«این جنگ الکترونیک است»: ایران در پی شکار استارلینک
نوشته: لیو بای، گوانچا ژا چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
در آشوبهای اعتراضی اخیر ایران که بر اثر مشکلات اقتصادی برانگیخته شد، سایهای از صورتفلکی ماهوارهای اینترنتی آمریکا «استارلینک» پیوسته در حال تکرار است.
به ویژه پس از آنکه ایران به دلیل ملاحظات امنیتی، دسترسی به اینترنت را محدود کرد، «استارلینک» به کانون توجه بازی قدرتها تبدیل شد.
بر اساس گزارش وال استریت ژورنال در ۱۳ ژانویه، برخی کاربران داخل ایران به شدت برای انتشار تصاویر آشوبها به خارج، به «استارلینک» متکی هستند، اما دولت ایران اختلال در خدمات «استارلینک» را افزایش داده که بر سرعت دسترسی به آن تأثیر گذاشته است. ایران همچنین در حال تعقیب و تفحص کاربران «استارلینک» و ضبط گیرندههای سیگنال آن است.
گفته میشود ایران هفته گذشته بیشتر اتصالات اینترنتی داخلی را قطع کرد و همچنین خدمات تماس تلفنی و پیامک را محدود نمود. دولت ایران در تاریخ ۱۱ به مردم اطلاع داد که اطلاعات را از طریق خبرگزاری رسمی دریافت کنند.
سازمان فضای مجازی ایران در تاریخ ۱۲ تأکید کرد که تا زمان بازگشت اوضاع امنیتی کشور به حالت عادی، دسترسی به اینترنت در ایران همچنان محدود خواهد بود. این سازمان اعلام کرد که لغو ممنوعیت اینترنت نیازمند توجه به وضعیت امنیتی است. برای تسهیل زندگی مردم، ایران ساختار سیستم اینترنتی داخلی را تقویت خواهد کرد.
این سازمان توضیح داد که در حال حاضر مردم ایران میتوانند از طریق شبکه اطلاعات ملی به بانکداری آنلاین دسترسی داشته و خرید آنلاین انجام دهند. ایران همچنین برنامههای پیامرسان فوری، موتورهای جستجو و خدمات هوش مصنوعی داخلی را گسترش خواهد داد تا تأثیر قطع اینترنت بر زندگی مردم را به حداقل برساند.
از سوی دیگر، برخی معترضان سعی کردهاند از طریق «استارلینک» تصاویر تظاهرات را به خارج منتشر کنند.
یک کاربر در تهران صبح روز ۱۱ از طریق «استارلینک» به وال استریت ژورنال گفت که ویدیوهای اعتراضی ضبط شده توسط بستگانش را آپلود کرده است. سپس، او این ویدیوها را برای اشخاص ثالث خارج از کشور فرستاده تا در رسانههای اجتماعی منتشر کنند.
او در تماس «استارلینک» با قطع و وصل سیگنال و تحریف صدا گفت کسانی که «استارلینک» دارند آن را اعلام نمیکنند و فقط ویدیوها را برای افراد مورد اعتماد خود آپلود میکنند.
مهدی یحیینژاد، همبنیانگذار و عضو هیئت مدیره سازمان «پیشگامان آزادی اینترنت» (NetFreedom Pioneers) آمریکا گفت که اختلالهای دولت ایران بر سرعت دسترسی به «استارلینک» تأثیر گذاشته اما به طور کامل از کار نینداخته است. برخی کاربران زمانی که سیگنال خوب است، تا حد امکان ویدیو انتقال میدهند.
روزنامه گاردین انگلیس در ۱۳ ژانویه گزارش داد که در حال حاضر، تعداد کمی از قاچاقچیان ترمینالهای «استارلینک» میتوانند به شبکه متصل شوند، اما در مناطقی که اختلال سیگنال شدید است، تقریباً هیچ کاری جز ارسال پیام نمیتوان انجام داد. برخی از این افراد با مهارت بالا از VPN برای پنهان کردن ردپای خود استفاده میکنند؛ دیگران صرفاً ترمینال را از جایی به جای دیگر منتقل میکنند تا کشف نشوند.
در مورد سیاست محدودیت دولت ایران، قصد مقابلهجویانه آمریکا کاملاً آشکار است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق آمریکا، در ۱۱ ژانویه گفت که قصد دارد با ایلان ماسک، مالک «استارلینک»، درباره چگونگی بازیابی خدمات اینترنتی ایران گفتگو کند. ترامپ گفت که ماسک «در این گونه امور بسیار عالی است» و «شرکت بسیار خوبی دارد».
همچنین به گزارش بلومبرگ در ۱۳ ژانویه، احمد احمدیان، مدیر اجرایی سازمان غیردولتی فناوری «تابآوری کلی» (Holistic Resilience)، گفت که اسپیسایکس هزینه اشتراک «استارلینک» در داخل ایران را حذف کرده و کاربران دارای گیرنده «استارلینک» در ایران میتوانند بدون پرداخت هزینه از خدمات اینترنت استفاده کنند. این سازمان متعهد به کمک به مردم ایران برای تضمین دسترسی به اینترنت است.
او گفت: «مثل این است که وصل کن و استفاده کن… فقط کافیست (ترمینال ماهوارهای) را در جایی با دید باز و آسمان صاف قرار دهی تا قابل استفاده باشد.»
یک فرد آشنا با عملیات «استارلینک» این خدمات رایگان را تأیید کرد، اما به دلیل عدم انتشار اطلاعات، خواست ناشناس بماند. شرکت اسپیسایکس در این باره اظهار نظری نکرده است.
امیر رشیدی، مدیر حقوق دیجیتال گروه میان (Miaan)، یک سازمان غیرانتفاعی آمریکایی با شعار «ضد سانسور اینترنت»، گفت که دولت ایران از آخر هفته گذشته در غرب تهران به جستجو و ضبط ترمینالهای «استارلینک» پرداخته است.
او گفت: «این جنگ الکترونیک است.» شدیدترین اختلال در مناطقی از تهران که تظاهرات رخ داده و در شبهایی که معترضان گرد هم میآیند، مشاهده میشود.
رشیدی گفت ترمینالهای «استارلینک» از طریق هزاران ماهواره در مدار نزدیک زمین به اینترنت متصل میشوند و در دو سال گذشته به مقدار زیادی به ایران قاچاق شدهاند.
او تخمین زد که در حال حاضر حدود ۵۰ هزار ترمینال «استارلینک» در ایران وجود دارد. برخی آمار دیگر نیز حاکی از آن است که این رقم ممکن است تا ۱۰۰ هزار هم برسد. او افزود که هنوز مشخص نیست چند ترمینال هنوز فعال است و چند ترمینال ضبط شده است.
رشیدی همچنین گفت تجهیزاتی که ایران برای اختلال در ترمینالها استفاده میکند، به نظر میرسد در سطح نظامی و مشابه تجهیزات مورد استفاده در خط مقدم اوکراین برای اختلال در پهپادها باشد. این تجهیزات گرانقیمت و پرانرژی هستند و میتوانند فرکانسهای رادیویی خاصی را در منطقهای مشخص مختل کنند، اما فقط در محدوده محلی قابل استفاده بوده و نمیتوانند کل کشور را پوشش دهند.
چیو چوهشو، متخصص میراث فرهنگی مقیم تهران، به گوانچا ژا گفت که به نظر او «قطع اینترنت» اخیر در ایران عمدتاً برای قطع بسیج سریع معترضان از طریق رسانههای اجتماعی و گروهها صورت گرفته تا ابتدا احساسات فروکش کند. چنین اقداماتی معمولاً به صورت طولانیمدت ادامه نمییابد، زیرا بخش قابل توجهی از اقتصاد ایران به اینترنت وابسته است و نمیتوان برای مدت طولانی قطعی داشت، بلکه بیشتر چند روزی متوقف میشود تا جامعه آرام گیرد و سپس به تدریج بازیابی میشود.
با نگاهی به رویدادهای منطقهای سالهای اخیر، «استارلینک» به طور فزایندهای به ابزار فناورانهای برای آمریکا در پیشبرد سیاست خارجی و دخالت در امور سایر کشورها تبدیل شده است.
از زمان آغاز درگیری روسیه و اوکراین، «استارلینک» خدمات ارتباطی اینترنتی را برای شهروندان و نیروهای نظامی اوکراین فراهم کرده است. در ژانویه ۲۰۲۶، پس از آنکه دولت آمریکا آشکارا نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا را ربود، «استارلینک» اعلام کرد که تا ۳ فوریه خدمات پهنباند رایگان را به شهروندان ونزوئلا ارائه خواهد داد تا با خطر قطع شبکه در آنجا مقابله کند.
اخیراً، در نقاط مختلف ایران تظاهراتی علیه افزایش قیمتها و کاهش ارزش پول رخ داده که در پی آن آشوبهایی به وقوع پیوسته و منجر به تلفاتی میان نیروهای امنیتی و مردم شده است.
در مواجهه با تظاهرات گسترده در ایران، ترامپ در ۱۳ ژانویه همچنان به التهابآفرینی ادامه داد و خطاب به معترضان گفت که به تظاهرات خیابانی ادامه دهند و اعلام کرد «کمک در راه است».
در مقابل فشار فزاینده آمریکا، ایران آمریکا و اسرائیل را عاملان پشتپرده آشوبهای داخلی دانسته است.
پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در مصاحبهای که ۱۱ ژانویه از تلویزیون دولتی ایران پخش شد، گفت دولت ایران به شنیدن خواستههای مردم اهمیت میدهد و مصمم است مشکلات اقتصادی پیش روی مردم ایران را حل کند، اما نمیتواند اجازه دهد آمریکا و اسرائیل «اغتشاشگران» را تحریک کنند تا در ایران بیثباتی ایجاد کنند.
شورای عالی امنیت ملی ایران اخیراً در بیانیهای اعلام کرد که تحت برنامهریزی و کنترل آمریکا و اسرائیل، این اعتراضات به تخریب امنیت ملی تبدیل شده است. اظهارات اخیر ترامپ نیز نشان میدهد که آمریکا و اسرائیل در حال همکاری برای طراحی حادثه و تلاش برای به آشوب کشاندن مردم ایران هستند.
به نظر چیو چوهشو، واقعیت این دور از اعتراضات آنطور که رسانههای خارجی بزرگنمایی کردهاند، نیست.
«در این دور، ابتدا عمدتاً بخشی از بازاریان تهران که در تجارت موبایل فعال بودند در اعتراضات شرکت کردند، اما این به معنای نمایندگی از کل طبقه بازاریان نیست.»
او خاطرنشان کرد که رسانههای غربی به وضوح در حال بزرگنمایی این موضوع هستند و پشت آن روشهای عملگرایانه بسیار متداول «انقلاب رنگی» نهفته است. به عنوان مثال، این رسانهها پدیدههای منطقهای محدود را به کل کشور تعمیم داده و میگویند «کل طبقه بازار قیام کردهاند»، در حالی که طبقه بازار در سیاست ایران به عنوان پایه اجتماعی مهم حکومت جمهوری اسلامی شناخته میشود، و به این ترتیب تصویری از «حکومت در شرف سقوط» ایجاد میکنند.
لیو جونگمین، استاد مؤسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه مطالعات بینالمللی شانگهای، به گوانچا ژا گفت که ایران در داخل با مشکلات معیشتی اقتصادی مواجه است که با بحران آب و هوایی و آب همراه شده و اقداماتی مانند مبارزه با فساد و بهبود معیشت در کوتاهمدت نتیجهبخش نیست؛ از خارج نیز تحت تحریم و محاصره قرار دارد و نفت نمیتواند به پول نقد تبدیل شود، که منجر به درهمتنیدگی گلوگاه خارجی و مشکلات داخلی شده است.
به نظر او، ایران در کوتاهمدت باید کنترل اوضاع را به عنوان هدف اصلی قرار دهد، از تقابل مطلق با اعتراضات مردمی اجتناب کند، از سرکوب گسترده و تلفات انسانی جلوگیری نماید و همزمان با کنترل وضعیت، با نمایندگان معترضان گفتگو کند تا در نهایت ثبات حاصل شود.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 