دودی که از افق خاورمیانه برخاست، در نهایت بر هرگونه تلاش دیپلماتیک برای مهار بحران غلبه کرد. در منطقهای که به انبار باروت شهره است، به نظر میرسد آخرین فتیلههای صلح نیز سرانجام آتش گرفت. در ۴۸ ساعت گذشته، تحولات منطقه با شتابی حیرتانگیز از تنش به یک درگیری تمامعیار تبدیل شد و حاصل آن، فروپاشی تلاشهای چندجانبه در زیر آذرخش توپخانه بود.
بامداد روز شنبه (نهم اسفند) مرکز شهر تهران شاهد وقوع انفجارهایی بود. در پی این رویداد، یسرائیل کاتس، وزیر جنگ رژیم صهیونیستی، از انجام یک حملهٔ «پیشدستانه» علیه ایران خبر داد.
یک مقام امنیتی اسرائیل که خواست نامش فاش نشود، به رسانهها گفت که این عملیات به صورت مشترک توسط تلآویو و واشنگتن طرحریزی و اجرا شده است. به گفتهٔ وی، دو طرف پس از ارزیابیهای ۲۴ ساعت گذشته به این جمعبندی رسیده بودند که دیگر هیچ امکانی برای مذاکره با ایران وجود ندارد و از این رو، چراغ سبز حملهٔ قاطع را صادر کردند.
ساعاتی بعد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با صدور بیانیهای اعلام کرد که در پاسخ به تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی، عملیات گستردهٔ موشکی و پهپادی را علیه «سرزمینهای اشغالی» آغاز کرده است. بنابر اعلام رسمی، ستاد فرماندهی ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین، پایگاههای نظامی این کشور در قطر و امارات و همچنین مراکز نظامی و امنیتی رژیم صهیونیستی هدف دهها موشک بالستیک و پهپاد قرار گرفتهاند. تأکید ایران بر آن است که این عملیات تا شکست نهایی دشمن، به صورت «بیوقفه» ادامه خواهد یافت.
تهران در تیررس واشنگتن؛ آیا «سناریوی عراق» تکرار میشود؟
پیش از این تحولات، خبرگزاری رویترز از اظهارات دونالد ترامپ، رئیس جمهور پیشین آمریکا، خبر داده بود که در تاریخ ۲۷ فوریه (۹ اسفند) نارضایتی خود را از روند مذاکرات هستهای با ایران ابراز کرده و با لحنی تهدیدآمیز گفته بود: «گاهی مجبوری دست به اسلحه ببری». این اظهارات در شرایطی مطرح شد که آمریکا حجم قابل توجهی از توان نظامی خود را در منطقه متمرکز کرده و گمانهزنیها دربارهٔ قریبالوقوع بودن یک حملهٔ نظامی را قوت بخشیده بود.
واکنش زنجیرهای به این تنش، سراسر دستگاه دیپلماسی جهان را فراگرفت. وزارت خارجه آمریکا به کارکنان غیرضروری سفارت خود در رژیم صهیونیستی و خانوادههایشان دستور خروج فوری داد و سفیر این کشور در سرزمینهای اشغالی نیز با صراحت از اتباع آمریکایی خواست «حتماً امروز» آنجا را ترک کنند. در ادامه، بریتانیا، کانادا و شماری از کشورهای دیگر نیز از خروج موقت دیپلماتهای خود از ایران یا فراخوان اتباعشان خبر دادند. وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیهای فوری، بر لزوم افزایش سطح آمادگی و احتیاط شهروندان ایرانی تأکید کرد.
در تحلیل حملهٔ رژیم صهیونیستی به ایران، جانشو ژانگ، تحلیلگر مسائل نظامی، در گفتگو با ناظر (guancha.cn) اظهار داشت که با توجه به شکافهای عمیق در داخل آمریکا دربارهٔ مداخلهٔ مستقیم نظامی، دولت ترامپ به احتمال قریب به یقین از یک تاکتیک کهنهٔ آمریکایی در خاورمیانه بهره برده است: استفاده از «کارگزار» اصلی خود، یعنی اسرائیل، برای آغاز آتش. بدین ترتیب، واشنگتن با عبور از مسیری پیچیده، به دنبال ایجاد شرایطی است که مداخلهٔ نظامی خود را توجیه کرده و از موانع سیاسی داخلی بگریزد.
ژانگ این استراتژی را چنین تحلیل کرد که هدف از این سناریو، کشاندن پای ایران به درگیری مستقیم با تأسیسات آمریکایی یا خاک اسرائیل است. به محض آنکه نیروهای آمریکایی در منطقه هدف قرار گیرند، کاخ سفید «بهانهٔ طلایی» خود را برای یک واکنش به ظاهر دفاعی و تحت عنوان «حفاظت از اتباع» و «دفاع از متحدین» به دست خواهد آورد. این شگرد سیاسی، پیش از این نیز بارها در مناقشات خاورمیانه توسط آمریکا به کار گرفته شده است.
نکتهٔ هشداردهندهٔ دیگر، احتمال تکرار فیلمنامهٔ جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ است. ژانگ بر این باور است که نمیتوان احتمال استفاده از بهانهٔ «موشکهای دوربردی که امنیت سرزمین اصلی آمریکا را تهدید میکنند» برای حمله به ایران منتفی دانست. از آنجا که رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پیشتر در اکتبر ۲۰۲۵ تأیید کرده بود که هیچ مدرکی دال بر ازسرگیری غنیسازی اورانیوم با قابلیت نظامی پس از حملات هوایی وجود ندارد، واشنگتن برای ایرانهراسی به مشکل برخورده است و احتمالاً «تهدید موشکی» را به عنوان یک بهانۀ واهی برای آغاز جنگ مطرح خواهد کرد.
سخنان اخیر ترامپ نیز این گمانهزنی را تقویت میکند. او در جدیدترین پیام ویدئویی خود ادعا کرد که ایران در حال ساخت موشکهای دوربردی است که متوجه خاک آمریکاست و هدف از حملات کنونی، نابودی صنایع موشکی و نیروی دریایی ایران و جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هستهای است.
در همین حال، تحلیلگران به همتنیدگی راهبردهای اسرائیل با بنبست سیاستهای آمریکا اشاره میکنند. خبرگزاری الجزیره به نقل از دکتر مهران کامروا، مدیر بخش ایران در مرکز مطالعات عربی و پژوهشهای سیاسی و استاد دانشگاه جورجتاون قطر، آورده است که اسرائیل پیش از این نیز به کرات قصد خود را برای به هم زدن مذاکرات ایران و آمریکا اعلام کرده بود. به عقیدهٔ او، ترامپ با تجمع نیروها و مماشات بلندمدت با اسرائیل، خود را در تنگنایی قرار داده که در لحظات سرنوشتساز نمیتواند به خواستههای تلآویو «نه» بگوید.
چین تیان، معاون مرکز مطالعات خاورمیانه در مؤسسهٔ روابط بینالملل معاصر چین نیز در گفتگو با «چاینا نیوز» هدف اسرائیل از این دست به دست دادن را دو چیز دانست: نخست، ترس از پیشرفت مذاکرات و انجام یک اقدام پیشدستانه؛ دوم، کشاندن پای آمریکا به باتلاق جنگ و وادار کردن آن به مداخلهٔ مستقیم. به باور وی، واکنش ایران حتمی است و به طور سنتی میتواند حملاتی با موشکهای دوربرد به خاک اسرائیل را شامل شود، اما شدت و زمان آن با توجه به ملاحظات پیچیدهٔ بینالمللی و برای پرهیز از شعلهور شدن یک جنگ فراگیر، با دقت و محافظهکاری بیشتری تعیین خواهد شد.
بازی پایانی؛ آیا «سه ماه پایانی» دیپلماسی از شتاب جنگ پیشی میگیرد؟
در بحبوحهٔ این تنشها، طنز ماجرا آنجا بود که بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، شامگاه ۲۷ فوریه در واشنگتن از یک پیشرفت مهم در مذاکرات ایران و آمریکا خبر داد. به گفتهٔ وی، ایران موافقت کرده است که «هرگز مواد هستهای قابل استفاده برای ساخت بمب را در اختیار نداشته باشد» و به «ذخیرهسازی صفر» متعهد شده است.
شبکهٔ سیبیاس آمریکا به نقل از البوسعیدی گزارش داد که این تعهد، یک بند کلیدی جدید و بیسابقه است که در برجام (JCPOA) وجود نداشت. بر اساس این توافق، ذخایر موجود ایران تا سطح طبیعی رقیق شده و به سوخت هستهای غیرقابل بازگشت تبدیل میشود و تمامی مراحل زیر نظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی انجام خواهد گرفت. وزیر خارجه عمان معتقد است با تحقق «ذخیرهسازی صفر»، دیگر موضوع غنیسازی و سطح آن به مسئلهای حاشیهای بدل خواهد شد، چرا که بدون مواد اولیه، ساخت بمب غیرممکن است.
البوسعیدی تأکید کرد: «اگر هدف نهایی، تضمین عدم دستیابی ایران به سلاح هستهای است، مذاکرات کنونی این مسئله را حل کرده است. توافق صلح کاملاً در دسترس است.» وی از آمریکا خواست به دیپلماسی فرصت دهد و اعلام کرد که این پیشرفت «بیسابقه» را به اطلاع جیدی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا رسانده و اجرای کامل سازوکارهای مربوط به آن حدود سه ماه زمان خواهد برد.
اما گویا صبر ترامپ به پایان رسیده است. پس از پایان بینتیجهٔ آخرین دور مذاکرات غیرمستقیم در ژنو (۲۶ فوریه)، او در مسیر سفر به تگزاس با عصبانیت گفت: «از مذاکرات راضی نیستم. آنها (ایرانیها) حاضر نیستند آن عبارت کلیدی را بگویند: ما سلاح هستهای نخواهیم ساخت.» این در حالی بود که ترامپ پیشتر در ۱۹ فوریه اولتیماتومی ۱۰ تا ۱۵ روزه برای توافق تعیین کرده و در غیر این صورت وعدهٔ «اتفاقات بسیار بد» را داده بود.
او در پاسخ به این پرسش که آیا به گزینهٔ نظامی متوسل خواهد شد، گفت: «ترجیح میدهم این کار را نکنم، اما گاهی چارهای نیست.» با این حال تأکید کرد که «تصمیم نهایی» را برای حمله نگرفته و مجدداً بر مخالفت خود با دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کرد. سپس در یک گردهمایی در تگزاس، از آمادگی برای اتخاذ یک «تصمیم بزرگ» در قبال ایران خبر داد و گفت: «تصمیم بزرگی پیش رو داریم. کار آسانی نیست. من راه حل مسالمتآمیز را ترجیح میدهم، اما باید بگویم این آدمها بسیار خطرناک و دشوار هستند.» او شرط توافق را امضای یک «توافقنامهٔ معنادار» خواند.
همزمان، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیهای ایران را در فهرست کشورهای «حامی بازداشت غیرقانونی» قرار داد و از اتباع آمریکایی در ایران خواست فوراً خاک این کشور را ترک کنند.
وزارت امور خارجه ایران نیز در واکنش به افزایش سطح تهدیدات، بامداد روز شنبه با صدور اطلاعیهای مجدد، از هموطنان ایرانی خواست ضمن رصد تحولات، تدابیر امنیتی را به شدت افزایش دهند. در این اطلاعیه بر پرهیز از عکاسی از اماکن حساس و نظامی، توجه به علائم ممنوعیت تصویربرداری و پیگیری مستمر وضعیت پروازها تأکید شده است. سفارت ایران تأکید کرد در صورت بروز هرگونه حادثه، شهروندان بلافاصله با مراجع پلیس و نمایندگیهای دیپلماتیک تماس بگیرند.
بازی دوگانهٔ دیپلماسی و قدرت
در پشت صحنهٔ این کشوقوسهای دیپلماتیک، چرخهای نظامی آمریکا همچنان در حال چرخش است. ناوهای هواپیمابر «آبراهام لینکلن» و «جرالد فورد» در آبهای منطقه مستقر شدهاند.
خبرگزاری رویترز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که از نیمهٔ دوم فوریه، شمار هواپیماهای پشتیبانی آمریکا در پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان سعودی به طور چشمگیری افزایش یافته است. در مقابل، ایران نیز در حال استحکامبخشی به تأسیسات نظامی حساس خود است.
بررسی تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا نشان میدهد که تعداد هواپیماهای مستقر در این پایگاه از ۲۷ فروند در ۱۷ فوریه به ۴۳ فروند در ۲۱ فوریه رسیده و اگرچه در ۲۵ فوریه به ۳۸ فروند کاهش یافته، اما همچنان در سطح بالایی قرار دارد. رویترز برای کسب توضیح با پنتاگون تماس گرفت که پاسخ «اظهار نظری نداریم» بود و دفتر رسانهای دولت عربستان نیز پاسخی به درخواست اظهارنظر نداد.
از سوی دیگر، تصاویر ماهوارهای جدید نشان میدهد ایران در حال ترمیم و استحکامبخشی به برخی تأسیسات از جمله یک سایت نظامی حساس است که به گفتهٔ منابع، در سال ۲۰۲۴ هدف حملهٔ رژیم صهیونیستی قرار گرفته بود.
گزارشها حاکی است که اگرچه عربستان ماه گذشته به ایران اطلاع داده بود که اجازه استفاده از حریم هوایی یا خاک خود را برای حمله به ایران نخواهد داد، اما بازی دیپلماسی و فشار نظامی همچنان ادامه دارد. آنتونی بلینکن قرار است فردا (یکشنبه) برای دیدار با بنیامین نتانیاهو راهی سرزمینهای اشغالی شود.
یک منبع آگاه که در جلسات توجیهی کاخ سفید حضور داشته، در گفتگو با رسانهها فاش کرد که برخلاف تصور عمومی، ترامپ نسبت به همهٔ گزینهها «هشیار» است و در داخل کاخ سفید این باور عمومی وجود دارد که مقابله با ایران بسیار دشوارتر از اقدام نظامی پیشین علیه ونزوئلا خواهد بود و چشمانداز مذاکرات جاری را تاریک میبینند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 