بهکارگیری حتی یک سلاح هستهای کوچک نیز با احتمال بسیار بالا به نابودی کامل تمدن مدرن بشری منجر خواهد شد.
این هشدار را فیزیکدان آمریکایی تئودور پستول (Theodore Postol) در گفتوگویی با اِوا پِلی (Éva Péli) مطرح کرده است. او در این مصاحبه درباره خطر یک جنگ هستهای احتمالی و همچنین درباره رویارویی و تقابل غرب با روسیه سخن میگوید.
از وبسایت Hintergrund.de | منتشرشده ۵ روز پیش در بخش: جنگها
ترجمه ف. سین. برای مجله جنوب جهانی
هینتر گروند:
آقای پستول، در حال حاضر خطر وقوع یک جنگ هستهای را تا چه اندازه جدی میدانید؟ و به نظر شما چه کسی یا چه چیزی مسئول این وضعیت است؟
تئودور پستول:
به نظر من، بزرگترین خطر در اقدامی نهفته است که یک چرخه «کنش–واکنش» را به راه بیندازد؛ چرخهای که پس از آغاز آن، دیگر هیچکس نتواند از آن عقبنشینی کند. گمان من این است که در مقطع کنونی، بزرگترین منبع جرقه میتواند رهبری اروپا، بهویژه دولتهای آلمان، فرانسه و بریتانیا باشد. به ارزیابی من، این دولتها تا حدی جنگطلب و تا این اندازه مشتاق آغاز یک رویارویی نظامی با روسها هستند که همین امر محتملترین عامل آغازگر بحران به شمار میآید.
نمونهای از این رویکرد، سخنان بیپروا درباره سرنگون کردن هواپیماهای روسی است، حتی در شرایطی که این هواپیماها در حریم هوایی ناتو قرار نداشته باشند. چنین اقدامی یک تحریک بسیار بزرگ خواهد بود. تا اینجا، خویشتنداری ولادیمیر پوتین در برابر تحریکات جدی و شدیدی که پیشتر رخ دادهاند، چشمگیر بوده است. با این حال، به نظر میرسد او تحت فشار فزایندهای قرار دارد تا واکنشپذیرتر عمل کند. من معتقدم او در برابر این فشار مقاومت خواهد کرد، زیرا از نظر سیاسی قدرتمند، خویشتندار و به اندازه کافی هوشمند است که پیامدها را درک کند. با این وجود، هیچ چیز قابل پیشبینی نیست. ارزیابی کنونی من این است: یک جرقه، ناشی از بیملاحظگی رهبری سیاسی اروپای غربی، میتواند این بحران را شعلهور کند.
هینتر گروند:
ایالات متحده قصد دارد تا سال ۲۰۲۶ موشکهای جدید میانبُرد و تسلیحات مافوقصوت را در آلمان مستقر کند. چرا این کار انجام میشود و شما این وضعیت را چگونه ارزیابی میکنید؟
پستول:
من دقیقاً نمیدانم چه چیزی تصمیم آمریکا برای استقرار سامانه موسوم به «دارک ایگل» را انگیزه داده است. با این حال، این تصمیم در دوران دولت بایدن اتخاذ شد. من این تصمیم بهشدت تحریکآمیز را ــ که زمان هشدار قبلی برای روسها را بهطور چشمگیری کاهش میدهد ــ ناشی از فقدان تفکر عقلانی یا دقیقتر بگویم، ناشی از کمبود درک و فهم میدانم. این موشک یک سلاح بازدارنده نیست، بلکه یک تحریک مستقیم است که خطر بروز یک حادثه بیثباتکننده را افزایش میدهد. چنین حادثهای به احتمال بسیار زیاد غیرقابل جبران خواهد بود، زیرا روسها در صورتی که احساس کنند مورد حمله قرار گرفتهاند، واکنش نشان خواهند داد. هرچه زمان هشدار از سوی آمریکا و غرب کوتاهتر شود، خطر وقوع یک جنگ هستهای بر اثر یک حادثه یا اشتباه نیز بیشتر میشود.
هینتر گروند:
شما سالهاست درباره پیامدهای استفاده از سلاحهای هستهای هشدار میدهید. چرا؟
پستول:
درباره سلاحهای هستهای دو نکته اساسی وجود دارد:
نخست:
آنها بهشدت ویرانگر هستند، بهگونهای که هرگونه استفاده از آنها خرابی و نابودی عظیمی بهجا میگذارد.
دوم:
قدرت تخریب آنها یک الزام و منطق نظامی در هر دو طرف ایجاد میکند که در صورت هرگونه استفاده، باید بسیار سریع واکنش نشان داده شود؛ زیرا انگیزه بسیار بزرگی وجود دارد که سلاحهای هستهای طرف مقابل پیش از آنکه علیه کشور خودی به کار گرفته شوند، هدف قرار گیرند.
این دو عامل باعث میشوند که به محض عبور از آستانه استفاده از سلاح هستهای، یک تشدید تنشِ کنترلناپذیر عملاً اجتنابناپذیر باشد. بهکارگیری حتی یک سلاح هستهای کوچک نیز با احتمال بسیار بالا به نابودی کامل تمدن مدرن بشری خواهد انجامید.
تمام راهبرد و دکترین باید معطوف به جلوگیری از استفاده از این سلاحها باشد. هر کسی که این روابط و پیامدها را درک نکند و آن را به مهمترین پایه سیاست خود تبدیل نکند، ما را در معرض خطری جدی قرار میدهد.
هینتر گروند:
شما مشاور ارتش ایالات متحده بودهاید. در این جایگاه، چه تجربهها و مشاهداتی در رابطه با مسئله سلاحهای هستهای داشتهاید؟
پستول:
بیشتر افسرانی که با آنها سر و کار داشتم، متقاعد بودند که یک جنگ هستهای به معنای پایان تمدن بشری خواهد بود. آنها درک میکردند که این موضوع تا چه اندازه خطرناک است. با این حال، من با کمبود خرد و دوراندیشی نیز مواجه شدم.
نمونهای از این وضعیت، رئیس عملیات نیروی دریایی بود؛ فردی باهوش، اما فاقد بینش عمیقتر. او از «ابتکار دفاع راهبردی» (SDI) یا همان سامانه دفاع موشکی نزد رئیسجمهور ریگان حمایت میکرد. تنها بعدها، زمانی که این موضوع را برایش توضیح دادم، متوجه شد که این ایده تا چه اندازه فاجعهبار بوده است. او از اشتباه خود ابراز پشیمانی کرد، اما شجاعت سیاسی لازم برای پس گرفتن توصیهاش را نداشت و از آن پس مرا نادیده گرفت.
در عرصه سیاست، بهندرت پیش میآید که یک اظهار نظر نادرست و سرنوشتساز، پس از مطرح شدن، از روی شجاعت اصلاح یا پس گرفته شود. من عمداً از فرآیند تصمیمگیری کنار گذاشته شدم، زمانی که قرار بود به رئیسجمهور مشاوره داده شود. نقش من صرفاً اطلاعرسانی بود تا امکان تصمیمگیری آگاهانه فراهم شود.
هینتر گروند:
از سال ۲۰۱۷ «پیمان منع سلاحهای هستهای» سازمان ملل وجود دارد که ۱۲۲ کشور آن را امضا کردهاند، اما قدرتهای هستهای نه. در دهه ۱۹۵۰، اتحاد جماهیر شوروی پیشنهاد ممنوعیت کامل سلاحهای هستهای و مالکیت آنها را مطرح کرد که آمریکا آن را رد نمود. امروز چه شانسی برای چنین رویکردی میبینید؟
پستول:
مطلقاً هیچ شانسی وجود ندارد. ایالات متحده بهطور کامل به سلاحهای هستهای وابسته و متعهد شده است. روسها هیچ سخنی را که از سوی ایالات متحده مطرح شود، باور نمیکنند. و اجازه بدهید این نکته را روشن بگویم: من معتقدم بیاعتمادی به آمریکا به دلیل دروغهایش کاملاً موجه است. این یک واقعیت تاریخی است.
در چنین شرایطی، اگر من روس بودم، قطعاً حاضر نبودم از سلاحهای هستهای خود صرفنظر کنم. هنگامی که به نیروهای هستهای ایالات متحده نگاه میکنم ــ و در اینجا میخواهم بر ویژگیهای فنی آنها تأکید کنم ــ کاملاً روشن است که این نیروها برای هدایت و اداره یک جنگ هستهای طراحی شدهاند.
من پیشتر نیز تأکید کردهام که هدایت یک جنگ هستهای تنها در صورتی معنا پیدا میکند که نوعی امکان پیروزی تصور شود. و با وجود آنکه همواره تأکید میکنم در یک جنگ هستهای هیچ پیروزیای وجود ندارد، اما کسی که سامانههای هستهای را برای نبرد طراحی میکند، ناگزیر ــ چه به آن اعتراف کند و چه نکند ــ باید دارای یک دکترین باشد یا دستکم این امید را در سر بپروراند که بتوان جنگید و پیروز شد.
روسیه به این وضعیت بهگونهای متناسب واکنش نشان داده است. برای نمونه، آنها سامانهای موسوم به «دستِ مرده» (Dead Hand) را معرفی و علنی کردهاند. این سامانه بهگونهای طراحی شده است که اگر رهبری کشور در نتیجه یک حمله «قطع سر» از میان برود، سلاحهای هستهای روسیه بهطور خودکار شلیک شوند. این سامانه خودکار است.
این موضوع، فینفسه، چیز خوبی نیست؛ زیرا حوادث یا خطاهای درون سامانه میتوانند به شلیک منجر شوند. البته روسها بهطور طبیعی بسیار محتاط و از نظر فکری بسیار پیشرفته هستند، بنابراین اطمینان دارم که این سامانه تا حد امکان ایمن طراحی شده است. با این حال، از آنجا که یک سامانه شلیک خودکار است، هرگز نمیتوان کاملاً مطمئن بود که یک سیستم خودکار—even با بیشترین میزان دقت و تلاش—کاری غیرمنتظره انجام ندهد. از این رو، این تدبیر، تدبیر خوبی به شمار نمیآید.
روسیه همچنین در حال حاضر در حال ساخت رده جدیدی از تسلیحات است؛ یک وسیله زیردریایی بدون سرنشین به نام پوسایدون (Poseidon). به برآورد من، این زیردریایی روباتیک احتمالاً حدود ۳۰ تا ۴۰ تُن وزن دارد. ویژگیهای طراحی آن اجازه میدهد که یک کلاهک هستهای ۱۰۰ مگاتُنی در قسمت جلویی آن نصب شود. با این حال، من گمان میکنم که کلاهک واقعی احتمالاً ۵۰ مگاتُن خواهد بود.
دلیل این امر آن است که یک کلاهک ۵۰ مگاتُنی تقریباً همان میزان خسارتی را وارد میکند که یک کلاهک ۱۰۰ مگاتُنی ایجاد میکند. بخش عمده ویرانی ناشی از مقدار عظیم نور و گرماست، و بردی که در آن آتشسوزیها میتوانند شکل بگیرند، در نهایت بهوسیله جذب نور در جو محدود میشود، نه صرفاً بهوسیله قدرت انفجاری سلاح. اگر سلاح بزرگتر باشد—مثلاً دو برابر—برد اضافی چندانی به دست نمیآید. از این رو، کارآمدترین گزینه آن است که این سلاح برای ۵۰ مگاتُن طراحی شود.
اینجا درباره سلاحی صحبت میکنیم که میتواند تا شعاع ۵۰ کیلومتری از نقطه انفجار، آتشسوزی ایجاد کند. اگر چنین سلاحی وارد یک بندر شود — و اساساً برای همین منظور طراحی شده است — یا اندکی پیش از خط ساحلی منفجر گردد، مناطق بسیار وسیعی را نابود خواهد کرد. این تصور که هدف آن ایجاد سونامی یا موجهای عظیم دریایی است، نادرست است. به دلایلی که نیازی نیست در اینجا به آنها بپردازیم، این سلاح برای ایجاد سونامی کارآمد نیست.
از آنجا که با یک «سلاح آخرالزمانی» روبهرو هستیم، خسارت بسیار بیشتری زمانی وارد میشود که آن را مستقیماً به داخل بندر یا نزدیکی بندر هدایت کرده و منفجر کنند.
—
متن کامل گفتوگو با تئودور پستول را به زبان آلمانی میتوانید در شماره جاری ۱/۲ – ۲۰۲۶ مجله ما بخوانید. امکان سفارش مجله از طریق همین وبسایت (بهصورت اشتراک یا تکشماره) وجود دارد.
—
تئودور اِی. پستول (متولد ۱۹۴۶) فیزیکدان و استاد بازنشسته رشته علم، فناوری و سیاست امنیت ملی در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) در ایالات متحده است. حوزههای تخصصی او شامل سامانههای تسلیحات هستهای، از جمله جنگافزارهای زیردریایی، کاربردهای سلاحهای هستهای، دفاع موشکی و موشکهای بالستیک بهطور کلی است.
او پیش از پیوستن به MIT از دانشگاه استنفورد، بهعنوان تحلیلگر در دفتر ارزیابی فناوری و نیز بهعنوان مشاور علمی و سیاسی رئیس عملیات نیروی دریایی آمریکا فعالیت کرده است. پستول در سال ۲۰۱۶ بهدلیل فعالیتهایش در ارزیابی و نقد ادعاهای دولت آمریکا درباره دفاع موشکی، جایزه گاروین از سوی فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS) را دریافت کرد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 