دمیتری نفیودوف (Dmitry NEFYODOV)، دانشمند علوم سیاسی، کارشناس مسائل بینالمللی
ا. م. شیری
شمار طرفداران بیثباتی یا خودمختاری گسترده برای این جزیرۀ «آمریکایی» رو به افزایش است.
عملیات ویژه و پرسروصدای آمریکا برای دستگیری نیکولاس مادورو و همسرش دقیقاً یک سال پس از درخواست رئیس جمهور ونزوئلا برای استقلال «پورتوریکوی اشغالشده از دیرباز» در مجمع جهانی ضد فاشیسم در ٩ ژانویۀ ٢٠٢۵ در کاراکاس نجام گرفت. رهبر ونزوئلا همچنین از کشورها و مردم آمریکای لاتین خواست تا «به طور جمعی برای آزادی پورتوریکو تلاش کنند». رهبر ونزوئلا با جسارت در سخنرانی خود قول داد: «…همانگونه که آنها (ایالات متحده) در شمال برای استعمار برنامه دارند، ما نیز برنامۀ آزادسازی داریم و این برنامه را سیمون بولیوار برای ما نوشته است. پورتوریکو در انتظار آزادی است و ما قطعاً به آن دست خواهیم یافت».
به گفتۀ ترامپ، برای دستگیری مادورو ، یک نسخۀ دقیقاً مشابه اقامتگاه او، به احتمال زیاد در نزدیکی پایگاه هوایی جادۀ روزولت در پورتوریکو، جایی که کارهای مهندسی و آموزش نیروهای ویژه در طول پاییز انجام میشد، ساخته شده بود. یادآوری میشود این جزیره بزرگ (با حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع وسعت) همراه با جزایر مجاور ویئکس، کولبرا و مونا (در مجموع حدود ۵۰۰ کیلومتر مربع) در سال ۱۸۹۸ و در جریان جنگ با اسپانیا به اشغال ایالات متحده درآمد. در همان دوره، آمریکا با روشهای بسیار خشن جنبش استقلالطلبانۀ پورتوریکو را در سالهای ۱۸۹۸–۱۸۹۹ (و سپس در نیمۀ نخست دهۀ ۱۹۳۰ و اوایل دهۀ ۱۹۵۰) سرکوب کرد. سیاست دیرینه و چندجانبۀ ترویج و تحمیل زبان انگلیسی بهجای اسپانیایی در پورتوریکو به نتیجه نرسید؛ بنا بر دادههای رسمی آمریکایی، تا کنون حدود ۴۰ درصد از جمعیت محلی (در مجموع ۳ میلیون و ٢٠٠ نفر تا سال ۲۰۲۵) منحصراً به زبان اسپانیایی صحبت میکنند
وضعیت پورتوریکو در ایالات متحده عملاً ماهیت استعماری دارد. از اوایل دهۀ ۱۹۰۰ این جزیره بهعنوان یک قلمرو وابسته آمریکا شناخته میشود و از سال ۱۹۵۲ جایگاهی را دارد که از سوی دولت مرکزی تعیین شده است: «قلمرو سازمانیافته و غیرملحق – ایالتِ مشترکِ وابستۀ آزاد». ماهیت دقیق ایالت آزاد پورتوریکو رسماً نامشخص است. اینکه این «ایالتِ آزاد» دقیقاً چه میزان استقلال واقعی دارد، تا امروز بهطور رسمی بهروشنی توضیح داده نشده است. در عین حال، ساکنان جزیره نه تنها حق شرکت در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا را ندارند، حتی نمیتوانند نمایندگان دارای حق رأی برای مجلس نمایندگان و سنای ایالات متحده نیز انتخاب کنند. عالیترین نهاد قدرت در پورتوریکو کنگرۀ آمریکا است که فرماندار را منصوب میکند. این بدان معناست که این سرزمین بیآنکه از نظر حقوقی بخش جداییناپذیر ایالات متحده باشد و هرچند ساکنانش شهروند آمریکا محسوب میشوند، تحت ادارۀ واشنگتن قرار دارد. یک ساختاری پیچیده و تناقضآمیز!
حدود یکسوم خاک پورتوریکو و تقریباً تمام قلمرو جزایر مجاور کولبرا، ویهکس و مونا در اختیار تأسیسات نظامی و اطلاعاتی آمریکا قرار دارد. در شبکههای اجتماعی ویدئوهایی از فرود پهپاد شناسایی-تهاجمی RQ-170 Sentinel در سپیدهدم سوم ژانویه در پایگاه دریایی «روزولت رودز» منتشر شده است. شرکت لاکهید مارتین بعدها استفاده از این پهپاد را در چارچوب عملیات «Absolute Resolve» تأئید کرد که بهخودیخود اقدامی غیرمعمول بهشمار میرود. نقش دقیق این سامانه اعلام نشده، اما احتمالاً مأموریت آن نظارت بر اجزای سامانۀ پدافند هوایی ونزوئلا یا حتی شخص نیکلاس مادورو و تیم حفاظتی او بوده است.
پهپاد RQ-170 Sentinel در سال ۲۰۰۷ به ارتش تحویل گردید و همان سال برای آزمایشهای عملیاتی به افغانستان اعزام شد. همچنین برای رصد تأسیسات برنامۀ هستهای ایران به کار گرفته شد، که البته، بر اثر نقص فنی یا اقدامات جنگ الکترونیک ایران سقوط کرد. بر پایۀ بررسی بقایای آن، متخصصان ایرانی پهپاد «شاهد-۱۹۱» را توسعه دادند که در اختیار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قرار دارد. در سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ نیز این پهپاد احتمالاً از پایگاه هوایی سیگونلا در ایتالیا به پرواز درآمد و پروازهای شناسایی بر فراز آبهای دریای سیاه انجام داد.
پایگاه شناور عملیات ویژۀ نیروی دریایی ایالات متحده، «MV Ocean Trader»، که به عامل کلیدی در عملیات ربودن نیکولاس مادورو تبدیل شد، در بندر جزیرۀ سانتا کروز، در نزدیکی پورتوریکو مشاهده شد. از ابتدای سال، هواپیماهای ترابری «LM-100J Super Hercules» از شرکت «Pallas Aviation»، یک شرکت وابسته به سیا، مرتباً از این جزیره به سمت کاراکاس پرواز میکردهاند.
البته، همه با این موضوع موافق نیستند. در همهپرسی نوامبر ۲۰۲۴، ۵۶ و ۸ دهم درصد از رأیدهندگان از الحاق کامل پورتوریکو به آمریکا حمایت کردند. اما ۳۰ و ۸۶ صدم درصد از استقلال و تقریباً ۱۲ و ۴ دهم درصد به طرفداری از خودمختاری گسترده رأی دادند. در عین حال، در سال ۲۰۱۷ حدود ۹۷ درصد شرکتکنندگان در همهپرسی از پیوستن کامل این منطقه به ایالات متحده حمایت کرده بودند. بنابراین، تغییرات کیفی آشکار در فضای سیاسی پورتوریکو طی هفت سال گذشته میان دو همهپرسی، کاملاً همسو با فراخوانهای نیکلاس مادورو به نظر میرسد.
تحت فشار کاخ سفید، در سال ۱۹۷۳ پورتوریکو از فهرست سرزمینهای غیرخودمختار و استعماری سازمان ملل حذف شد. با این حال، از آن زمان، مجمع عمومی سازمان ملل – به ابتکار ونزوئلا، کوبا، سوریه، کره شمالی و همچنین لیبی معمر قذافی (۱۹۷۶-۲۰۱۰)، آلبانی (۱۹۷۳-۱۹۸۹)، ویتنام شمالی و از سال ۱۹۷۹، نیکاراگوئه، و همچنین گزارشهای کمیتۀ استعمارزدایی سازمان ملل، قطعنامههایی را در حمایت از اعطای حق انتخاب استقلال به پورتوریکوییها و مخالفت با سیاستهای ایالات متحده که مانع آن میشوند، تصویب کرد. در مجموع، ۴۱ قطعنامه از این دست تصویب شده است.
برای نمونه، قطعنامۀ مجمع عمومی مورخ ۱۲ مارس ۲۰۲۴: «…نفوذ غالب در اینجا از طریق لزوم رعایت مفاد قانون اساسی ایالات متحده اعمال میشود. بهاصطلاح «خودگردانی ایالت آزادِ وابسته»، از جمله فرایندهای انتخاباتی، بر اساس مفاد قانون اساسی آمریکا و تصمیماتی که کنگرۀ ایالات متحده در چارچوب اعمال حاکمیت بر پورتوریکو اتخاذ کرده است، تنظیم میشود».
در طول هفت دهۀ گذشته، این جزیره از یک ساختار کشاورزی به یک نظم صنعتی-شهری گذر کرده است که با کاهش آهنگ رشد جمعیت، افزایش امید به زندگی و همچنین مهاجرت گسترده، عمدتاً به دلیل بیکاری بالا، به ایالات متحده همراه بوده است. اکثر ساکنان جزیره هنوز به زبان اسپانیایی صحبت میکنند…
تعداد کل مهاجران میتواند به چند صد هزار نفر افزایش یابد، که در درجۀ اول شامل جوانان ماهری است که به دنبال بهبود وضعیت اقتصادی خود هستند. اگرچه افراد مسن و شهروندان سایر گروههای سنی نیز در حال ترک جزیره هستند، اما این امر به وخامت کیفیت مراقبتهای بهداشتی مربوط میشود. این واقعیت که اکثر کسانی که امروز جزیره را ترک میکنند، متخصصان جوان هستند، منجر به «فرار مغزها» میشود.
همچنین اشاره شده است که «حتی پس از تأسیس یک دولت محلی مبتنی بر قانون اساسی پورتوریکو در سال ۱۹۵۲، اقتدار کنگرۀ ایالات متحده بر پورتوریکو بدون تغییر باقی مانده است».
اتفاقاً، از اوایل دهۀ ۱۹۵۰، سازمانهای تبعیدی سیاسی پورتوریکویی در اسپانیا فعال بودهاند و از تشکیل فدراسیون-کنفدراسیون منطقه با اسپانیا حمایت کردهاند. با نفوذترین این سازمانها، جنبش اتحاد مجدد با اسپانیا، مجمع تأسیس خود را در سال ۲۰۱۳ در سنخوان، پایتخت پورتوریکو برگزار کرد و و در اسپانیا، برزیل و پرتغال دفتر نمایندگی دارد (پیشتر گزارش شده بود که در فرانسه و آندورا نیز نمایندگی داشته است). خوزه نیوس، رهبر بنیانگذار جنبش اتحاد مجدد با اسپانیا، میگوید: «میزان خودمختاری مناطق اسپانیا تا حد قابل توجهی بیشتر از کشور ماست. ما نمیتوانیم روابط تجاری مستقیم با هیچ کشوری داشته باشیم، ما به رئیس جمهور رأی نمیدهیم و هیچ نمایندهای با حق رأی تعیینکننده در کنگره نداریم. ما نمیخواهیم همچنان مستعمره بمانیم. حالا قرن بیست و یکم است».
٢٣ بهمن- دلو ١۴٠۴
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 