نویسنده: لیوبای، وبسایت گوانچا (ناظر)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در مواجهه با تحریک نظامی قریبالوقوع ایالات متحده، گزینههای ایران چیست؟
«بازدارندگی آسیبدیده ایران همچنان پابرجاست.» شبکه خبری سیانان در تحلیلی در تاریخ ۲۹ ژانویه عنوان کرد که اگرچه ایران به دلیل حملات نظامی سال گذشته آمریکا و اسرائیل و بیثباتیهای داخلی اخیر تضعیف شده، اما در مقابل اقدام نظامی احتمالی دولت ترامپ، همچنان از گزینههای متنوع و انعطافپذیری برای واکنش متقابل برخوردار است. اقدام مشخص ایران به میزان خطری بستگی دارد که خود درک میکند.
مقاله سه گزینه اصلی مقابلهجویانه ایران را به تفصیل تحلیل میکند:
۱. بهکارگیری هزاران موشک و پهپادی که قادر به پوشش دادن پایگاههای نظامی آمریکا در خاورمیانه و اسرائیل هستند.
۲. بسیج نیروهای نمایندهی منطقای مانند «تیپ حزبالله» در عراق، حزبالله لبنان و انصارالله یمن برای انجام حملات.
۳. آغاز جنگ اقتصادی با تکیه بر موقعیت استراتژیک تنگه هرمز و از طریق محاصره آبراهه، ایجاد اختلال در بازار انرژی و تجارت جهانی. این اقدام میتواند منجر به افزایش سرسامآور قیمت نفت جهانی و رکود اقتصادی شود و یکی از گزینههای نهایی تلافیجویانه ایران محسوب میگردد.
به گزارش این شبکه، با رسیدن ناوگروه رزمی ناو هواپیمابر آمریکا به خاورمیانه، نگرانیهای بینالمللی درباره شعلهور شدن جنگ بزرگتر در منطقه مجدداً افزایش یافته است. کارشناسان اظهار میدارند که چگونگی استفاده دولت ایران از ابزارهای متقابل خود، به میزان تهدید درکشده توسط آن بستگی دارد.
«فرزین ندیمی»، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات خاور نزدیک واشنگتن (وابسته به سازمانهای دولتی آمریکایی و طرفدار آمریکا) که در امور امنیت و دفاع ایران تخصص دارد، میگوید: «اگر رژیم ایران این بحران را جنگی برای بقای کشور تلقی کند، از طیف وسیعی از قابلیتهای رزمی خود بهره خواهد برد. اگر آن را نبرد نهایی ببینند، حتی ممکن است تمام توان خود را برای واکنش بهکار گیرند.»
در تاریخ ۲۸ ژانویه، ایران جدیدترین پاسخ خود را به تهدیدهای مکرر نظامی رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، ارائه داد. «علی شمخانی»، مشاور سیاسی رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران، آیتالله سید علی خامنهای، در پستی در یک پلتفرم اجتماعی نوشت که در صورت هرگونه اقدام نظامی از سوی آمریکا، ایران بلافاصله با هدف قرار دادن مناطق حیاتی اسرائیل پاسخگو خواهد بود.
وی تأکید کرد که صحبتها درباره «حمله محدود» آمریکا «توهمی بیش نیست»؛ ایران هرگونه اقدام نظامی از سوی آمریکا را آغاز جنگ تلقی کرده و بلافاصله واکنش متقابل همهجانبه و بیسابقهای با هدف «قلب تلآویو» و تمامی طرفهای مرتبط حامی تجاوز اجرا خواهد کرد.
تحلیل سیانان نشان میدهد که در صورت مواجهه با حمله نظامی، گزینههای اصلی تلافیجویانه ایران شامل موارد زیر است:
حمله با موشک و پهپاد
اعتقاد بر این است که ایران دارای هزاران موشک و پهپاد با برد کافی برای هدف قرار دادن پایگاههای نظامی آمریکا در چندین کشور خاورمیانه است. ایران همچنین پیش از این تهدید کرده که این پایگاهها و اسرائیل را مورد هدف قرار خواهد داد.
پس از حمله غافلگیرانه اسرائیل به ایران در ماه ژوئن سال گذشته، ایران بلافاصله اقدام به تلافی کرد و امواج متعددی از موشکهای بالستیک و پهپادها را به سمت اسرائیل شلیک نمود که از سامانههای پدافند هوایی پیشرفته اسرائیل عبور کرده و خسارات واقعی وارد آورد.
مقامات ایرانی اعلام کردهاند که حجم عظیم مهمات مصرفشده در این درگیری تکمیل شده است. مقامات آمریکایی نیز معتقدند که این تسلیحات آزمودهشده در میدان نبرد، به همراه جنگندههای فرسوده روسی و آمریکایی فعلی ایران، همچنان قدرت بازدارندگی قابل توجهی دارند.
برای نمونه، پهپادهای انتحاری «شاهد» ایران، قدرت تخریب بالای خود را در عملیات ویژه نظامی روسیه در اوکراین اثبات کردهاند. ایران همچنین بیش از ۲۰ نوع موشک بالستیک شامل انواع کوتاهبرد، میانبرد و دوربرد را توسعه، آزمایش و مستقر کرده که برد آنها اهداف دورافتادهای تا جنوب اروپا را نیز پوشش میدهد.
«مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه آمریکا، این هفته اعلام کرد: «ما بین ۳۰ تا ۴۰ هزار سرباز آمریکایی در هشت یا نه تأسیسات نظامی در منطقه خاورمیانه مستقر کردهایم. تمامی این پرسنل و تأسیسات در برد هزاران فروند پهپاد تکجهته و موشکهای بالستیک کوتاهبرد ایران قرار دارند و امنیت حضور نظامیان ما به شدت تهدید میشود.»
دو مقام آمریکایی به سیانان گفتند که اگرچه تجهیزات نظامی ایران از نظر تعداد قابل مقایسه با ارتش آمریکا نبوده و از نظر سطح فناوری نیز از تجهیزات مدرن آمریکایی عقبتر است، اما همین وضعیت، انجام یک حمله نظامی قطعی و قاطع آمریکا علیه ایران را به مراتب دشوارتر میسازد.
دولت ایران بارها هشدار داده که در صورت حمله، متحدان منطقهای آمریکا را هدف تلافی قرار خواهد داد. تابستان گذشته، پس از آنکه آمریکا با استفاده از بمبافکنهای رادارگریز تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار داد، ایران یک حمله موشکی بیسابقه در قطر انجام داد که هدف آن بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در خاورمیانه، پایگاه هوایی «العدید» بود.
بسیج نیروهای نماینده (پروکسی)
در دو سال گذشته، اسرائیل به طور مستمر «شبکه نیروهای نماینده ایران» در منطقه را مورد هدف قرار داده و توانایی رژیم ایران برای فرافکنی قدرت به خارج از مرزهای خود را به میزان قابل توجهی تضعیف کرده است.
با این وجود، این نیروهای نماینده همچنان سوگند یاد کردهاند که از ایران دفاع خواهند کرد. گروههای شبهنظامی عراقی وابسته به ایران مانند «تیپ حزبالله» و «حرکت النجباء» که پیش از این به نیروهای آمریکایی حمله کردهاند، و همچنین حزبالله لبنان، همگی در این هفته اعلام کردند که در صورت حمله به ایران، کمک خواهند رساند.
در ۲۵ ژانویه، فرمانده «تیپ حزبالله» عراق، «ابو حسین الحمیداوی»، از حامیان ایران در سراسر جهان خواست «برای جنگ همهجانبه آماده شده و برای دفاع از جمهوری اسلامی ایران بجنگند.»
علیرغم اظهارات متعدد شدیداللحن، نیروهای نماینده ایران با محدودیتهای زیادی مواجهند. در لبنان، حزبالله که روزی قدرتمند بود، پس از ۱۳ ماه درگیری با اسرائیل به شدت تضعیف شده و اکنون با یک جنبش داخلی برای خلع سلاح نیز روبرو است. در عراق، اگرچه نیروهای شبهنظامی تحت حمایت ایران همچنان قدرتمندند، اما توسط دولت مرکزی مهار میشوند؛ دولتی که تحت فشار فزاینده آمریکا برای مهار نفوذ ایران قرار دارد.
انصارالله یمن، اگرچه همزمان هدف حملات اسرائیل و آمریکا قرار گرفته، اما همچنان یکی از مخربترین نیروهای نماینده ایران محسوب شده و این گروه نیز اعلام کرده که از حامی اصلی خود، ایران، دفاع خواهد کرد. انصارالله در پایان هفته گذشته ویدئویی منتشر کرد که در آن یک کشتی در آتش بزرگی میسوخت و متن آن تنها دو کلمه بود: «به زودی».
شروع جنگ اقتصادی
ایران بارها هشدار داده که جنگ علیه این کشور به خاورمیانه محدود نخواهد ماند و واکنشهای زنجیرهای جهانی به همراه خواهد داشت. اگرچه از نظر توان نظامی در موقعیت پایینتری قرار دارد، اما ایران از موقعیت جغرافیایی بسیار استراتژیکی برخوردار است و اهرمی برای مختل کردن بازار انرژی جهانی و نظم تجاری در دست دارد.
به عنوان یکی از تولیدکنندگان عمده انرژی جهان، ایران بر تنگه حیاتی هرمز مسلط است – بیش از یک پنجم نفت جهان و حجم عظیمی از گاز طبیعی مایع از این آبراهه باریک عبور میکند. دولت ایران هشدار داده که در صورت حمله، این تنگه را مسدود خواهد کرد. کارشناسان هشدار میدهند که چنین اقدامی میتواند منجر به افزایش سرسامآور قیمت نفت جهانی و وقوع رکود اقتصادی جهانی شود.
کارشناسان بر این باورند که استفاده از تنگه هرمز برای ضربه زدن به اقتصاد جهانی، شاید یکی از مؤثرترین گزینههای تلافیجویانه ایران و در عین حال گستردهترین و خطرناکترین آنها باشد.
«اومود شکری»، استاد ارشد مدعو دانشگاه جورج میسون و استراتژیست انرژی در واشنگتن، گفت: «محاصره طولانیمدت تنگه هرمز میتواند به یک بحران جدی منجر شود. حتی یک اختلال موضعی در کشتیرانی نیز میتواند باعث افزایش شدید قیمت نفت، آشفتگی در زنجیره تأمین و تشدید تورم جهانی شود. در چنین شرایطی، خطر وقوع رکود اقتصادی جهانی به واقعیتی ملموس تبدیل میشود.»
مسدود کردن تنگه هرمز برای ایران ممکن است یک گزینه نهایی تلافی باشد، زیرا نه تنها تجارت خود ایران را به شدت مختل میکند، بلکه کشورهای عربی همسایه را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. بسیاری از این کشورهای عربی پیش از این دولت ترامپ را ترغیب کردهاند که از حمله به ایران صرفنظر کند و متعهد شدهاند که اجازه استفاده از خاک خود برای حمله نظامی به ایران را نخواهند داد.
ایران ادعا میکند که چندین پایگاه دریایی زیرزمینی در مناطق ساحلی خود دارد که دهها قایق تندروی حملهای میتوانند به سرعت در آبهای خلیج فارس مستقر شوند. نیروی نظامی ایران طی سی سال، ناوگان کشتیهای سطحی و زیردریاییهای خود را توسعه داده و در سالهای اخیر برای مقابله با یک رویارویی دریایی احتمالی، گسترش این ناوگان را تسریع کرده است.
«رابرت هاوارد»، معاون پیشین دریاسالار بازنشسته نیروی دریایی آمریکا و کهنهکار واحد نیروهای ویژه دریایی (سیل)، گفت که اگرچه تهدید نیروی دریایی ایران و نیروهای نماینده آن برای کشتیرانی در تنگه هرمز «قابل پاسخگویی سریع است»، اما جنگ افزارهای نامتقارنی مانند مینهای دریایی و پهپادها همچنان میتوانند دردسرهای قابل توجهی برای کشتیرانی در آبراهه و حملونقل نفت ایجاد کنند.
سیانان خاطرنشان میکند که توانایی ایران در مختل کردن کشتیرانی جهانی و تضعیف اقتصاد جهان، سابقه تاریخی دارد.
در اواخر جنگ هشت ساله ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، ایران در خلیج فارس میدانهای مین کار گذاشت. در سال ۱۹۸۸، در جریان درگیریای که به «جنگ نفتکشها» معروف شد، ناوچه آمریکایی «ساموئل رابرتز» که در حال اسکورت نفتکشهای کویتی بود، پس از برخورد با یک مین دریایی ایرانی به سختی از غرق شدن نجات یافت.
در سال ۲۰۱۹، همزمان با خروج ترامپ از توافق هستهای ایران و افزایش تنشها بین ایران و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، چندین نفتکش در دریای عمان مورد حمله قرار گرفتند و غرب عموماً ایران را مسئول پشت پرده این حملات دانست.
و در درگیری اخیر اسرائیل و فلسطین، انصارالله یمن کشتیرانی تجاری در تنگه بابالمندب در دریای سرخ را مختل کرده است – آبراهی که حدود ۱۰ درصد از تجارت دریایی جهان را حمل میکند. در کنار این، توانایی ایران برای تهدید تردد در تنگه هرمز، به این کشور قدرتی نامتقارن برای وارد آوردن رنج اقتصادی گسترده بر اقتصاد جهانی میبخشد.
«ندیمی» از مؤسسه مطالعات خاور نزدیک واشنگتن میگوید: «جرقه جنگ بعدی شاید در مرکز تهران نباشد، بلکه در تنگه هرمز و خلیج فارس زده شود.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 