داووس ۲۰۲۶: روح گفتگو یا روز قیامت برای دنیای قدیم؟
گردآورنده: ا. م. شیری
کامرسانت: «داووس ۲۰۲۶ به نشست اضطراری نخبگان جهانی تبدیل شده است».
مجمع جهانی اقتصاد که در داووس آغاز شد، توجه رسانههای اروپایی، آمریکایی و آسیایی را به شدت به خود جلب کرده است. ناظران تأکید میکنند که علیرغم اظهارات پرطمطراق سیاستمداران، اکثر نمایندگان حاضر در این مجمع از حوزۀ تجارت هستند. علاوه بر این، احتمالاً بحثهای مربوط به مسائل اقتصادی در این مجمع بر مسائل سیاسی غلبه خواهد داشت.
«مجمع جهانی اقتصاد آمریکایی است. بیش از یک چهارم شرکتکنندگان آن از ایالات متحده هستند».
آمریکاییها بیش از هر زمان دیگری بر اجلاس داووس تسلط دارند. برعکس آن، چینیها با هیئتی نسبتاً کوچک حضور دارند. مسائل ژئوپلیتیکی بر پوشش رسانهای مجمع جهانی اقتصاد تسلط خواهد داشت. با این حال، اکثر شرکتکنندگان در این مجمع سیاستمدار نیستند. بیش از ۹۰۰ مدیر اجرایی شرکتها، از جمله شرکتهای بزرگی مانند مایکروسافت، آمازون و اخیراً انویدیا به داووس آمدهاند. شرکتهای متعددی از بخشهای بانکی و رسانهای نیز حضور دارند. حضور سرمایهگذاران، شرکتهای داروسازی، مشاوران مدیریت و دانشگاهها نیز چشمگیر است.
شرکتهای انرژی و مواد اولیه نیز نقش مهمی ایفا میکنند. با این حال، صنعت خودرو که برای بسیاری از کشورهای اروپایی مهم است، نسبتاً کم نماینده دارد. تنها شرکت اروپایی که میتواند از نظر نمایندگی با شرکتهای آمریکایی رقابت کند، شرکت زیمنس آلمان است. این شرکت هشت نماینده اعزام کرده است – به همان تعداد شرکت نرمافزاری «Salesforce» و صندوق سرمایهگذاری «بلکراک».
داووس با دو مشکل مواجه است و ترامپ ممکن است کماهمیتتر از این دو باشد.
کنفرانس سالانۀ مجمع جهانی اقتصاد، معروف به داووس، همیشه یک مشکل تصویری داشته است. گروهی از مردم را تصور کنید که با جتهای شخصی خود برای صرف استیک [تکه گوشت گاو] و شرکت در بحثها دربارۀ مبارزه با فقر و تغییرات اقلیمی (و سایر اهداف والا) در آنجا جمع میشوند، در حالی که با دیگر افراد ثروتمند کوکتل [آمیزهای از مشروبات قوی و شراب و آب میوه و غیره و یخ] مینوشند و تلاش میکنند یکدیگر را ثروتمندتر کنند.
اما داووس ۲۰۲۶ به نوعی به نشست اضطراری نخبگان جهانی تبدیل شد که برای مقابله با دو تهدید همزمان و دستآخر، مرتبط با هم طراحی شده است.
یک مشکل اساسی وجود دارد: دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، به جنگهای تجاری دامن میزند. و سپس نیروی بسیار پیچیدهتری وجود دارد که نظم جهانی را به بیثباتی تهدید میکند، که با عنوان «اقتصاد K» شکل شناخته میشود. این اصطلاح که توسط پیتر اتواتر، اقتصاددان رواج یافت، به شکاف بین داراها و ندارها اشاره دارد که از سال ۲۰۲۰ آغاز شد. اگرچه این بیماری همهگیر به طور همزمان همه را تحت تأثیر قرار داد، اما بهبودی از این بهتزدگی دو مسیر متفاوت را دنبال کرده است: داراها ثروتمندتر و ندارها فقیرتر شدهاند.
[اقتصاد K شکل: یک پدیدۀ اقتصادی است که در آن بخشها، صنایع یا گروههای جمعیتی مختلف با سرعتها و مسیرهای کاملاً متفاوت از یک بحران خارج میشوند: برخی اوج میگیرند (شاخک بالایی K)، در حالی که برخی دیگر مسیر کاهش یا رکود طی میکنند (شاخک پایینی K) مترجم].
در نهایت، اقدامات اخیر دولت آمریکا فقظ باعث تشدید هرج و مرج میشود. اعزام نیرو به ونزوئلا، اظهاراتی مبنی بر عدم تمایل اوکراین به برقراری صلح و تهدیدها علیه ایران. نظرسنجی مجمع جهانی اقتصاد از بیش از ۱۳۰۰ کارشناس نشان داد که آنها «رویارویی ژئواقتصادی» را بزرگترین خطر در دو سال آینده میدانند و در ردیف بعدی، درگیری نظامی مستقیم بین کشورها قرار دارد. به نظر میرسد نظم چندجانبه که این مجمع برای آن تشکیل شده، آخرین نفسهای خود را میکشد. با این حال، مقاومت نیز رو به افزایش است.
علیرغم نمایش قدرت آمریکا، دیپلماتها از افزایش احساسات ضد آمریکایی در سطح جهان بیم دارند. نفوذ اقتصادی چین و سایر کشورها همچنان رو به افزایش است و به تدریج موازنۀ قدرت جهانی را تغییر میدهد. تاکنون، تلاشهای ترامپ برای تحمیل یک پیمان صلح به اوکراین با مقاومت هماهنگ اروپا روبرو شده است. فشار متحدان خلیج فارس و عدم تضمین موفقیت، او را از حمله به ایران منصرف کرده است.
ا. م. شیری: در مجمع جهانی اقتصاد، رئیس جمهور آمریکا، ترامپ، دقیقاً همانند یک لات قمهکش حضور یافت؛ با عربدههای دیوانهگونه، سران کلیۀ کشورهای جهان، پیش از همه، رهبران مستعمرات اروپایی آمریکا را مورد توهین و تحقیر قرار داد؛ تهدید کرد؛ به سخره گرفت؛ آی نفسکش طلبید. دریغ از یک «نفسکش»! همه کز کرده در بیخ دیوار.
«وِک.رو»: مجمع جهانی اقتصاد چگونه به یک رسوایی جهانی تبدیل شد؟
نابرابری بالا ماهیتاً بیثباتکننده است. تاریخ نمونههای بیشماری را بخاطر دارد. فقط به عناوین خبری ایران در هفتههای اخیر توجه کنید تا ببینید که چگونه خطرات در زمان واقعی خود را نشان میدهند. سالها تورم بالا و سوءمدیریت اقتصادی، طبقه متوسط را فرسوده کرده است، در عین حال، فساد در سطوح بالا به تعداد انگشتشماری از تاجران اجازه داده است تا با هزینۀ دولت، ثروت بیاندوزند. اگر شرکتکنندگان داووس میخواهند از گذشته درس بگیرند، باید فراتر از لفاظیهای توخالی بروند و به شکاف فزاینده در این زمینه بپردازند.
«چاینا دیلی»: گفتگوی داووس برای تقویت تعهد به گفتگوی چندجانبه بستر فراهم میکند.
این نشست برای نمایندگان آمریکایی شرکتکننده بستری را فراهم میکند تا استفادۀ وسیع دولت ایالات متحده از تعرفهها و رویکرد مرکانتیلیستی آن به ژئوپلیتیک را توجیه کنند. علاوه بر این، احتمالاً کشورها تهدید میشوند که به اولویتهای اقتصادی ایالات متحده پایبند باشند. با این حال، نمایندۀ چین در داووس، دیدگاه کاملاً متفاوت از آنچه ایالات متحده از آن حمایت میکند، مطرح میکند. چین خواستار گفتگو و تبادلات گستردهتر، اجماع بیشتر در مورد همکاری و اجرای یک رویکرد چندجانبۀ واقعی است. این کشور از ساماندهی مشترک یک اقتصاد جهانی باز، ترویج توسعۀ فراگیرتر، پایدارتر و متقابلاً سودمندتر و تزریق ثبات و انرژی مثبت به رشد جهانی حمایت میکند.
«استم-لاب»: جهان در حال ورود به مرحلهای است که در آن قوانین جهانی پیشین دیگر قابل پیشبینی نیست و نهادهای بینالمللی ظرفیت خود را برای ایفای نقش داور از دست دادهاند. مناقشات اساساً به ندرت با توافقات نهایی حل میشوند؛ بازارهای جهانی به طور روزافزونی به هشدارهای سیاسی واکنش نشان میدهند و قدرت دولت و توانایی عمل مستقل، بار دیگر به عوامل کلیدی تابآوری تبدیل میشوند. در این شرایط، چگونگی توسعۀ استراتژیهای سازگار توسط کشورهای متوسط، ترکیب قابلیتهای نظامی، استدلال حقوقی و دیپلماسی عملگرایانه در جهان بدون یک مرکز تصمیمگیری پایدار، مورد توجه ویژه است.
نظام جهانی به طور روزافزونی بر اساس اصل اعمال گزینشی هنجارها که عامل تعیینکننده، توانایی یک دولت در دفاع از منافع خود است، عمل میکند، این نظریه نه به عنوان انتقادی از نظم موجود، بلکه به عنوان مشاهدۀ هوشیارانۀ آن مطرح میشود که بر نیاز به تنظیم استراتژیهای ملی دلالت دارد.
ساختارهای اجرایی اتحادیۀ اروپا به عنوان شرکای کاری در نظر گرفته میشوند، در حالی که مجامع پارلمانی، که به عنوان منابع قضاوت جانبدارانه تلقی میشوند، اولویت خود را از دست میدهند. این نشان دهندۀ رویکردی است که در آن سیاست خارجی مبتنی بر عملگرایی و کارایی است، نه بر اساس سلسله مراتب نهادی رسمی.
«بیار.آذ»: مهمان اصلی این مجمع، دونالد ترامپ است که اقداماتش در طول یک سال گذشته به شکل نظاممند پایههای نظم جهانی پس از جنگ را تضعیف کرده است. رئیس جمهور ایالات متحده در راس بزرگترین هیئت آمریکایی در تاریخ این مجمع وارد میشود. او را مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری و دیگر مقامات همراهی میکنند. دقیقاً یک سال پیش، سخنرانی او در داووس، پر از تهدید به تعرفههای جهانی و درخواستها از متحدان، زمینهساز دوازده ماه آشفتگی ژئوپلیتیکی شد.
امروز، نظم مبتنی بر قانون به سرعت در حال فروپاشی است. یافتن روحیۀ گفتگو تقریباً غیرممکن است. این مجمع در بحبوحۀ تحولات بیسابقه برگزار میشود. جنگ در اوکراین ادامه دارد و رئیس جمهور زلنسکی برای جلب حمایت به داووس سفر میکند. در آستانۀ این اجلاس، ترامپ رهبران اروپایی را با تهدید به اعمال تعرفههای تنبیهی علیه متحدان، از جمله انگلیس را دچار بهت کرد. این امر سفرای اتحادیۀ اروپا را به برگزاری مشاورههای اضطراری مجبور کرد.
هفته جاری، رؤسای بانکهای مرکزی در دفاع از استقلال فدرال رزرو، یک نامۀ مشترک بیسابقه منتشر کردند. رهبران حامی تجارت آزاد و همکاری فراآتلانتیک، از جمله، مارک روته، دبیرکل ناتو، رئیسجمهور فرانسه و اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، به عنوان وزنۀ تعادل در برابر ترامپ در داووس عمل خواهند کرد. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در آستانۀ این مجمع اظهار داشت که بیتوجهی رهبران به قوانین بینالمللی، سرآغاز یک سابقۀ خطرناک است. اگرچه روند تضعیف نظم با حملۀ روسیه به اوکراین آغاز شد، اما اقدامات ایالات متحده این نظم را به آستانۀ فروپاشی رساند. هزینههای نظامی جهانی به ٢ تریلیون و ٧٠٠ میلیارد دلار رسیده است. به این ترتیب، سریعترین رشد از زمان جنگ سرد را نشان میدهد.
همکاری چندجانبه هنوز قابلیت حیات دارد. اما، از عنوان خبرها محو شده است. امسال، سازمان ملل متحد یک کمیسیون مستقل در مورد اخلاق هوش مصنوعی تأسیس خواهد کرد و تلاش میکند مدلهای تجاری تحت سلطۀ شرکتهای آمریکایی را مهار کند. این مجمع همچنان یک باشگاه برای نخبگان است. بیش از ۶۰ رئیس دولت، ۵۵ وزیر دارایی و ۸۰۰ مدیرعامل شرکتهای بزرگ، دهها هزار فرانک برای شرکت در آن پرداخت کردند. بخشی از این پول به عنوان یارانه برای نمایندگان جامعۀ مدنی برای حفظ ظاهر فراگیری صرف میشود. شرکتکنندگان کلیدی شامل مدیران عامل شرکتها، از جمله جنسن هوانگ از انویدیا و ساتیا نادلا از مایکروسافت هستند که آیندۀ هوش مصنوعی را شکل میدهند. یک تحلیل «صلح سبز» (گرینپیس) نشان داد که تعداد جتهای خصوصی به داووس بین سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ بیش از سه برابر شده است، که با شعارهای زیستمحیطی این مجمع کاملاً در تضاد است.
بورگه برند، رئیس مجمع جهانی اقتصاد، با احتیاط ابراز امیدواری میکند که ترامپ به توافقات علاقهمند است و توافقات نیازمند گفتگو هستند. اما او همچنین اذعان میکند که این مجمع در پیچیدهترین پسزمینه ژئوپلیتیکی تاریخ خود برگزار میشود. وینی بیانیما، مدیر اجرایی برنامۀ مشترک سازمان ملل متحد در زمینۀ ایدز (UNAIDS)، در این مورد تناقض میبیند. در حالی که ترامپ مظهر اصل «قدرت حق است» میباشد، روح داووس باید مبتنی بر قوانین و پیشبینیپذیری باشد. امسال، این مجمع برای اولین بار بدون بنیانگذار آن- کلاوس شواب، «آقای داووس»، برگزار میشود. او پس از اتهامات مربوط به تخلفات مالی که در تحقیقات رد شد، استعفا داد. شواب رسماً در این مجمع شرکت نخواهد کرد، اما همزمان با این رویداد کتاب جدید خود را منتشر خواهد کرد. برخی از شرکتکنندگان سابق، مانند دنی سریسکانداراجا از بنیاد اقتصاد نوین، معتقدند که مجمع جهانی اقتصاد هدف خود را از دست داده است. در جهانی که هرگونه نظم جهانی از بین رفته، این مجمع به یادگار گذشته تبدیل شده است.
با این حال، دیگران، مانند جیمی دراموند، یکی از بنیانگذاران سازمان خیریۀ «وان»، روزهایی را به خاطر میآورند که داووس ابتکارات مهمی مانند اتحاد واکسن «Gavi» را به وجود آورد. دراموند در پایان میگوید: «این نه دورۀ اوج داووس، بلکه دورۀ رو به زوال آن است، اما هنوز نمرده است». او امسال نه به عنوان نماینده، بلکه به امید برقراری ارتباط با قدرتهای حاکم در داووس شرکت میکند. شاید این پرسش اصلی داووس ۲۰۲۶ باشد. آیا مجمعی که به نماد جهانیگراییِ کهنه بدل شده است، اصولاً میتواند در جهانی که قواعد آن دیگر کار نمیکنند، به سکویی برای گفتوگوی واقعی تبدیل شود؟ یا اینکه این فقط آخرین نمایشگاهِ خودنمایی در دورۀ رو به زوال است؟
٣ بهمن- دلو ١۴٠۴
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 