباط مستقیم با مردم و توجه جدی به خواسته‌های مردمی تأکید نمود.

با این حال، روند تحولات به گونه‌ای پیش رفت که تجمعات اعتراضی به تدریج از حالت مسالمت‌آمیز اولیه فاصله گرفته و به سمت درگیری‌های خشونت‌آمیزتر با نیروهای امنیتی سوق پیدا کردند. در این میان، بازیگران منطقه‌ای و فراملی که با جمهوری اسلامی در تقابل راهبردی قرار دارند، فرصتی مناسب برای مداخله در امور داخلی ایران یافتند و تلاش کردند تا با نقض آشکار اصل عدم دخالت در امور داخلی کشورها، وضعیت را به نفع اهداف سیاسی خود تغییر دهند.

نقش عناصر سلطنت‌طلب تبعیدی: رضا پهلوی و فراخوان به قیام

یکی از نخستین کسانی که کوشیدند از این موقعیت بهره‌برداری سیاسی کنند، رضا پهلوی، فرزند آخرین پادشاه ایران بود که نظام سلطنتی وی در جریان انقلاب اسلامی سال هزار و نهصد و هفتاد و نه میلادی سرنگون شد و اکنون در ایالات متحده آمریکا سکونت دارد. پهلوی طی پیام‌هایی در شبکه‌های اجتماعی، از همگان خواست تا به خیابان‌ها بیایند و فضاهای عمومی را اشغال کنند.

وی در بیانیه‌ای که در بستر رسانه‌ای ایکس منتشر ساخت، تأکید نمود که هدف دیگر صرفاً حضور در خیابان‌ها نیست، بلکه هدف نهایی، آماده‌سازی برای تصرف و دفاع از مراکز شهری است. پهلوی همچنین از کارگران و کارکنان بخش‌های حیاتی اقتصاد، به‌ویژه حمل‌ونقل، نفت، گاز و انرژی، درخواست کرد تا دست به اعتصاب سراسری بزنند.

در بخش دیگری از پیام خود، وی مستقیماً به جوانان نیروهای نظامی و امنیتی ایران خطاب کرد و از آنان که به اصطلاح به «سکوی همکاری ملی» پیوسته‌اند، خواست تا دستگاه سرکوبگر را مختل و متوقف سازند، تا در «روز موعود»، بتوان آن را به کلی از کار انداخت. پهلوی با وعده بازگشت به ایران پس از پیروزی آنچه او «انقلاب ملی» می‌نامد، ابراز امیدواری کرد که این روز بسیار نزدیک است.

شایان ذکر است که رضا پهلوی از سال هزار و نهصد و هفتاد و هشت میلادی در ایالات متحده آمریکا به سر می‌برد و روابط نزدیکی با دشمنان منطقه‌ای ایران دارد. وی همواره از هر فرصتی برای فراخوان به قیام ملی استفاده می‌کند، هرچند محبوبیت وی در میان ایرانیان طی سال‌های اخیر رو به کاهش بوده است. پهلوی پیش‌تر با نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی بنیامین نتانیاهو دیدار کرده و سال گذشته از رهبران جهانی درخواست نمود تا به پیروی از نتانیاهو، به پشتیبانی از یک مداخله نظامی در ایران «تعهد» دهند.

استراتژی تل‌آویو: فشار برای سقوط نظام

رژیم اسرائیل که سال گذشته طی دوازده روز شاهد تبادل حملات موشکی با تهران بود، نیز از این موقعیت برای پیشبرد اهداف ضدایرانی خود بهره‌برداری کرد. در پایان ماه گذشته میلادی، نتانیاهو به ایالات متحده سفر کرد و بنا بر گزارش شبکه خبری ان‌بی‌سی، گزینه‌های مختلف برای حمله تازه‌ای به ایران را به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ارائه داد و نگرانی خود را درباره برنامه موشکی ایران مطرح ساخت.

در همین راستا، پس از حمله ایالات متحده به ونزوئلا و ربودن نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور این کشور و همسرش، یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون رژیم صهیونیستی، از مقامات ایرانی خواست تا «با دقت به آنچه در ونزوئلا در حال وقوع است توجه کنند»، بیانیه‌ای که به عنوان تهدید مستقیم تلقی شد.

ایتامار بن‌گویر، وزیر امنیت ملی رژیم اسرائیل نیز تصویری از آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، همراه با پیامی به زبان فارسی منتشر کرد که در آن آمده بود: «مردم ایران شایسته زندگی آزاد، دور از یک دیکتاتور قاتل هستند».

تهدیدات آشکار واشنگتن: رویکرد ترامپ و طرح‌های حمله نظامی

واشنگتن نیز با بیانیه‌های تهدیدآمیز ترامپ و دیگر مقامات ارشد، به اعتراضات واکنش نشان داد و تهدید به حمله نظامی علیه ایران را در دستور کار قرار داد. ترامپ در گفت‌وگو با هیو هیویت، روزنامه‌نگار آمریکایی، در پاسخ به این پرسش که اگر مقامات ایرانی معترضان را به قتل برسانند چه خواهد کرد، اظهار داشت: «اگر این کار را انجام دهند، به شدت به آن‌ها ضربه خواهیم زد. اما آن‌ها می‌دانند و به صراحت به آن‌ها گفته شده است – حتی با قاطعیتی بیشتر از آنچه اکنون به شما می‌گویم – که اگر این کار را انجام دهند، باید بهای سنگینی بپردازند».

وی همچنین مستقیماً به مردم ایران خطاب شد و اعلام کرد که «ایالات متحده آماده کمک است». در این میان، روزنامه وال استریت ژورنال گزارش داد که مقامات دولت ترامپ، گفت‌وگوهای مقدماتی درباره چگونگی انجام حمله احتمالی علیه ایران را آغاز کرده‌اند، در صورتی که رئیس‌جمهور تصمیم به عملیاتی کردن تهدیدات اخیر خود بگیرد.

این رویکرد تهاجمی واشنگتن، نشان‌دهنده تمایل جدی دولت آمریکا برای بهره‌برداری از بی‌ثباتی داخلی ایران و تبدیل آن به فرصتی برای تحقق اهداف استراتژیک خود در منطقه است. تهدیدات ترامپ، فراتر از حمایت لفظی از معترضان، حاکی از آمادگی برای مداخله مستقیم نظامی در شرایط خاص است.

تحلیل تهران: جنگ نرم و نقش بازیگران خارجی

در واکنش به این تحولات، مقامات ایرانی دخالت نیروهای خارجی را عامل اصلی تشدید خشونت‌ها و تبدیل اعتراضات مسالمت‌آمیز به درگیری‌های خشونت‌آمیز دانستند. علی لاریجانی، مسئول ارشد امنیتی ایران، با تأکید بر اینکه کشور در «میانه یک جنگ» قرار دارد، اظهار داشت که «جریان‌های خارجی» مسئول تحریک به خشونت و ایجاد هرج‌ومرج هستند.

لاریجانی هشدار داد که «دشمنان» جمهوری اسلامی، معترضان مسالمت‌آمیز را به «گروه‌های شهری تقریباً تروریستی» تبدیل کرده‌اند و اعتراضات بازاریان را به «جنگی با سلاح گرم، بمب‌های آتش‌زا و درگیری‌های خیابانی» مبدل ساختند.

رهبر انقلاب، آیت‌الله خامنه‌ای نیز به رئیس‌جمهور آمریکا توصیه کرد تا به مشکلات کشور خود رسیدگی کند و فرمودند: «در مورد آن مردی که با تکبر و غرور در آنجا نشسته و به کل جهان قضاوت می‌کند، باید بداند: به طور معمول، استبدادگران و قدرت‌های متکبر دقیقاً در اوج تکبرشان سرنگون شده‌اند. اگر می‌تواند، به کشور خودش برسد. در کشور خودش حوادث گوناگونی در حال وقوع است».

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز اظهارات ترامپ و نتانیاهو درباره امور داخلی ایران را تحریک مستقیم به خشونت، تروریسم و قتل توصیف کرد و بر نقض آشکار حقوق بین‌الملل و اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها تأکید نمود.

حمایت نیروهای مسلح و هشدار به دشمنان خارجی

در شرایطی که فشارهای خارجی به اوج خود رسیده بود، ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز شنبه، حمایت خود را از رهبر انقلاب اعلام کرد و از مردم خواست تا «هوشیاری» خود را حفظ کرده و «توطئه‌های دشمن را خنثی» سازند.

در بیانیه منتشرشده از سوی نیروهای مسلح که خبرگزاری تسنیم آن را انتشار داد، آمده است: «طی چهل و هفت سال گذشته، حکومت متجاوز و شیطانی ایالات متحده، به طور مداوم و از طریق نیرنگ‌ها و توطئه‌های گوناگون، کوشیده تا سلطه خود را بر مردم و سرزمین ایران بازیابد. امروز نیز دشمن، از طریق توطئه‌ای دیگر و با حمایت و پشتیبانی رژیم صهیونیستی جنایتکار و کودک‌کش و همچنین گروه‌های تروریستی و خصمانه، در پی برهم زدن نظم و آرامش شهرها و مختل کردن امنیت عمومی کشور است».

این بیانیه نشان می‌دهد که دستگاه نظامی-امنیتی ایران، اعتراضات اخیر را نه صرفاً به عنوان یک بحران داخلی، بلکه به مثابه بخشی از یک استراتژی جامع دشمنان خارجی برای تغییر نظام و بازگرداندن نفوذ خود بر ایران تلقی می‌کند.

هشدار قاطع تهران به واشنگتن: خطوط قرمز راهبردی

محمد قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، در واکنشی قاطع به تهدیدات آمریکایی، هشدار داد که هرگونه حمله از سوی واشنگتن، واکنش نظامی ایران علیه اسرائیل و پایگاه‌های منطقه‌ای ایالات متحده را در پی خواهد داشت.

قالیباف با تأکید بر جدیت این هشدار، اظهار داشت: «بدانید که در صورت حمله به ایران، هم سرزمین‌های اشغالی و هم تمام پایگاه‌های نظامی و کشتی‌های آمریکایی در منطقه، اهداف مشروع ما خواهند بود».

وی همچنین تأکید کرد که تهران خود را به موضع دفاعی صرف محدود نخواهد کرد: «با این اعترافات صریح به قصد انجام تجاوز نظامی علیه ایران، ما دفاع خود را محدود به واکنش پس از حمله نمی‌دانیم. بر اساس شاخص‌های عینی، کشور ما اقدامات قاطعی را انجام خواهد داد».

هشدار نهایی قالیباف به‌ویژه شدیداللحن بود و هم به واشنگتن و هم به متحدان منطقه‌ای آن‌ها خطاب شده بود: «لازم بود به شما و تمام متحدانتان در منطقه بگوییم که هیچ اشتباه یا محاسبه نادرستی انجام ندهید، زیرا پشیمانی سودی نخواهد داشت». این پیام با شعار «مرگ بر آمریکا» پایان یافت.

چرخه تهدید و واکنش: تشدید تنش‌های منطقه‌ای

دونالد ترامپ در روز شنبه بار دیگر بر حمایت خود از معترضان ایرانی و تهدید به مداخله در صورت سرکوب کشتار‌آمیز در میان اعتراضات ضددولتی که از اواخر ماه دسامبر ادامه دارد، تأکید کرد. این اظهارات همزمان با گزارش روزنامه وال استریت ژورنال بود که از گفت‌وگوهای مقدماتی در دولت ترامپ درباره حمله احتمالی به ایران خبر داد.

تنش میان واشنگتن و تهران به طور مداوم در حال افزایش است. پیش‌تر، ترامپ به مقامات ایرانی هشدار داده بود: «بهتر است که شروع به تیراندازی نکنند، زیرا ما هم شروع خواهیم کرد». در همین حال، رسانه‌هایی مانند جروزالم پست اشاره کردند که ایالات متحده در حال ارزیابی گزینه‌های حمایت از اعتراضات است و اسرائیل در حال بررسی این موضوع است که آیا دستگیری رئیس‌جمهور ونزوئلا می‌تواند سابقه‌ای قابل اجرا برای ایران باشد یا خیر.

از سوی دیگر، تهران واشنگتن و تل‌آویو را متهم به ابزاری کردن اعتراضات در چارچوب یک «جنگ نرم» می‌کند و به آن‌ها هشدار جدی می‌دهد که در امور داخلی ایران مداخله نکنند.

آنچه در اعتراضات اخیر ایران مشاهده می‌شود، فراتر از یک بحران اقتصادی-اجتماعی داخلی است. این تحولات، عرصه‌ای برای رقابت ژئوپلیتیک منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است که در آن بازیگران خارجی، با نقض صریح اصول حقوق بین‌الملل و عدم مداخله در امور داخلی کشورها، تلاش می‌کنند تا وضعیت را به نفع منافع راهبردی خود تغییر دهند.

دخالت‌های چندلایه و هماهنگ عناصر سلطنت‌طلب تبعیدی، رژیم صهیونیستی و ایالات متحده، نشان از وجود یک استراتژی فراگیر برای تضعیف و احتمالاً تغییر نظام جمهوری اسلامی دارد. این استراتژی که از حمایت لفظی از معترضان آغاز می‌شود و تا تهدیدات مستقیم نظامی گسترش می‌یابد، می‌تواند منطقه را به سمت یک بحران امنیتی جدی‌تر سوق دهد.

از سوی دیگر، واکنش قاطع و هماهنگ دستگاه امنیتی-نظامی ایران و هشدارهای جدی به بازیگران خارجی، نشان‌دهنده عزم تهران برای حفظ امنیت ملی و عدم تسلیم در برابر فشارهای خارجی است. این رویارویی، پتانسیل تبدیل شدن به یک بحران منطقه‌ای گسترده‌تر را دارد که می‌تواند تأثیرات عمیقی بر معادلات قدرت در خاورمیانه بگذارد.

در نهایت، آینده این بحران به عوامل متعددی از جمله توانایی حکومت ایران در مدیریت نارضایتی‌های داخلی، میزان پشتیبانی واقعی مردم ایران از معترضان یا نظام، و اراده سیاسی واشنگتن و تل‌آویو برای تشدید یا کاهش فشارها بستگی دارد. آنچه مسلم است، این است که اعتراضات کنونی، فراتر از یک مسئله داخلی، به یکی از میدان‌های اصلی رقابت قدرت در نظم منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شده است.