آمریکا در پیچ‌وخم ایران: کارت‌های نظامی روی میز، چراغ‌سبز دیپلماتیک در راه؟

گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی

هم‌زمان با تشدید گمانه‌زنی‌ها درباره حمله قریب‌الوقوع آمریکا به ایران، منابع خبری از تغییر محاسبات کاخ سفید و احتمال عقب‌نشینی واشنگتن از مواضع پیشین خود در قبال برنامه هسته‌ای تهران حکایت دارند. بر اساس گزارش‌ها، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در عین حفظ گزینه نظامی -که شامل سناریوی «حذف» علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران، و پسرش نیز می‌شود- به‌طور جدی در حال بررسی امتیازدهی در مسئله حق غنی‌سازی ایران است. مقامات آمریکایی با لحنی تهدیدآمیز تأکید کرده‌اند که واشنگتن آماده پذیرش توافقی «ماهوی و قابل‌دفاع در عرصه سیاست داخلی» است، اما هشدار داده‌اند که در صورت «بازی‌‌های سیاسی» تهران، «آستانه صبر ما بسیار کوتاه خواهد بود».

بازآرایی نیروها در خاورمیانه؛ سناریوی جنگ فرسایشی

روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی به تحرکات گسترده نظامی آمریکا در منطقه اشاره کرده است. به نوشته این روزنامه، صدها نظامی آمریکایی از پایگاه هوایی العدید در قطر خارج شده‌اند. هم‌زمان، پایگاه هوایی موافق‌السلطی در اردن به نقطه اتکای جدید واشنگتن برای حمله به ایران تبدیل شده است. تصاویر ماهواره‌ای روز پنج‌شنبه (اول اسفند) از استقرار بیش از ۶۰ فروند جنگنده، از جمله بمب‌افکن‌های پیشرفته رادارگریز F-۳۵، در این پایگاه حکایت دارد. افزون بر این، سامانه‌های پدافندی نیز برای مقابله با حملات احتمالی موشکی ایران در این پایگاه مستقر شده‌اند. داده‌های پرواز نشان می‌دهد از هفته گذشته دست‌کم ۶۸ فروند هواپیمای ترابری در این فرودگاه به زمین نشسته‌اند. منابع اردنی ضمن تأیید این تحرکات در چارچوب توافقات دفاعی با آمریکا، بر ضرورت دستیابی به راه‌حل دیپلماتیک برای جلوگیری از یک جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای تأکید کرده‌اند.

پایگاه العدید قطر که بزرگ‌ترین پایگاه آمریکا در خاورمیانه به شمار می‌رود، نیز از کاهش شمار نیروهای آمریکایی خبر داده است. این پایگاه در جریان درگیری ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ میان ایران و اسرائیل، هدف موشک‌های ایرانی قرار گرفت. به گفته مقامات پنتاگون، نیروی دریایی آمریکا در بحرین نیز برخی از پایگاه‌های خود را تخلیه کرده است. کاترین تامپسون، تحلیلگر ارشد مؤسسه کیتو، این اقدامات را نشانه‌ای از آمادگی برای جنگی فراتر از ۱۲ روز دانسته و معتقد است پنتاگون «پیامدهای واکنش ایران بر پایگاه‌های منطقه‌ای خود را پیش‌بینی کرده است».

در تحولی دیگر، ناو هواپیمابر «جرالد آر. فورد» به همراه شناورهای همراه، دستور حرکت از دریای کارائیب به سوی خاورمیانه را دریافت کرده است. با الحاق این ناوگروه به ناوگروه «آبراهام لینکلن» که پیش‌تر در منطقه مستقر شده، شمار ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه به دو فروند افزایش می‌یابد. آخرین بار در آوریل ۲۰۲۵، دو ناو «هری ترومن» و «کارل وینسون» با حملات گسترده خود به مواضع حوثی‌ها در یمن، چنین آرایشی را به خود گرفتند.

رسانه‌های آمریکایی این روزها با قاطعیت از آمادگی کامل ارتش این کشور برای حمله به ایران خبر می‌دهند و زمان احتمالی آن را شنبه (دوم اسفند) اعلام کرده‌اند. با این حال، به نقل از منابع آگاه، تصمیم نگیری ترامپ برای چراغ سبز نشان‌دادن به این عملیات همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. یک مشاور ارشد رئیس‌جمهور به پایگاه اینترنتی اکسیوس گفته است که گزینه‌های متعددی برای حمله به ایران روی میز است، از جمله طرحی برای «حذف» علی خامنه‌ای و پسرش مجتبی. این مشاور افزوده: «هیچ‌کس، حتی خود ترامپ، نمی‌داند چه تصمیمی خواهد گرفت». برخی مشاوران دیگر بر لزوم صبر و افزایش فشار از طریق تقویت توان نظامی در منطقه تأکید دارند. یکی از آن‌ها گفت: «ترامپ همه گزینه‌ها را روی میز نگه داشته؛ ممکن است هر لحظه تصمیم به حمله بگیرد». آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در واکنش به این گمانه‌زنی‌ها گفت که «فقط رئیس‌جمهور می‌داند چه خواهد کرد».

چراغ سبز به غنی‌سازی «نمادین» ایران؟

در میان این هیاهوی نظامی، پایگاه اینترنتی اکسیوس از تغییر رویکرد محتمل واشنگتن خبر داده است. به نوشته این پایگاه، دولت ترامپ در حال بررسی طرحی است که به موجب آن، در ازای مسدود شدن کامل مسیر ایران به سوی بمب اتم، به تهران اجازه داده شود تا توانایی غنی‌سازی خود را در سطحی «نمادین» حفظ کند. این گزارش حاکی است که با وجود بن‌بست ظاهری و خطوط قرمز دو طرف، چنین امتیازی می‌تواند روزنه‌ای برای دستیابی به توافق بگشاید.

پیش از این، علی خامنه‌ای صراحتاً هرگونه چشم‌پوشی از حق غنی‌سازی ایران را رد کرده و بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای تأکید کرده بود. در مقابل، آمریکا و اسرائیل تهدید کرده‌اند که در صورت فعال شدن مجدد تأسیسات هسته‌ای ایران، دست به اقدام نظامی خواهند زد. با این حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز پنج‌شنبه در گفت‌وگو با شبکه ام‌اس‌ان‌بی‌سی فاش کرد که آمریکا در مذاکرات خواستار «غنی‌سازی صفر» نشده و ایران نیز طرحی برای تعلیق غنی‌سازی ارائه نکرده است. او گفت: «بحث اصلی بر سر چگونگی تضمین صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران، از جمله غنی‌سازی، است». عراقچی همچنین بر آمادگی ایران برای اقدامات اعتمادساز در قبال رفع تحریم‌ها تأکید کرد.

بر اساس این گزارش، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، و جرد کوشنر، داماد و مشاور پیشین ترامپ، از ایران خواسته‌اند طرحی دقیق برای پاسخ به همه نگرانی‌های آمریکا در مورد برنامه هسته‌ای خود ارائه دهد. یک مقام ارشد آمریکایی گفت که ویتکاف و کوشنر در مذاکرات ژنو به صراحت به طرف ایرانی اعلام کرده‌اند که موضع ترامپ «غنی‌سازی صفر در ایران» است. با این حال، او افزود که اگر ایران پیشنهاد «غنی‌سازی محدود و نمادین» همراه با شواهد قانع‌کننده برای صلح‌آمیز بودن آن را مطرح کند، واشنگتن آن را «جدی بررسی خواهد کرد».

عراقچی روز پنج‌شنبه اعلام کرد ایران در حال تهیه پیش‌نویس توافقنامه‌ای است تا در دور بعدی مذاکرات مورد بحث قرار گیرد. او گفت: «ما ظرف سه روز آینده پیش‌نویس توافق را نهایی خواهیم کرد». به گفته منابع آگاه، میانجی‌های عمانی و قطری به دو طرف گوشزد کرده‌اند که هر توافقی باید به‌گونه‌ای باشد که هر دو طرف بتوانند آن را «پیروزی» خود اعلام کنند و در عین حال برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و اسرائیل نیز قابل قبول باشد.

عراقچی در مصاحبه خود بر ضرورت دستیابی به «توافقی برد-برد» تأکید کرد و گفت مشکل اصلی «تأمین هم‌زمان منافع و نگرانی‌های دو طرف» است. او افزود که پیش‌نویس ایران که پس از تأیید نهایی رهبری به آمریکا ارائه خواهد شد، شامل «تعهدات سیاسی و اقدامات فنی» برای تضمین صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران خواهد بود.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نیز در این مذاکرات شرکت داشته و اقدامات فنی متعددی را برای جلوگیری از انحراف برنامه هسته‌ای ایران پیشنهاد کرده است. تحلیلگران می‌گویند این اقدامات احتمالاً شامل بازگشت بازرسان آژانس به ایران با اختیارات کامل و نیز خنثی‌سازی یا انتقال حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا است که پس از حملات هوایی اسرائیل و آمریکا در زیر آوار مدفون شده است.

با وجود این تحولات، یک مقام ارشد آمریکایی تأکید کرد که گام بعدی به محتوای پیش‌نویس ایران بستگی دارد و واشنگتن منتظر دریافت آن است. او گفت: «ما منتظریم ببینیم چه چیزی را مکتوب ارائه می‌دهند. بر اساس آن سند قضاوت خواهیم کرد که چقدر جدی هستند. توپ در زمین آنهاست». این مقام ارشد در عین حال شروطی سختگیرانه برای پذیرش پیش‌نویس ایران مطرح کرد: «سطح پذیرش این پیش‌نویس از سوی ما بسیار بالاست. باید بتواند بدبین‌های درون دولت ترامپ و منطقه را قانع کند». او در پایان هشدار داد: «رئیس‌جمهور ترامپ آماده پذیرش توافقی با محتوای واقعی و قابلیت فروش در عرصه سیاست داخلی است. اگر ایرانی‌ها می‌خواهند از حمله نظامی جلوگیری کنند، باید پیشنهادی بدهند که نتوانیم رد کنیم. آنها مدام فرصت‌ها را از دست می‌دهند. اگر بخواهند بازی کنند، صبر ما بسیار کم خواهد بود».

خطرات سیاسی داخلی برای ترامپ در صورت حمله به ایران

در داخل آمریکا، هم افکار عمومی و هم برخی از اعضای دولت ترامپ با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران مخالفند. رویترز در تحلیلی نوشت: ترامپ در حالی خود را برای جنگی احتمالی با ایران آماده می‌کند که توجیه روشنی برای این کار به مردم آمریکا ارائه نداده است. او ابتدا حمله را به حمایت از معترضان ایرانی در ژانویه ۲۰۲۶ گره زد و سپس عقب‌نشینی کرد. اکنون نیز خواسته‌هایش را به توقف برنامه هسته‌ای ایران و حتی «تغییر رژیم» پیوند زده است. بسیاری معتقدند مواضع ترامپ فاقد شفافیت لازم است.

راب گادفری، استراتژیست جمهوری‌خواه، هشدار داده است که رأی‌دهندگان میانه‌رو در انتخابات میاندوره‌ای، نحوه مدیریت ترامپ بر بحران ایران را زیر ذره‌بین خواهند داشت. به نوشته رویترز، سیاست خارجی به‌ندرت به مسئله تعیین‌کننده در انتخابات میاندوره‌ای تبدیل می‌شود، اما نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد مردم آمریکا اشتیاقی به جنگ دیگری در خارج از کشور ندارند و ترامپ در مهار تورم نیز ناموفق بوده است. هرگونه درگیری نظامی با ایران، می‌تواند به یک بحران بزرگ سیاسی داخلی برای او تبدیل شود.

یک مقام ارشد کاخ سفید فاش کرد که حتی در داخل دولت ترامپ نیز اجماعی برای حمله به ایران وجود ندارد. به گفته او، دستیاران ترامپ به خوبی می‌دانند که نباید با درگیرشدن در مناقشات خارجی، پیام خود را برای رأی‌دهندگانی که دغدغه اصلی‌شان اقتصاد است، مخدوش کنند. گادفری هشدار داد که یک جنگ طولانی با ایران، خطر سیاسی بزرگی برای ترامپ و حزب جمهوری‌خواه به همراه خواهد داشت، چراکه پایگاه رأی آن‌ها همواره به دخالت در امور خارجی بدبین بوده و «پایان دادن به جنگ‌های بی‌پایان» یکی از وعده‌های اصلی ترامپ در کارزار انتخاباتی بود. خود ترامپ نیز اخیراً در مصاحبه‌ای اذعان کرده که حزبش در انتخابات میاندوره‌ای آبان‌ماه با چالش روبه‌رو خواهد شد. نتیجه این انتخابات که کنترل کنگره را تعیین می‌کند، در سرنوشت دو سال پایانی ریاست‌جمهوری او نقشی حیاتی ایفا می‌کند.