نگاهی تحلیلی به وابستگی نرم‌افزاری و چالش‌های حاکمیت فناوری در قراردادهای تسلیحاتی

رسانه چینی ناظر
ترجمه مجله جنوب جهانی

سیاست‌های دولت دونالد ترامپ و هیئت حاکمه آمریکا، روابط دیپلماتیک با برخی از پیمان‌های دیرینه ــ به‌ویژه متحدان اروپایی ــ را در تازه‌ترین بحران خود فرو برده است. در این میان، کاربران خارجی جنگنده رادارگریز اف-۳۵، پیوسته با پرسشی آشفته‌کننده روبه‌رو می‌شوند: اگر آمریکا حمایت خود را قطع کند، چه سرنوشتی در انتظار این تجهیزات خواهد بود؟

به گزارش وبگاه خبری نظامی «نبردستان» (The War Zone) در تاریخ ۱۵ فوریه، گییس توینمان، معاون وزیر دفاع هلند، اظهار نظری جنجالی مطرح کرده است. وی در گفت‌وگو با شبکه رادیویی هلندی بی‌ان‌آر نیوزرادیو، «مغز رایانه‌ای» جنگنده اف-۳۵، از جمله اجزای ابری آن، را قابل دستکاری دانسته؛ همچون گوشی‌های تلفن همراه که کاربران با «جیلبریک» از قید و بندهای نرم‌افزاری می‌گریزند.

توینمان که از سال ۲۰۲۴ مسئولیت خود را در وزارت دفاع هلند آغاز کرده، در این مصاحبه صراحتاً گفت: «اگر حتی در این صورت هم بخواهید به‌روزرسانی کنید، باید سخنی بگویم که شاید نباید می‌گفتم، اما می‌گویم: می‌توانید اف-۳۵ را مانند آیفون جیلبریک کنید.»

با این همه، جزئیات فنی این فرآیند «جیلبریک» از سوی وی تشریح نشد و این پرسش که آیا سخنانش اشاره به آسیب‌پذیری‌های سایبری بالقوه دارد یا خیر، همچنان بی‌پاسخ مانده است. به نظر می‌رسد توینمان صرفاً در قالب استعاره یا مفهومی آینده‌نگرانه، به گزینه‌ای نظامی ــ فنی اشاره کرده که در صورت ضرورت، می‌توان بدان متوسل شد.

نکته حائز اهمیت آنکه پروژه مشترک اف-۳۵ و شرکت لاکهید مارتین، تاکنون واکنشی رسمی به این اظهارات نداده‌اند.

از سوی دیگر، «نبردستان» پیش‌تر تحلیل کرده بود که پروژه اف-۳۵، محدودیت‌های ویژه‌ای بر توانایی کشورهای بهره‌بردار در بازنویسی نرم‌افزار جنگنده و سامانه‌های زمینی مربوطه اعمال کرده است. تقریباً تمام به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری این جنگنده‌ها، اکنون از طریق شبکه ابری صورت می‌گیرد؛ شبکه‌ای که نخستین نسخه آن «سامانه اطلاعات لجستیکی خودگردان» (ALIS) نام داشت.

مشکلات پایدار ALIS، توسعه سامانه بعدی یعنی «شبکه یکپارچه داده‌های رزمی» (ODIN) را رقم زد؛ گذار که هنوز ادامه دارد.

طراحی شبکه ALIS/ODIN فراتر از به‌روزرسانی نرم‌افزار و پردازش داده‌های لجستیکی است. این شبکه، درگاه بارگذاری بسته‌های داده مأموریتی به جنگنده پیش از پرواز است؛ بسته‌هایی که حاوی اطلاعات برنامه‌ریزی حساس، جزئیات سامانه‌های پدافند هوایی دشمن و سایر اطلاعات اطلاعاتی‌اند. همچنین پس از مأموریت، برای دریافت اطلاعات اطلاعاتی و سایر داده‌ها به کار می‌رود.

تاکنون، اسرائیل تنها کشوری است که موفق شده در مذاکرات، حق نصب نرم‌افزار بومی بر روی نمونه بومی‌سازی‌شده اف-۳۵آی خود را کسب کند و عملیات این جنگنده را خارج از شبکه ALIS/ODIN اداره نماید. اسرائیل همچنین از توانایی مستقل در نگهداری سطح پایگاهی برخوردار است.

در این میان، برخی کشورهای بهره‌بردار از اف-۳۵، از جمله هلند، به دلیل نگرانی از مشکلات ALIS و انتقال اطلاعات حساس ملی درون این شبکه، پیش‌تر اقدام به ایجاد دیواره‌های آتش برای برخی فعالیت‌های بازنویسی نرم‌افزار کرده‌اند. با این حال، این اقدامات همچنان تحت نظارت ارتش آمریکا و شرکت لاکهید مارتین انجام می‌پذیرد.

از سوی دیگر، حتی اگر از منظر فنی، نفوذ به رایانه‌های جنگنده و سایر بخش‌های شبکه ALIS/ODIN امکان‌پذیر باشد، پرسش بنیادین آن است که آیا می‌توان بدون حمایت آمریکا، عملکردهای حیاتی برنامه‌ریزی مأموریت و سایر پشتیبانی‌های کلیدی را بازسازی کرد؟ این تنها یک وجه از شرایط نگهداری پروازآمیزی جنگنده است، بی‌آنکه به حفظ کارایی رزمی آن اشاره کنیم.

سال گذشته، گزارش‌های گسترده‌ای از احتمال وجود «کلید خاموش‌کننده» پنهان در اف-۳۵ منتشر شد؛ مکانیسمی که به مقامات آمریکایی اجازه می‌دهد از راه دور جنگنده‌ها را از کار بیندازند.

«نبردستان» در آن زمان تأکید کرد که حتی بدون چنین کلیدی، آمریکا از ظرفیت کافی برای ناتوان‌سازی اف-۳۵های مستقر در خارج برخوردار است. این جنگنده‌ها به‌شدت به زنجیره نگهداری و لجستیک آمریکامحور وابسته‌اند که تحت کنترل صادرات آمریکا و قراردادهای لاکهید مارتین قرار دارد. تأمین پایدار قطعات یدکی، حتی برای خود ارتش آمریکا چالشی عظیم است؛ و بدون چنین پشتیبانی‌ای، اف-۳۵ به‌سرعت زمین‌گیر خواهد شد.

در این میان، هرگونه «جیلبریک» سامانه اف-۳۵، با ریسک اقدام قانونی لاکهید مارتین و تشدید تنازع با دولت آمریکا روبه‌روست. برای کشوری چون هلند، چنین اقدامی احتمالاً نشانه‌ای از وخامت بیشتر روابط با واشنگتن خواهد بود. اگر چنین اقدامی صورت پذیرد، به‌سادگی می‌تواند به قطع قطعات یدکی و سایر پشتیبانی‌ها منجر شود ــ اگر پیش‌تر قطع نشده باشد ــ و بدین‌سان، جنگنده «جیلبریک‌شده» به‌سرعت به «آجر»‌ای بی‌کارایی در پارکینگ هواپیماها بدل گردد. باید روشن ساخت که شکستن قفل نرم‌افزاری، پیامدهای زنجیره‌ای حذف از سامانه حیاتی پشتیبانی را تعدیل نمی‌بخشد.

تنش‌های دولت ترامپ با برخی متحدان آمریکا، از پیش‌تر آشوبی در پروژه اف-۳۵ پدید آورده بود که گزارش‌های «کلید خاموش‌کننده» نمودی از آن بود.

اخیراً، اختلافات تجاری و شکاف‌های دیپلماتیک میان کانادا و آمریکا، دولت اتاوا را به بازنگری در برنامه خرید اف-۳۵ واداشته است. با گسترش شکاف‌های دیپلماتیک آمریکا با سایر کشورها، پرسش‌های گسترده‌تری درباره آینده صادرات دفاعی آمریکا، به‌ویژه به اروپا، مطرح شده است.

با این همه، توینمان در همان گفت‌وگوی رادیویی، به‌رغم اشاره به امکان دستکاری سامانه رایانه‌ای جنگنده، در مجموع از اف-۳۵ حمایت کرد. وی معتقد است: «حتی اگر این وابستگی متقابل به‌روزرسانی نرم‌افزاری را تضمین نکند، اف-۳۵ در وضعیت کنونی همچنان از سایر انواع جنگنده‌ها برتر است.»

«نبردستان» در جمع‌بندی می‌نویسد که معنای عملیاتی «جیلبریک اف-۳۵» و تأثیر آن بر کارایی رزمی جنگنده در غیاب حمایت دولت آمریکا و لاکهید مارتین، همچنان محل پرسش است. با این حال، سخنان توینمان بیانگر مسائل گسترده‌تری پیرامون پروژه اف-۳۵ است، به‌ویژه برای کشورهای بهره‌بردار خارجی؛ مسائلی که بسیاری از آن‌ها تازگی ندارند.