ایران در اقدامی مهم برای بازسازی پدافند هوایی خود که در جنگ سال گذشته با اسرائیل آسیب دیده بود، یک قرارداد تسلیحاتی محرمانه به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو با روسیه برای خرید هزاران موشک پیشرفته دوشپرتاب امضا کرده است.
بر اساس اسناد فاششده روسی که در اختیار فایننشال تایمز قرار گرفته و به تأیید چندین فرد مطلع از قرارداد رسیده است، این توافق در ماه دسامبر در مسکو به امضا رسیده و روسیه را متعهد میکند که طی سه سال، ۵۰۰ دستگاه پرتابگر قابل حمل «وربا» و ۲۵۰۰ فروند موشک «۹ام۳۳۶» تحویل دهد.
وربا یکی از مدرنترین سامانههای پدافند هوایی روسیه است. این موشک هدایتشونده فروسرخ که از روی دوش شلیک میشود، قابلیت هدف قرار دادن موشکهای کروز، هواپیماهای پرواز در ارتفاع پایین و پهپادها را دارد. این سامانه با قابلیت جابجایی توسط تیمهای کوچک، به نیروهای زمینی امکان میدهد تا بدون وابستگی به تأسیسات راداری ثابت و آسیبپذیر، شبکهای از پدافندهای پراکنده و سریعالاستقرار ایجاد کنند.
انتشار جزئیات این توافق ایران و روسیه در شرایطی صورت میگیرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیروی نظامی گستردهای را در خاورمیانه مستقر کرده و تهدید نموده است در صورتی که تهران محدودیتهای مدنظر در برنامه هستهای خود را نپذیرد، به آن حمله کند.
بر اساس این قرارداد ۴۹۵ میلیون یورویی، تحویل سامانهها در سه مرحله و از سال ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ برنامهریزی شده است. یک منبع آگاه همچنین احتمال داده که شمار کمتری از این سامانهها پیش از موعد مقرر به ایران تحویل شده باشد.
طبق قراردادی که فایننشال تایمز مشاهده کرده، تهران بهطور رسمی درخواست خرید این سامانهها را در ماه ژوئیه گذشته، یعنی تنها چند روز پس از پایان جنگ ۱۲ روزهای مطرح کرد که در آن ایالات متحده برای مدت کوتاهی در حملات علیه سه تأسیسات هستهای کلیدی ایران به اسرائیل پیوسته بود. در جریان آن عملیات، شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران به شدت تضعیف شد و به نیروی هوایی اسرائیل امکان داد تا به سرعت برتری هوایی خود را بر بخشهای وسیعی از کشور به دست آورده و حفظ کند.
به ادعای اثبات نشده یک مقام ارشد پیشین آمریکایی، روسیه احتمالاً این توافق را راهی برای جبران روابط با ایران پس از آن میدیده که در جریان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل آشکارا از یاری رساندن به متحد خود خودداری کرد. این مقام گفت: «آنها میخواهند ایران شریکشان باقی بماند. بنابراین، حتی اگر نتوانند در بحبوحه بحران واکنش نشان دهند، پس از بحران تلاش خواهند کرد روابط را ترمیم کنند.»
این ادعا بیشتر تلاش برای ایجاد اختلاف بین ایران و روسیه است چرا که روابط ایران و روسیه دچار آسیب دیدگی نشده که ترمیم لازم داشته باشد.
قرارداد جدید وربا با روسیه میان شرکت «روسبوروناکسپورت»، آژانس صادرات تسلیحات دولتی کرملین، و نماینده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران در مسکو مذاکره و منعقد شده است. این قرارداد توسط روحالله کاتبی، مقام مستقر در مسکو از سوی وزارت دفاع ایران، تنظیم شده بود. کاتبی پیشتر نیز در فروش صدها فروند موشک بالستیک کوتاهبرد فتح-۳۶۰ به روسیه برای استفاده در حمله به اوکراین نقش میانجی را ایفا کرده بود. ایالات متحده در سال ۲۰۲۴ کاتبی را به دلیل فعالیت از طرف وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح تحریم کرد و وزارت خزانهداری آمریکا او را «نقطه تماس دولت روسیه» با وزارت دفاع تهران توصیف نموده است.
سفیر ایران در مسکو این هفته تأیید کرد که شماری از پروازهای اخیر از روسیه حامل محمولههای نظامی بودهاند. کاظم جلالی بدون ارائه جزئیات بیشتر به تلویزیون دولتی گفت: «چند سالی است که ما توافقنامههای نظامی و دفاعی محکمی با روسیه امضا کردهایم. فقط میتوانم بگویم که این هواپیماها نشان میدهند که این توافقنامهها در حال اجرا هستند.»
یک فروند هواپیمای باری ایلیوشین Il-76TD روسیه در هشت روز گذشته دستکم سه بار از فرودگاه مینرالنیه وودی در شمال قفقاز به سوی شهر کرج در ایران پرواز کرده است. دستکم یک فروند Il-76 دیگر نیز در اواخر دسامبر همین مسیر را به مقصد ایران پیموده بود. بر اساس گزارشها، ایران در ماه ژانویه تا شش فروند بالگرد تهاجمی Mi-28 روسی دریافت کرده و یکی از آنها را در همین ماه در تهران به پرواز درآورده است.
بر اساس اسنادی که در اختیار فایننشال تایمز قرار گرفته، شرکت روسبوروناکسپورت موشکهای 9M336 را به قیمت ۱۷۰ هزار یورو برای هر واحد و سامانههای پرتابگر را ۴۰ هزار یورو به ایران میفروشد. روسیه با وجود تحریمهای اقتصادی غرب، کماکان قیمت فروش تسلیحات بینالمللی خود را به یورو و دلار تعیین میکند. این قرارداد همچنین شامل ۵۰۰ دستگاه دوربین دید در شب «موگلی-۲» برای ردیابی هواپیماها و سایر اهداف در تاریکی است.
سفارت ایران در لندن به پرسشهای ارسالی از طریق ایمیل در این باره پاسخی نداد. کرملین از اظهار نظر خودداری کرد و شرکت روسبوروناکسپورت نیز به درخواست برای اظهار نظر پاسخی ارسال نکرد.
روسلان پوخوف، مدیر مرکز تحلیل استراتژیها و فناوریها، اندیشکدهای مستقر در مسکو، گفت واحدهای وربا روشی مقرونبهصرفه و کارآمد برای روسیه به شمار میروند تا بدون تضعیف پدافند هوایی خود، توان دفاع هوایی ایران را تقویت کند. حتی اگر شماری از این واحدها به ایران تحویل و در آنجا مستقر شده باشند، بعید است که بتوانند بهطور قابل توجهی توان کلی دفاعی تهران را در جنگی جدید با اسرائیل یا آمریکا افزایش دهند. با این حال، پوخوف خاطرنشان کرد که این سامانهها میتوانند انجام عملیاتهایی با استفاده از بالگرد و هواپیماهای کمارتفاع را برای ایالات متحده خطرناک کنند؛ تاکتیکهایی که برای نمونه در بازداشت اخیر نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، به کار گرفته شد. او گفت: «اگر عملیاتی با استفاده از بالگرد مانند آنچه علیه مادورو انجام شد، روی دهد، این سامانهها واقعاً میتوانند برای ایرانیها مفید واقع شوند. استینگرهای آمریکایی و نمونه مشابه روسی تنها سامانههای پرتابکننده متحرک واقعی هستند. اگر در زمان مناسب در اختیار افراد مناسب قرار گیرند، میتوانند تلفات سنگینی وارد کنند.»
این توافق نشاندهنده همکاری نظامی مداوم دو کشور در زمانی است که غرب نظارتی دقیق بر اوضاع دارد. تهران در طول دو سال گذشته و در جریان حمله ولادیمیر پوتین به اوکراین، مسکو را به پهپاد و موشک تجهیز کرده است و دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵ پیمان جامع همکاری استراتژیک برای تقویت روابط دوجانبه امضا کردند. ایران همچنین به دنبال خرید دو اسکادران از جنگندههای پیشرفته سوخو-۳۵ از روسیه بوده، هرچند مقامات تهران از تأخیر در تحویل این سفارش ابراز نارضایتی کردهاند.
به گفته پاول لوزین، عضو ارشد مرکز تحلیل سیاست اروپا، تمایل مسکو برای تأمین تسلیحات برای تهران همچنین نشان میدهد که روسیه علاقهای به رعایت تحریمهای موسوم به «اسنپبک» سازمان ملل علیه ایران ندارد. بریتانیا، فرانسه و آلمان سال گذشته در بحبوحه افزایش تنشها بر سر برنامه هستهای تهران، این تحریمها را که شامل ممنوعیت صادرات تسلیحات به ایران نیز میشود، اعمال کردند.
نیکول گراجوسکی، استادیار دانشگاه ساینسزپو و متخصص روابط استراتژیک ایران و روسیه، گفت این توافق نشاندهنده تغییری در استراتژی تهران پس از در هم شکسته شدن پدافند هواییاش توسط اسرائیل در سال گذشته است. بر خلاف سامانههای پدافند هوایی استراتژیک بزرگتر روسیه مانند اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰، سامانههای وربا نیازی به آموزش و یکپارچهسازی گسترده ندارند و میتوانند با سرعت بسیار بیشتری عملیاتی شوند. سامانههای وربا نقش مهمی در پدافند روسیه در برابر حملات پهپادهای اوکراینی ایفا نکردهاند، بدین معنا که مسکو احتمالاً نسبت به واگذاری آنها در مقایسه با سایر سامانهها تمایل بیشتری داشته است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 