همکاری گستردۀ روسیه با ایران برای مقابله با تهدیدات غرب
یوری ماواشف (Yuri MAVASHEV)، خاورشناس و مدرس گروه سیاست جهانی و اقتصاد جهانی در دانشکدۀ مدیریت آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت عمومی جنب ریاست جمهوری روسیه
ا. م. شیری- در مورد ضرورت گسترش و تعمیق روابط و مناسبات سیاسی، اقتصادی، تجاری، نظامی و امنیتی ایران با روسیه و چین، نیازی به شرح و توضیح اضافی احساس نمیکنم. بگذار غربگرایان و لیبرالهای خودباخته، خائن به وطن و وابستگان به محافل سرمایهداری جهانی در این باره «نظر» بدهند و عقدههای خودشان را خالی کنند.
*-*-*
رزمایش دریایی روسیه، ایران و چین در «دروازۀ» خلیج فارس آغاز شد.
سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه در ۱۸ فوریه اعلام کرد که مسکو هم اکنون در حال تولید تجهیزات برای واحدهای جدید برق در نیروگاه هستهای بوشهر ایران است و به تهران اطمینان داد که مسکو از گسترش ظرفیت انرژی هستهای ایران بدون قید و شرط حمایت خواهد کرد. او همچنین بر اهمیت حمایت سیاسی روسیه در جریان مذاکرات دشوار تهران با واشنگتن بر سر برنامۀ هستهای خود تأکید کرد.
بهویژه، تسیویلف به مطبوعات در تهران گفت که روسیه در حال «همکاری فعال» با دولت ایران در ساخت واحدهای دوم و سوم نیروگاه هستهای بوشهر است. به گزارش خبرگزاری دولتی تاس، وی افزود که تجهیزات این تأسیسات سفارش داده شده و در حال حاضر در روسیه در دست ساخت است.
وزیر روسیه بدون افشای محل واحدهای برق باقیمانده توضیح داد: «ما همچنین در حال حاضر با یک گروه کاری مشترک در حال ساخت واحدهای برق پرقدرت و کم قدرت اضافی در ایران هستیم».
تسیویلف در یک سفر رسمی برای شرکت در نشست کمیسیون دائمی همکاریهای تجاری و اقتصادی بین ایران و روسیه، به همراه محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، به تهران آمده بود. در نوزدهمین نشست این کمیسیون، یک سند همکاری و چهار یادداشت تفاهم، از جمله یک یادداشت مربوط به همکاری در حوزۀ انرژی و پتروشیمی، امضا شد. شرکتهای روسی در حال حاضر به توسعۀ هفت میدان نفتی در ایران مشغول هستند. سرانجام، از اول آوریل، روسیه و ایران اجرای پروژۀ راهآهن رشت-آستارا را آغاز خواهند کرد. زیرا، مسائل مورد اختلافی که پیش از این مانع راهاندازی این پروژه شده بود، حل شده است.
روز قبل، تسیویلف با علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، برای گفتگو در خصوص روابط دوجانبه دیدار کرد. پیش از این، در ٣٠ ژانویه، این سیاستمدار برجستۀ ایرانی در مسکو مورد استقبال ولادیمیر پوتین قرار گرفت که این امر نیز شدت و سطح بالای تماسهای دوجانبه را به طور کامل نشان میدهد.
مقامات ایرانی، روسی و چینی در نوامبر ۲۰۲۵ با رافائل گروسی، مدیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در وین در مورد موضوع هستهای ایران دیدار کردند و «مواضع مشترک» خود را در این مورد بیان کردند. دو روز قبل از آن، گروسی پیش از مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو، با عباس عراقچی، وزیر امور خارجۀ ایران، به تبادل نظر پرداخت؛ مذاکراتی که همانطور که چندین رویداد و بیانیه در روزهای اخیر نشان میدهد، نتوانستهاند به هیچ پیشرفتی دست یابند.
مسکو در ماههای اخیر به تشدید همکاریهای هستهای خود با تهران معروف شده است. تصادفی نیست که در اکتبر ۲۰۲۴، هیئت عالیرتبۀ شرکت دولتی «روساتم» برای مذاکره با نمایندگان سازمان انرژی اتمی ایران در مورد ساخت رآکتورهای جدید در این کشور به ایران سفر کرد. یک ماه قبل از آن، دو کشور یک قرارداد ۲۵ میلیارد دلاری برای ساخت چهار نیروگاه هستهای در ایران، از جمله چهار واحد نیروگاه هستهای هرمز در استان هرمزگان در جنوب ایران، امضا کردند.
شرکت «روساتم» پیش از این به تکمیل نیروگاه هستهای بوشهر که توسط آلمانیها رها شده بود، کمک کرده بود و اکنون یک رآکتور آن با موفقیت فعالیت میکند. محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، در ماه فوریه اعلام کرد که ساخت رآکتورهای دوم و سوم، ۱۸ درصد تکمیل شده است.
این اولین سفر یک هیئت عالیرتبۀ انرژی روسیه از زمان از سرگیری مذاکرات ایران با آمریکا در مورد برنامۀ هستهای خود در اوایل این ماه است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجۀ ایران، این هفته اظهار داشت که طرفین در مذاکرات ژنو بر سر «اصول اساسی» توافق کردند. اما دستیابی به توافق نهایی همچنان دور از انتظار است و ایالات متحده تجهیزات نظامی قابل توجهی را برای آمادگی جهت اقدام احتمالی در منطقه حفظ میکند.
این رویدادها در کنار تلاشهای آمریکا برای متهم کردن ایران به ساختن سلاحهای هستهای و آمادهسازیهای آشکار ارتشهای آمریکا و اسرائیل برای حمله به این کشور، که شواهد آن اخیراً رو به افزایش بوده، مشهود است. از سوی دیگر، تهران، به سهم خود و به دلایل روشن، همچنان اصرار دارد که برنامۀ هستهای ملیاش صرفاً صلحآمیز است.
روسیه یکی از طرفهای توافق هستهای اولیۀ سال ۲۰۱۵ بود که سه سال بعد توسط دونالد ترامپ، چهل و پنجمین رئیس جمهور وقت آمریکا، لغو شد. الکسی لیخاچف، مدیر کل «روساتم»، در ۱۹ فوریه اعلام کرد که روسیه آماده است در صورت دستیابی ایران به چنین توافقی در مذاکرات با آمریکا، اورانیوم غنیشده را از این کشور بپذیرد و افزود که سازمان تحت رهبری او تحولات ایران را زیر نظر دارد و برای هر تحولی آماده است. برخی از مقامات ایرانی پیش از این علناً این پیشنهاد را رد کرده بودند. با این حال، وال استریت ژورنال اخیراً گزارش داد که تهران در جریان مذاکرات در عمان اعلام کرده است که برای ارسال اورانیوم غنیشده به خارج از کشور، احتمالاً به روسیه، آماده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سال ۲۰۲۵، ایران را به افزایش ذخایر اورانیوم غنیشدۀ خود به میزان ۶۰ درصد متهم کرد که با ۹۰ درصد مورد نیاز برای استفاده در تسلیحات یک گام فنی کوتاه فاصله دارد.
در عین حال، برنامههای روسیه برای شرکت در رزمایشهای دریایی مشترک با ایران و چین در دریای عمان و شمال اقیانوس هند فاش شد. این مانورها در منطقهای مهم و استراتژیک که خلیج فارس را به مسیرهای کلیدی تجارت جهانی متصل میکند، برگزار خواهد شد. خود این رزمایشها نشاندهندۀ تعمیق همکاری نظامی بین دو کشور در بحبوحۀ تشدید رقابت ژئوپلیتیکی است.
اهداف رسمی اعلامشدۀ این رزمایشها شامل تقویت هماهنگی و برنامهریزی مشترک عملیات دریایی، تضمین ایمنی ناوبری و حفاظت از مسیرهای تجاری، مقابله با دزدی دریایی و تروریسم دریایی و افزایش قابلیت همکاری نیروهای دریایی در مواجهه با خطرات احتمالی است.
مدت زمان مرحلۀ فعال رزمایشها و ترکیب دقیق نیروهای درگیر فاش نشده است. با این وجود، مانند رزمایشهای قبلی، احتمالاً چند روز طول خواهد کشید و شامل کشتیهای جنگی و نیروی هوایی دریایی خواهد بود.
این رزمایشها اندکی پس از مانورهایی که توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در تنگۀ هرمز سازماندهی شده بود، برگزار میشود که اهمیت آن برای ثبات صادرات جهانی نفت به سختی قابل کتمان است.
کاملاً مشخص است که ایران و روسیه از سال ۲۰۱۹، به شکل سنتی مجموعهای از رزمایشهای دریایی با عنوان «کمربند امنیتی دریایی» را به طور مشترک با چین انجام دادهاند. در دورۀ چالشبرانگیز فعلی، حضور نیروهای دریایی آمریکا در منطقه، احتمالاً در قالب سه گروه حملۀ هوایی، همچنان عامل دیگری است که تنشها را تشدید میکند. انتظار میرود ورود گروه ضربت ناو هواپیمابر «USS Gerald Ford» به شرق مدیترانه (از کارائیب، که از عملیات کاخ سفید در ونزوئلا حمایت کرد) تا پایان فوریه انجام گیرد. بنابراین، انتظار میرود تحولات خیلی زود روی دهد.
پیش از این، نیکولای پاتروشف، دبیر شورای امنیت فدراسیون روسیه، اظهار داشت که چنین رزمایشهایی با هدف محافظت از مسیرهای تجاری و تقویت توازن قدرت چندقطبیتر در اقیانوسهای جهان انجام میشود. چندین رسانه غربی، از جمله تایمز اسرائیل و نشنال، این رزمایشها را به عنوان نمایش چالش برای حضور آمریکا و عامل بالقوه برای اعمال فشار بر بازارهای جهانی انرژی میدانند.
مانورهای مشترک فعلی فراتر از آموزشهای رزمی معمول هستند و نشاندهندۀ ظهور تدریجی پیوندهای نظامی-سیاسی جایگزین خارج از اتحادهای غربی، تمایل تهران به تقویت موضع خود در مذاکرات و تعهد مسکو به جهان چندقطبی و تنوعبخشی به مشارکتهای بینالمللی میباشند. در هر صورت، افزایش همکاری نظامی روسیه و ایران میتواند موازنۀ قدرت در خاورمیانه را تغییر دهد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 