وبگاه گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در روز یکشنبه گذشته (۱۱ ژانویه) دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در جمع خبرنگاران داخل هواپیمای اختصاصی «نیروی هوایی یک» ادعا کرد که ایران روز پیش پیامی برای واشنگتن فرستاده و آمادگی خود را برای گفتوگو دربارهٔ برنامهٔ هستهای چندسالهاش اعلام کرده است. ترامپ گفت: «در حال هماهنگی برای برگزاری نشستی هستیم»، اما در همان نفس تأکید کرد همچنان در حال بررسی «گزینههای سختگیرانهای» است که میتواند پیش از آغاز هر مذاکرهای به اجرا گذاشته شود.
رسانههای آمریکایی گزارش دادهاند ترامپ قرار است روز سهشنبه (۱۳ ژانویه) جلسهای با مقامهای ارشد امنیتی خود برگزار کند تا جزئیات دقیقِ «سیاست بعدی» واشنگتن در قبال تهران را بررسی کند. موضوعات اصلی این نشست شامل احتمال اعمال حملهٔ نظامی، بهکارگیری ابزارهای سایبری علیه اهداف دوگانهٔ نظامی–غیرنظامی ایران، تشدید تحریمها و همچنین افزایش حمایت اطلاعاتی–رسانهای از معترضان داخل ایران خواهد بود.
روزنامهٔ والاستریت ژورنال در دوازدهم ژانویه به نقل از مقامهای آمریکایی نوشته است که اگرچه گرایش فعلی ترامپ به سمت موافقت با حملهٔ نظامی جدید است، اما کاخسفید هنوز آخرین بستهٔ پیشنهادی دیپلماتیک ایران برای محدودسازی برنامهٔ هستهای را زیر ذرهبین دارد. در همین حال، جرو ونس، معاون رئیسجمهور، به همراه دستهای از مشاوران ارشد در حال لابیگری برای ترغیب ترامپ به آزمودن مسیر دیپلماسی پیش از هرگونه اقدام تلافیجویانهاند. به گفتهٔ منابع آگاه، ونس و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، روز جمعهٔ گذشته جلسهای بسته ترتیب دادهاند تا فهرستی از گزینههای مقابلهای را برای ارائه به ترامپ آماده کنند.
ونس روز پنجشنبه در مصاحبهای با تأکید بر ضرورت مذاکره گفته بود: «رژیم ایران اکنون درگیر مشکلات فراوانی است؛ انتخاب هوشمندانه برای آنان، هم در دو ماه پیش و هم اکنون، این است که دربارهٔ برنامهٔ هستهای با آمریکا وارد یک گفتوگوی واقعی شوند و به خواستههای واشنگتن پاسخ مثبت دهند.»
یک منبع نزدیک به افکار ونس نیز به رسانههای آمریکایی گفته است که معاون رئیسجمهور همواره در برابر درگیریهای نظامی احتیاط کرده است؛ او حتی در ژوئن گذشته، زمانی که ترامپ دستور حمله به تأسیسات هستهای ایران را صادر کرده بود، در ابتدا با این تصمیم ابراز تردید کرده بود. با این حال، ونس ایران را «تهدیدی واقعی» برای منافع آمریکا میداند و جنگ را بهطور مطلق رد نمیکند.
سخنگوی جرو ونس در واکنش به گزارشها بیانیهای منتشر کرد و گفت که معاون رئیسجمهور و وزیر امور خارجه «در حال ارائهٔ طیف کاملی از گزینهها به رئیسجمهور هستند؛ گزینههایی که از دیپلماسی تا اقدام نظامی را در بر میگیرد.»
به گفتهٔ مقامهای کاخسفید، ترامپ هنوز تصمیم نهایی را اتخاذ نکرده و قرار است روز سهشنبه در نشستی با مشاوران ارشد، خط مشی نهایی را تعیین کند. گرچه او همچنان بیشتر به سمت اقدام نظامی متمایل است، اما این احتمال وجود دارد که با تغییر اوضاع داخلی ایران یا نتیجهٔ مشورتهای درونحلقهای، مسیر دیگری را برگزیند. برخی مقامها نیز گمانهزنی کردهاند که ترامپ ممکن است راهبرد «ضربهسپس-مذاکره» را پیش گیرد؛ یعنی ابتدا حملهای محدود انجام دهد و سپس برای گفتوگوی جدی با تهران وارد شود.
اظهارات ترامپ در هواپیمای اختصاصی نیز همین سناریو را تقویت میکند؛ او گفته بود: «با توجه به شرایط کنونی، شاید مجبور شویم پیش از هر ملاقاتی اقدامی انجام دهیم.»
با این حال، شماری از مقامهای آمریکایی به صراحت نسبت به حسننیت ایران در روابط ابراز تردید کرده و به ترامپ هشدار دادهاند که تهران احتمالاً با تکیه بر مذاکره صرفاً در صدد خرید زمان و دور زدن حملهٔ هوایی آمریکا است. برخی دیگر نیز نگراناند که هرگونه تهاجم نظامی، بهانهای دست ایران دهد تا فعالیتهای مخرب خود را «قانونی» جلوه دهد.
گروهی از مشاوران و تحلیلگران نیز گزینهٔ سومی را مطرح کردهاند که ریسک کمتری دارد: در شرایطی که اعتراضات داخلی ایران ادامه دارد، ایالات متحده میتواند از اجرای حملهٔ گستردهٔ نظامی خودداری کرده و مذاکره را نیز به تعویق اندازد؛ در عوض، از ضعف داخلی حاکمیت ایران و نیاز فوری آن به بهبود اوضاع اقتصادی بهعنوان اهرم فشار استفاده کند تا بالاخره تهران امتیاز بدهد و توافق شکل گیرد.
کارولین لِویت، سخنگوی کاخسفید، در اینباره گفته است: «رئیسجمهور بهطور کلی ترجیح میدهد مسائل را از راه دیپلماسی حل کند، اما هرگز گزینهٔ استفاده از زور را کنار نمیگذارد.» او افزود: «واقعیت این است که دربارهٔ ایران، جز خود رئیسجمهور هیچکس نمیداند تصمیم نهایی چیست؛ جهان باید منتظر بماند و ببیند.»
اواخر روز دوشنبه، لِویت در گفتوگو با خبرنگاران اضافه کرد که سیگنالهای علنی ایران با پیامهایی که تهران در خلوت به واشنگتن میفرستد، تفاوت فاحشی دارد: «رئیسجمهور مشتاق است بداند این پیامهای پنهان چیست.»
در آستانهٔ سال نو میلادی، اوضاع داخلی ایران بار دیگر ملتهب شده است. تظاهرات گستردهای در نیمی از استانهای کشور در اعتراض به تورم سنگین و سقوط ارزش پول ملی برگزار شده است. ترامپ از این ناآرامیها بهعنوان فرصتی برای فشار بر تهران بهره برده و با لحن تهدیدآمیز گفته است آمریکا «گلوله را به لولهٔ تفنگ گذاشته» و اگر جمهوری اسلامی به معترضان «صلحطلب» آسیبی بزند، پاسخی سخت خواهد گرفت؛ او حتی آشکارا از اپوزیسیون داخل ایران حمایت کرده است.
در مقابل، مقامهای ایرانی آمریکا و رژیم صهیونیستی را طراح اصلی ناآرامیها معرفی کردهاند. شورای عالی امنیت ملی ایران در بیانیهای اعلام کرد که اعتراضات در «طراحی و هدایت آمریکا و اسرائیل» به سمت تخریب امنیت ملی پیش میرود و سخنان اخیر ترامپ نیز نشان میدهد که واشنگتن و تلآویو در پی ایجاد آشوب در ایران هستند.
روز ۱۱ ژانویه، دولت ایران سه روز عزای عمومی اعلام کرد تا یاد کسانی را که در «راه مقاومت در برابر آمریکا و اسرائیل» جان باختند، گرامی بدارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، همان روز با لحن تند هشدار داد که اگر آمریکا به ایران حمله کند، تهران اسرائیل و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه را «اهدافی مشروع» برای پاسخ قرار خواهد داد.
روز بعد (۱۲ ژانویه)، عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در نشستی با دیپلماتهای خارجی گفت که جمهوری اسلامی بهدنبال جنگ نیست، اما برای آن آماده است. او افزود که تهران همچنان آمادگی دارد «در فضای احترام متقابل» با واشنگتن وارد گفتوگو شود. به گفتهٔ منابع مطلع، امیرعبداللهیان با استیو ویتکوف، نمایندهٔ ویژهٔ رئیسجمهور آمریکا، تماس گرفته تا احتمال برگزاری دیدار دو طرف در روزهای آینده را بررسی کند.
وزیر خارجه ایران در ادامهٔ سخنانش تأکید کرد که نیروهای امنیتی کشور اوضاع را در سراسر ایران تحت کنترل دارند و «رژیم صهیونیستی و آمریکا مسئولیت مستقیم تحولات اخیر» را بر عهده دارند. به ادعای او، جمهوری اسلامی مدارک فراوانی در اختیار دارد که دخالت واشنگتن و تلآویو در «فعالیتهای تروریستی» داخل ایران را اثبات میکند.
عراقچی همچنین گفت که اظهارات ترامپ دربارهٔ اوضاع ایران «دخالت آشکار در امور داخلی» محسوب میشود و خشونتهایی که در جریان اعتراضات رخ داده، بهانهای دست ترامپ داده تا مداخلهگرایی خود را توجیه کند.
شبکهٔ سیبیاس آمریکا به نقل از دو مقام ارشد پنتاگون گزارش داده است که ترامپ جلسهای توجیهی دربارهٔ طیف وسیعی از اقدامات نظامی و مخفیانه علیه ایران برگزار کرده است؛ اقداماتی که فراتر از حملات هوایی متعارف طراحی شدهاند.
به گفتهٔ این منابع، علاوه بر نیروی هوایی و موشکهای دوربرد که همچنان گزینههای اصلی حمله به شمار میروند، برنامهریزان وزارت دفاع پیشنهاد دادهاند عملیات سایبری و جنگ روانی نیز اجرا شود تا ساختار فرماندهی، شبکهٔ ارتباطی و رسانههای دولتی ایران دچار اختلال گردد. این مقامها تأکید کردهاند که عملیات سایبری و روانی میتواند همزمان با حملهٔ نظامی یا بهصورت مستقل انجام شود. آنان جزئیات بیشتری دربارهٔ زیرساختهای دیجیتال هدفگرفتهشده یا نحوهٔ دقیق جنگ روانی علیه رسانههای ایران ارائه ندادهاند.
یکی از مقامهای آمریکایی گفته است که بیشتر گزینههایی که تاکنون تدوین شده، در حوزهٔ غیرنظامی قرار دارند و قرار است در جلسهٔ سهشنبه نهایی شوند.
در همین حال، ترامپ روز دوشنبه تحریمهای جدیدی را در سطح «ثانویه» علیه ایران اعلام کرد تا فشار اقتصادی را تشدید کند. او در پیامی نوشت: از این لحظه به تمامی شرکای تجاری ایران ۲۵ درصد مالیات بر واردات تعلق میگیرد و این تصمیم «نهایی و غیرقابل بازگشت» است.
رئیسجمهور آمریکا مشخص نکرد که منظور او از «شراکت تجاری با ایران» دقیقاً شامل چه کالاها و کشورهایی میشود؛ این ابهام بلافاصله پرسشهای فراوانی را میان کارشناسان برانگیخت: آیا این تعرفه فقط کالاها را دربر میگیرد یا خدمات را نیز شامل میشود؟ آیا کشورهای واسطه مانند امارات نیز مشمول میشوند؟ آیا مکانیزم اجرایی تعرفهها آماده است؟ کاخسفید در برابر هیچیک از این پرسشها پاسخ روشنی نداد.
روزنامهٔ فایننشیال تایمز در دوازدهم ژانویه نوشت که اجرای فوری این تعرفهها احتمالاً کشورهایی مانند چین، هند، ترکیه، پاکستان، امارات، برزیل و عراق را متأثر خواهد کرد؛ کشورهایی که طبق آمارهای رسمی در زمرهٔ مهمترین شرکای تجاری ایران قرار دارند. روسیه نیز در سال ۲۰۲۵ با ایران توافقنامهٔ تجارت آزاد جدیدی امضا کرده تا حجم مبادلات دوجانبه را افزایش دهد.
در برابر این اقدام، مقامهای چینی بارها اعلام کردهاند که پکن تحریمهای یکجانبهٔ غیرقانونی را به رسمیت نمیشناسد و همکاریهای اقتصادی و انرژیمحور خود با تهران را «عادی، شفاف و علیه هیچ طرف ثالثی» ارزیابی میکند؛ این همکاریها نباید هدف مداخله یا محدودسازی قرار گیرند. چین هرگونه تحریم فراسرزمینی را «زورگویی اقتصادی» خوانده و هشدار داده است در صورت لطمه دیدن منافع مشروع خود، اقدامات متقابل را «بیدرنگ» اجرا خواهد کرد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 