تهیه و تنظیم: سردبیر ارشد مسائل راهبردی

گزاره‌های راهبردی حاکی از آن است که توان پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران، با ورود سامانه‌های تسلیحاتی نوین روسی و چینی، دستخوش دگرگونی‌های بنیادین شده است؛ تحولاتی که می‌تواند موازنه قدرت هوایی آمریکا در منطقه را با چالش‌های پیش‌بینی‌ناپذیری روبه‌رو کند.

اگرچه در روزهای اخیر ابهاماتی پیرامون دقیق‌ترین پیامدهای حملات مشترک اسرائیل و آمریکا بر تأسیسات دفاعی ایران وجود دارد، اما تحلیلگران در گفت‌وگو با «نشنال» هشدار داده‌اند که ظهور موشک‌های کروز فراصوت، تهدیدی جدی برای گروه‌های رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکایی محسوب می‌شود. هم‌زمان، فرماندهان نیروی هوایی ایالات متحده با چالش تازه‌ای تحت عنوان موشک‌های پیشرفته دوش‌پرتاب «وربا» (Verba) روبه‌رو هستند که به‌تازگی به زرادخانه ایران افزوده شده است.

نکته حائز اهمیت آنکه، نوآوری‌های مهندسی دانشمندان روسی در زمینه ادغام موشک‌های وربا با پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایرانی، افق تهدید را گسترده‌تر کرده است؛ چراکه این هم‌افزایی فناورانه، نه‌تنها برد عملیاتی این پهپادها را افزایش می‌دهد، بلکه قابلیت‌های تهاجمی آن‌ها را در نبردهای هوایی ارتقا می‌بخشد.

پدافند دوش‌پرتاب: ظهور «وربا» در معادلات منطقه

بر اساس گزارش‌های محرمانه، تهران در دسامبر گذشته طی توافق تسلیحاتی با مسکو، زمینه دریافت ۵۰۰ سامانه پرتاب وربا به همراه ۲۵۰۰ فروند موشک هدایت مادون قرمز ۹M۳۳۶ را فراهم آورده است. به باور سازنده این سامانه (KBM)، وربا با قابلیت حمل کلاهک ۱.۵ کیلوگرمی، سرعت ۱۸۵۰ کیلومتر بر ساعت و برد مؤثر ۶.۵ کیلومتر، توانایی درگیری طیف وسیعی از اهداف شامل جنگنده‌ها، بالگردها، پهپادها و حتی موشک‌های کروز را داراست.

دکتر لینت نوسباخر، از افسران پیشین اطلاعات نظامی، در تحلیل این تهدید نوپدید تأکید می‌کند: «ماهیت قابل‌حمل و استتارپذیر وربا، فرآیند شناسایی و خنثی‌سازی آن را به‌غایت پیچیده می‌سازد. مزیت راهبردی این سامانه در امکان استقرار شبکه‌ای و توزیع گسترده پرتابگرهاست؛ بدین‌ترتیب، فرآیند شناسایی و شلیک دیگر منحصر به اپراتور واحد نیست، بلکه به کنشی جمعی و هماهنگ تبدیل می‌شود.»

هم‌افزایی فناورانه: وقتی پهپاد، سکو پرتاب موشک می‌شود

تحولات مهندسی در روسیه، افق‌های تازه‌ای را در تلفیق سامانه‌های دفاعی گشوده است؛ از جمله امکان نصب موشک وربا بر بدنه پهپادهای شاهد. به گزارش اندیشکده «موسسه مطالعات جنگ» (ISW)، این نوآوری «سقف ارتفاع درگیری موشک با اهداف هوایی را ارتقا داده و به پهپادهای شاهد این امکان را می‌بخشد که جنگنده‌های مهاجم را پیش از رهگیری، هدف قرار دهند».

این تحلیل با اشاره به ظرفیت‌های پهپاد دوربرد شاهد-۱۴۹ (معروف به غزه) که توان حمل ۵۰۰ کیلوگرم مواد منفجره تا ارتفاع ۱۰۵۰۰ متر را داراست، افزوده است: «احتمال قوی وجود دارد که مسکو این دستاوردهای پدافندی را با تهران به اشتراک گذاشته باشد».

از سوی دیگر، امکان یکپارچه‌سازی این سامانه‌ها با شبکه‌های پدافندی اس-۳۰۰ (باقی‌مانده از حملات ژوئن اسرائیل) و حتی اس-۴۰۰ روسیه—در صورت انتقال فناوری به ایران—می‌تواند لایه‌های دفاعی تهران را به‌مراتب نفوذناپذیرتر سازد.

آسیب‌پذیری سامانه‌های بومی: انگیزه‌ای برای خریدهای خارجی

بخش قابل‌توجهی از تمایل تهران به دریافت تسلیحات پیشرفته خارجی، ریشه در ناکارآمدی نسبی سامانه‌های بومی در رهگیری اهداف دقیق اسرائیلی و آمریکایی طی درگیری‌های ژوئن ماه دارد.

به باور کارشناسان ISW: «اصرار ایران بر تأمین قطعات پدافندی از بازارهای جهانی، گواهی ضمنی بر این واقعیت است که تهران خود اذعان دارد سامانه‌های داخلی‌اش در برابر حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل، کارایی لازم را ندارند».

دکتر نوسباخر در همین زمینه تصریح می‌کند: «اگرچه هیچ تحلیلگری پدافند ایران را دست‌کم نمی‌گیرد، اما نخستین اولویت هر نیروی هوایی مدرن در آغاز هر عملیاتی، فلج‌سازی سامانه‌های پدافندی دشمن است».

گزارش‌ها حاکی از آن است که موشک‌های ضد رادار و جنگنده‌های جنگ الکترونیک EA-18 Growler آمریکا، در شناسایی و هدف‌گیری امواج پدافند هوایی، از دقت و کارایی بسیار بالایی برخوردارند. با این وصف، ایالات متحده هیچ مأموریتی بر فراز آسمان ایران را بدون تأمین «برتری هوایی مطلق» و خنثی‌سازی کامل لایه‌های دفاعی تهران، آغاز نخواهد کرد.

با این همه، فرانک لدویج، تحلیلگر مسائل اطلاعاتی، با یادآوری تجربه تاریخی ۱۹۹۹ صربستان هشدار می‌دهد که حتی پیشرفته‌ترین جنگنده‌های رادارگریز مانند F-117 نایت‌هاوک نیز در برابر تاکتیک‌های هوشمندانه پدافندی غیرمتقارن، آسیب‌پذیر بوده‌اند.

«قاتل ناو»: وقتی موشک چینی موازنه را برهم می‌زند

در میان کلیه سناریوهای محتمل، انتقال موشک کروز ضد کشتی YJ-12 (معروف به Eagle Strike) به ایران، بیشترین نگرانی را در میان فرماندهان نظامی آمریکا برانگیخته است. این موشک که نسخه صادراتی آن CM-302 نام دارد، با حمل کلاهک ۵۰۰ کیلوگرمی و قابلیت مانورهای فرار در سرعت ۵۰۰۰ کیلومتر بر ساعت، می‌تواند سپرهای دفاعی ناوهای هواپیمابر را با چالشی جدی روبه‌رو کند.

دکتر الساندرو آردوینو از اندیشکده‌ای در مسکو، در توصیف ماهیت این تهدید می‌گوید: «ما با سامانه‌ای مواجهیم که قواعد بازی را دگرگون می‌سازد. این موشک کروز فراصوت، در فاز نهایی حمله سرعت خود را به‌طور ناگهانی افزایش می‌دهد و رهگیری آن را—به‌ویژه در سناریوی شلیک انبوه همراه با پهپادها—بسیار دشوار می‌کند».

به باور وی، استقرار چنین سامانه‌ای در سواحل ایران، «به‌ویژه در صورت حضور ناو هواپیمابر در محدوده عملیاتی، تهدیدی راهبردی و غیرقابل‌اغماض» محسوب خواهد شد.

با این وجود، پرسش کلیدی آنجاست که آیا پکن در شرایط کنونی—که منطقه تحت رصد دقیق ماهواره‌ای است و واشنگتن اهداف پدافندی تهران را برای خنثی‌سازی احتمالی شناسایی کرده—ریسک نقض تحریم‌های تسلیحاتی سازمان ملل را خواهد پذیرفت یا خیر. این ابهام، خود به متغیری تعیین‌کننده در معادلات آتی منطقه تبدیل شده است.