خنجر از پشت
جان هلمر
ترجمه مجله جنوب جهانی
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، دستور داده است درخواست دولت ترامپ مبنی بر بازگشت سرمایهگذاران آمریکایی به روسیه با شرایط ترجیحی در ازای لغو تحریمها، در اسرع وقت پذیرفته شود.
برای دور جدید مذاکرات ژنو در اواخر این هفته، پوتین دریاسالار ایگور کوستیوکوف، رئیس اطلاعات ارتش، را بهجای ولادیمیر مدینسکی، مقام پایینتر کرملین، بهعنوان رئیس تیم مذاکرهکننده روسیه منصوب کرده است. دستورالعمل مدینسکی این است که شرایط نظامی حلوفصل در میدان نبرد اوکراین —که کوستیوکوف در مذاکرات ابوظبی بر آن اصرار داشت— تابع شرایط مذاکرهشده توسط کیریل دیمیتریف، مذاکرهکننده اصلی پوتین با کاخ سفید، باشد.
تغییر در خطمشی کرملین در رسانههای روسیه بهعنوان «فرمول انکوریج» و «طرح دیمیتریف» گزارش شده است.
این موضوع توسط سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه، در حملات رمزی در مصاحبههای رسانهای و سخنرانی هفته گذشته در دومای دولتی علناً مورد انتقاد قرار گرفت و اعلام شد که «واقعیت کاملاً برعکس است». منابع مسکو میگویند لاوروف منعکسکننده اجماع ستاد کل، وزارتخانههای امور خارجه و دفاع بود.
پوتین از طریق دیمیتری پسکوف، سخنگوی خود، از «فرمول انکوریج» دفاع کرد. پسکوف به تاس گفت: «روح انکوریج» —منعکسکننده مجموعهای از تفاهمات متقابل بین روسیه و ایالات متحده که قادر به ایجاد پیشرفت، از جمله در حلوفصل بین مسکو و کیف، هستند… [و] اساسیاند.
درگیریهای جناحی در اطراف کرملین بر سر معنای این موضوع، نگرانی آن دسته از بازرگانان روسی را برانگیخته که قدرت اقتصادی جدید خود را با تصاحب داراییهای خارجی آزادشده پس از خروج شرکتهای آمریکایی و اروپایی از سال ۲۰۲۲ به دست آوردهاند. این منابع روسی از نارضایتی پوتین از سیاست نرخ بهره بالای الویرا نابیولینا، رئیس بانک مرکزی روسیه، برای وامگیرندگان روسی، به موازات طرح دیمیتریف برای ورود مجدد سرمایهگذاران آمریکایی با نرخ بهره پایین به روسیه، بازیابی سهم بازار سابق خود و ایجاد انگیزه سرمایهگذاری در آستانه انتخابات دومای دولتی در ۲۰ سپتامبر، خبر میدهند.
نابیولینا و دیمیتریف متحد شدهاند تا پوتین را متقاعد کنند امتیازات «فرمول انکوریج» را به مذاکرهکنندگان آمریکایی استیون ویتکوف، جرد کوشنر و جاشوا گرونباوم بدهند. آخرین جلسه آنها در میامی در ۳۱ ژانویه با حضور اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، برگزار شد.
آنچه این امتیازات را به «پیشرفت اساسی» —آنطور که پسکوف نامید— تبدیل میکند، در یادداشتی از گفتگو که ۱۲ فوریه توسط بلومبرگ منتشر شد، فاش گردید. این یادداشت گزارش میدهد «یادداشتی سطح بالا که امسال تهیه شده… و در میان مقامات ارشد روسیه پخش شده است». بلومبرگ هیچ نویسنده، تاریخ، موضوع، فهرست توزیع یا جزئیات دیگری از این سند را گزارش نکرد که آن را تأیید کند یا نشان دهد آیا توسط طرف ویتکوف یا طرف دیمیتریف پس از مذاکرات میامی فاش شده است یا خیر.
خلاصه منتشرشده شامل هفت نکته بدون علامت نقلقول است. این نکات به «مشارکت ایالات متحده در تولید روسیه» در بخش هوانوردی؛ «اجازه دادن به شرکتهای آمریکایی برای جبران ضررهای گذشته» در بخش نفت و گاز روسیه، «از جمله ذخایر فراساحلی و ذخایر دشوار برای بازیابی»؛ «شرایط ترجیحی برای بازگشت شرکتهای آمریکایی به بازار مصرف روسیه»؛ «همکاری در زمینه انرژی هستهای، از جمله برای سرمایهگذاریهای هوش مصنوعی»؛ «بازگشت روسیه به سیستم تسویهحساب دلاری، از جمله احتمالاً برای معاملات انرژی روسیه»؛ «همکاری در زمینه مواد اولیه مانند لیتیوم، مس، نیکل و پلاتین»؛ و «همکاری مشترک برای پیشبرد سوختهای فسیلی بهعنوان جایگزینی برای ایدئولوژی سازگار با آبوهوا و راهحلهای کمانتشار که به نفع چین و اروپا است» اشاره دارند.
در گزارش بلومبرگ هیچ اشارهای به دیمیتریف نشده است.
روز بعد از سخنگوی پوتین خواسته شد پاسخ دهد. او سپس دیمیتریف را با نام معرفی کرد. پسکوف گفت: «گروهی درباره مسائل اقتصادی در حال کار است. از سوی ما، این گروه توسط همکارم [کیریل] دیمیتریف رهبری میشود.»
«در واقع، مسائل مربوط به همکاری تجاری و اقتصادی —چه بالقوه و چه پیشنهادی— در دستور کار قرار دارند و مورد بحث قرار میگیرند. امیدواریم این بحثها ادامه یابد. در حال حاضر، وضعیت بالفعل بهگونهای است که در عمل، تا زمانی که، مثلاً، توافقی درباره اوکراین حاصل نشود، به سختی میتوان درباره چیز مشخصی صحبت کرد و فعلاً این موضوع به بحثها محدود شده است.»
پسکوف به خبرگزاری تاس اذعان کرد که «در حال اظهارنظر درباره گزارش بلومبرگ درباره «طرح کیریل دیمیتریف» است که احتمال ایجاد سرمایهگذاریهای مشترک با ایالات متحده و تسویهحسابها به دلار را پیشبینی میکند.»
پسکوف نکات گزارششده این طرح را انکار نکرد. او همچنین صراحتاً یکی از نکات را تأیید کرد.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در یک نشست خبری گفت: «روسیه هرگز دلار را کنار نگذاشته است؛ ایالات متحده استفاده از آن را برای معاملات محدود کرده است.» «بالاخره، هیچکس استفاده از دلار را کنار نگذاشته است. این کشور صادرکننده، ایالات متحده، بود که حق تعدادی از کشورها را برای استفاده از دلار محدود کرد. و این کشورها، طبیعتاً، از روشهای پرداخت جایگزین و اشکال جایگزین استفاده میکنند. اگر دلار جذاب باشد، مطمئناً همه به استفاده از آن، از جمله در کنار سایر ارزها، بازخواهند گشت.»
منابع در مسکو در توضیح حمایت پسکوف از طرح دیمیتریف معتقدند نابیولینا از بانک مرکزی روسیه و دیگر مشاوران اقتصادی، پوتین را متقاعد کردهاند که اگر خیلی زود با طرح دیمیتریف موافقت نکند، اقتصاد روسیه قبل از انتخابات پارلمانی ملی ۲۰ سپتامبر با شرایط رکود مواجه خواهد شد. امتناع نابیولینا از کاهش نرخ کلیدی بانک مرکزی روسیه بیش از ۵۰ واحد پایه به ۱۵.۵ درصد که در ۱۳ فوریه اعلام شد، با هشدارهای متعددی مبنی بر کاهش تولید ناخالص داخلی روسیه به زیر نرخ رشد ۱ درصدی که رسماً گزارش شده است و در نتیجه ورود به رکود همراه بود. نابیولینا گفت: «ما پیشبینی سرمایهگذاری خود را برای سال ۲۰۲۶ کمی به سمت پایین اصلاح کردهایم.»
«کاهش تدریجی فعالیت اقتصادی با کاهش بازار کار همراه است… وضعیت صادرکنندگان روسی به دلیل تحریمها پیچیده است. با توجه به روند بازار جهانی، پیشبینی خود از قیمت نفت را برای سه سال آینده کاهش دادهایم. بر این اساس، پیشبینی ارزش صادرات روسیه را نیز تعدیل کردهایم.»
پیشبینی «سناریوی پایه» بانک مرکزی روسیه برای رشد تولید ناخالص داخلی در سال جاری بین مثبت ۱٪ و مثبت ۲٪ است. پیشبینی «سناریوی ریسک» برای کاهش تولید ناخالص داخلی بین منفی ۶٪ و منفی ۷٪ است. عامل تعیینکننده بین این دو نتیجه در محاسبه نابیولینا، استراتژی ترامپ است:
«سناریوی ریسک، تشدید تنشهای تجاری بینالمللی، تشدید فرایندهای جهانیسازیزدایی، افزایش تعرفههای واردات در سراسر جهان بالاتر از سطوح پیشبینیشده در سناریوی پایه و کاهش شدید نرخ رشد بزرگترین اقتصادها را در نظر میگیرد.»
پیش از افشای طرح دیمیتریف توسط بلومبرگ، واکنشهای تندی از سوی متحدان استراتژیک روسیه —چین، هند و ایران— به امتیازات پوتین به ایالات متحده نشان داده شده است. اولین نشانه مخالفت با پوتین از سوی رئیسجمهور شی جینپینگ پس از کنفرانس ویدیویی آنها در ۴ فوریه منتشر شد. طبق گفته یوری اوشاکوف، مشاور امنیت ملی پوتین، «ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ همچنین درباره روابط کشورهایشان با ایالات متحده تبادلنظر کردند. رویکردهای آنها تقریباً کاملاً منطبق است.» این به معنای عکس آن است: به این معنی که شی و پوتین از توافق جداگانه یکدیگر با ترامپ ناراضیاند.
یک منبع آگاه در دهلی که نخواست نامش فاش شود، گفت:
«بنابراین، در حالی که ملیگرایان [هندی] دولت مودی را به دلیل موافقت با درخواست ترامپ مبنی بر عدم خرید نفت از روسیه یا ناوگان دزدان دریایی، به خیانت به چندقطبیبودن متهم میکنند، پوتین خود بیسروصدا تسلیم آمریکاییها شده است.»
یک منبع آگاه در دبی که در زمینه آربیتراژ پرداختهای تجاری فعالیت دارد، اضافه میکند:
«حتی پس از آنکه بانک مرکزی [روسیه] رنمینبی را بهعنوان ارز ذخیره تعیین کرد، تجارت با رنمینبی هزینههای سنگینی برای روسها داشته است و بسیاری از صادرکنندگان چینی به سادگی از تسویهحساب با رنمینبی خودداری میکنند. در مورد هند، بانک مرکزی هرگز به روپیه هند بهعنوان ارز ذخیره نگاه نکرده و بسیار بیتفاوت بوده است. شرکتهای بزرگ روسی بیشتر از این. تنها علاقه آنها به هند کسب سودهای کلان در تجارت بوده است و نه چیز دیگری. نه سرمایهگذاری، نه تولید مشترک. بنابراین حمایت پوتین از نابیولینا و دیمیتریف به معنای دلبستگی به دلار آمریکا و تسلیم شدن در برابر هژمونی ایالات متحده است. ضمناً، این حرف هر پادکستری را که از ارز بریکس و محور شرقی روسیه بهعنوان تغییردهندههای بازی در چندقطبی صحبت میکند، به خنده میاندازد.»
یک منبع مسکو اضافه میکند که طرح دیمیتریف که توسط بلومبرگ گزارش شده است، امتیاز بزرگی را که پوتین به آن داده است، شامل نمیشود. این امتیاز اجازه میدهد ۳۰۰ میلیارد دلار از ذخایر بانک مرکزی روسیه در یک «صندوق توسعه» آمریکایی-روسی خصوصیسازی شود و اعضای خانواده ترامپ و ویتکوف، به همراه دیمیتریف، آن را مدیریت کنند.
یک منبع آگاه در مسکو مدعی شد: «اکنون بحران تصمیمگیری پیرامون پوتین وجود دارد.»
«اگر پوتین تمام تعهدات خود را با متحدان بریکس، بهویژه چین و هند، زیر پا بگذارد و شرایط نظامی میدان نبرد اوکراین را تابع لطف و محبت سرمایه ترامپ قرار دهد، آنگاه آنچه اکنون خاموش است، خیلی زود و با صدای بلند آشکار خواهد شد.»
تاریخچه طرح دیمیتریف در مسکو با این گزارش مورخ ۲۳ ژانویه ۲۰۲۵ آغاز شد. امتیازات پیشنهادی روسیه در آن زمان در حوزههای هوانوردی، نفت و گاز، سیستم پرداخت دلار آمریکا و نقش امارات متحده عربی در پنهانسازی رشوهها به خانوادههای ترامپ و ویتکوف از طریق ارزهای دیجیتال مشخص شد.
اولین گزارش از توافق دیمیتریف با ویتکوف و کوشنر درباره خصوصیسازی ذخایر مسدودشده بانک مرکزی روسیه و تبدیل آن به یک «صندوق توسعه بینالمللی» در ۲ فوریه ۲۰۲۶ منتشر شد. این پیشنهاد در ۳۱ ژانویه در میامی مورد بحث قرار گرفت.
به طور خلاصه، این طرح همچنین در تاریخ ۲۳ ژانویه، زمانی که ویتکوف، کوشنر و گرونباوم در کرملین بودند، با پوتین و دیمیتریف مورد بحث قرار گرفت. اوشاکوف بلافاصله پس از آن به مطبوعات گفت: «نکته مهم این است که شرکتکنندگان در گفتگوی بین رئیسجمهور روسیه و آمریکاییها مجدداً بر این واقعیت تأکید کردند که دستیابی به یک توافق پایدار بدون پرداختن به مسئله ارضی بر اساس فرمول توافقشده در انکوریج بعید است.»
اوشاکوف در ادامه به توضیح کلمه رمز انکوریج پرداخت:
«ضمن تبادلنظر درباره هیئت صلح [غزه]، ما بر آمادگی خود برای انتقال یک میلیارد دلار آمریکا به بودجه آن از داراییهای مسدودشده روسیه در زمان دولت قبلی آمریکا تأکید کردیم. بخش باقیمانده داراییهای مسدودشده روسیه در ایالات متحده میتواند پس از امضای توافق صلح بین روسیه و اوکراین برای بازسازی سرزمینهای آسیبدیده در جریان خصومتها استفاده شود. بحث درباره این موضوع در گروه اقتصادی دوجانبه ادامه خواهد یافت… توسعه بیشتر روابط دوجانبه روسیه و آمریکا در سطح مفهومی، با توجه به پتانسیل عظیم کشورهای ما برای همکاری در زمینههای مختلف، مورد بحث قرار گرفت. نمایندگان آمریکا در حال حاضر در حال بررسی برنامههای خاصی هستند که میتوانند پس از حلوفصل بحران اوکراین اجرا شوند.»
منابع مسکو ادعا میکنند در نتیجه مذاکرات کوستیوکوف در ابوظبی، پوتین متقاعد شده است که نتیجه نظامی که ستاد کل برای تسلیم رژیم در کیف دنبال میکند، اگر نتواند اقتصاد روسیه را از تأثیر جنگ تحریمها به رهبری ایالات متحده، از جمله جنگ رو به افزایش ایالات متحده و ناتو علیه ناوگان دریایی روسیه، رهایی بخشد، یک پیروزی با هزینه گزاف خواهد بود. این منابع میافزایند پوتین معتقد بود —در فرمول انکوریج— ترامپ با موفقیت نظامی روسیه در میدان نبرد اوکراین موافقت کرده است و به موازات آن، با متوقف کردن اجرای تحریمها، آنها را لغو خواهد کرد.
این اتفاق در ۱۵ آگوست ۲۰۲۵ رخ داد. در عوض، نه هفته بعد در ۲۲ اکتبر، ترامپ دستور اقدامات جدیدی را برای جلوگیری از خرید نفت از روسنفت و لوکاویل توسط چین و هند صادر کرد.
پس از آن، ایالات متحده و ناتو برای محاصره دریایی تانکرهای روسی آماده شدند که با عملیات نیزه جنوبی در کارائیب در ۱۳ نوامبر آغاز شد. اولین توقیف یک تانکر با پرچم روسیه توسط ایالات متحده در ۷ ژانویه ۲۰۲۶ بود.
جدیدترین عملیاتهای ایالات متحده شامل توقیف کشتی آکیلا ۲ متعلق به روسیه در شرق اقیانوس هند در ۹ فوریه و به دنبال آن توقیف کشتی ورونیکا ۳، که آن هم در اقیانوس هند است، در ۱۵ فوریه بوده است.
پنتاگون به روشنی اعلام کرده است که محاصره ونزوئلا را به ایران و روسیه گسترش میدهد.
«هیچ ملت دیگری توان، استقامت یا اراده انجام این کار را ندارد. آبهای بینالمللی پناهگاه نیستند. ما از طریق زمین، هوا یا دریا شما را پیدا خواهیم کرد و عدالت را اجرا خواهیم کرد. وزارت جنگ، آزادی حرکت بازیگران غیرقانونی و نیروهای نیابتی آنها را در حوزه دریایی سلب خواهد کرد.»
منابع مسکو اکنون ادعا میکنند مذاکرات دیمیتریف با ویتکوف، ترامپ را به تشدید جنگ تحریمها در دریا و سختتر کردن شرایط برای پوتین جهت پذیرش بازگشت شرکتهای آمریکایی به روسیه تشویق کرده است. لاوروف علناً پاسخ داده است:
«این بدان معناست که آمریکاییها وظیفه خود را دستیابی به سلطه اقتصادی قرار دادهاند. علاوه بر این، در حالی که آنها ظاهراً پیشنهادی درباره اوکراین ارائه دادند و ما آماده پذیرش آن بودیم (اکنون آنها آماده پذیرش آن نیستند)، ما هیچ آینده روشنی در حوزه اقتصادی نیز نمیبینیم. آمریکاییها میخواهند کنترل تمام مسیرهای تأمین منابع انرژی کشورهای پیشرو جهان و تمام قارهها را در دست بگیرند. در قاره اروپا، آنها به نورد استریم که سه سال پیش منفجر شد، سیستم حملونقل گاز اوکراین و ترک استریم چشم دوختهاند. این نشان میدهد که هدف ایالات متحده —تسلط بر اقتصاد جهان— با استفاده از تعداد نسبتاً زیادی از اقدامات قهری در حال تحقق است.»
پوتین با پیشبینی رویارویی نظامی مستقیم بین نیروهای روسیه و آمریکا در دریا، توصیههای نیروی دریایی، ستاد کل و شورای امنیت روسیه برای واکنش نظامی روسیه به حملات آمریکا و اروپا به مسیرهای تجاری و ناوگان نفتکشهای روسیه را رد کرده است.
شواهد نقش بانک مرکزی در پذیرش طرح دیمیتریف توسط پوتین را میتوان در توضیح عمومی هفته گذشته نابیولینا درباره امتناعش از کاهش نرخ کلیدی بانک مرکزی روسیه به میزان بیش از پنجاه واحد پایه و رسیدن به ۱۵.۵ درصد یافت.
نابیولینا گفت: «وضعیت اقتصادی به طور کلی مطابق با سناریوی پایه ما در حال توسعه بوده است.» وی افزود که خطراتی از بدتر شدن پیشبینیها با توجه به تورم بالاتر از سطح پایه، «تعدیل» (انقباض) در نرخ رشد اقتصادی، «فعالیت مصرفکننده»، «پویایی سرمایهگذاری» و «تقاضا برای وام مسکن» وجود دارد. سایر خطرات منفی شامل «تسهیل بازار کار» و «اختلافات تجاری و چندپارگی بازار جهانی» است.
اشاره نابیولینا به سناریوی پایه، به سند استراتژی CBR که در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، اشاره دارد. این سه سناریو عبارتند از:
اعلامیه هفته گذشته نابیولینا مبنی بر اینکه «پیشبینی رشد تولید ناخالص داخلی ما در سناریوی پایه بدون تغییر باقی مانده است» به این معنی است که او به پوتین گفته است هیچ احتمالی برای بهبود اقتصاد از اکنون تا انتخابات سپتامبر وجود ندارد.
با این حال، نابیولینا در هشدارهای ریسک خود گفت که احتمال فزایندهای برای آنچه او «ریسکهای پیش از تورم» مینامد، وجود دارد؛ در زبان CBR این به معنای «شرایط خارجی» است که حسن تعبیر رسمی برای تحریمهای ترامپ است.
«قیمت نفت خام همچنین شامل خطرات جدی است. اگر قیمت نفت از سطح فعلی خود به سطوح فرضی در سناریوی پایه ما افزایش نیابد، ممکن است تورم از طریق کانال نرخ ارز تشدید شود.»
میانگین قیمت نفت برای امسال در سناریوی پایه CBR، ۵۵ دلار در هر بشکه است که در سال ۲۰۲۷ به ۶۰ دلار افزایش مییابد. در سناریوی ریسک، پیشبینی میشود قیمت نفت امسال ۵۵ دلار و سال آینده نیز به همین منوال باشد. اما منابع بازار نفت روسیه معتقدند که مسیر قیمت امسال بسیار بدتر خواهد بود و قیمت واقعی پس از تخفیف، در حال حاضر یکسوم کمتر از سطوح CBR است.
مطبوعات یا نمایندگان دوما از نابیولینا نخواستهاند درباره سیاستهای کاخ سفید و وزارت خزانهداری ایالات متحده برای کاهش قیمت نفت تحریمشده روسیه و ایجاد ترکیبی از تورم داخلی و نارضایتی عمومی در زمان برگزاری انتخابات پاییزی توسط رأیدهندگان روسی اظهارنظر کند.
گزارشهای بازار در ژانویه نشان میدهد که نفت روسیه با شدیدترین تخفیف ثبتشده فروخته میشود، زیرا قیمت نفت خام اورال اکنون به طور متوسط به ۳۷.۵۰ دلار کاهش یافته است. پیشبینی بازار نفت این است که با کاهش سفارشهای نفتی هند و رسیدن پالایشگاههای چین به حداکثر ظرفیت ذخیرهسازی نفت روسیه، تخفیفها بیشتر شود.
«روندهای کلیدی در اقتصاد عموماً ثابت ماندهاند» —اطمینانبخشی عمومی نابیولینا در هفته گذشته، یک ضربه سیاسی به محاسبات انتخاباتی پوتین است. نابیولینا میگوید طرح دیمیتریف تنها گزینه او برای حفظ ثبات داخلی است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 