وزیر امور خارجه ایران: عربستان سعودی تضمین کرده است که از قلمرو، آب‌های همجوار و فضای هوایی خود برای حمله به ایران استفاده نخواهد شد

روی روی شبکه ناظر چین
ترجمه مجله جنوب جهانی

در بحبوحه آتش‌بار سنگین آمریکا و اسرائیل علیه ایران، معادلات منطقه دستخوش تغییراتی ظریف اما سرنوشت‌ساز شده است. در حالی که آتش جنگ دامن بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس را گرفته، رایزنی‌های پشت پرده، پیام‌های علنی و هشدارهای توأم با ضرب‌الاجل، مرزهای جدیدی را در مناسبات ایران و همسایگان جنوبی‌اش ترسیم می‌کند.

تضمین ریاض در برابر تهدید واشنگتن

خبرگزاری رویترز، به نقل از منابع آگاه، از تماس تلفنی اخیر فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، با سید عباس عراقچی، همتای ایرانی وی، پرده برداشته است. در این تماس، طرف سعودی با صراحت لهجه‌ای کم‌سابقه، خط قرمزهای خود را ترسیم کرده است. بر اساس این گزارش، ریاض به تهران اعلام داشته که اگر حملات به تأسیسات نفتی یا خاک این کشور تداوم یابد، چاره‌ای جز «واکنش متقابل» نخواهد داشت. اما نکته کلیدی‌تر، تأکید عربستان بر این بوده که تاکنون به آمریکا اجازه استفاده از خاک و حریم هوایی خود برای حمله به ایران را نداده است.

این در حالی است که منابع مطلع از سوی دیگر، از تضمین مشابهی از جانب ریاض برای تهران خبر می‌دهند. وزیر خارجه ایران در گفتگویی تلویزیونی تأکید کرده که مقامات سعودی به‌طور رسمی به ایران اطمینان داده‌اند که «هرگز اجازه نخواهند داد خاک، آب‌های سرزمینی و حریم هوایی آن‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده قرار گیرد.»

این تضمین‌ها و هشدارهای دوطرفه، در بحبوحه‌ای مطرح می‌شود که دامنه حملات متقابل ایران به پایگاه‌های آمریکا در منطقه، کشورهایی چون امارات، کویت، قطر، بحرین و خود عربستان را نیز در بر گرفته است.

عذرخواهی راهبردی یا تغییر لحن؟

در همین راستا، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در اظهاراتی خطاب به همسایگان، ضمن «عذرخواهی» بابت سرریز شدن تبعات جنگ به کشورهای منطقه، تأکید کرد که هدف اصلی ایران، حمله به این کشورها نبوده است. وی با لحنی دیپلماتیک اما قاطع، از همسایگان خواست در این میان، به «مهره‌ای در دست آمریکا و رژیم صهیونیستی» تبدیل نشوند.

پزشکیان در شبکه‌های اجتماعی نیز با شفاف‌سازی بیشتر، نوشت: «عملیات دفاعی ایران صرفاً متوجه منابع و تأسیسات کشور مهاجم بوده است. ما به همسایگان خود حمله نکرده‌ایم. بلکه پایگاه‌ها و تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه را که از خاک آن‌ها علیه ما استفاده می‌کنند، هدف قرار داده‌ایم.»

این اظهارات، بلافاصله با واکنش تمسخرآمیز دونالد ترامپ در شبکه‌های اجتماعی مواجه شد که مدعی شد ایران «در برابر همسایگانش زانو زده و عذرخواهی کرده است». اما واقعیت میدان، روایتی متفاوت از این ادعاها را بازتاب می‌دهد.

دوگانه دیپلماسی و میدان؛ پیامی که از تهران مخابره شد

در حالی که لحن رئیس‌جمهور ایران آشتی‌جویانه به نظر می‌رسید، ستاد مرکزی «خاتم‌الانبیا» (قرارگاه مرکزی فرماندهی عملیات‌های مشترک نیروهای مسلح) در بیانیه‌ای کوتاه اما پرمعنا، تأکید کرد که «پایگاه‌ها و منافع آمریکا و رژیم صهیونیستی در سراسر منطقه، همچنان در تیررس ماست.» این بیانیه، که ساعتی پس از سخنان رئیس‌جمهور منتشر شد، پیامی دوپهلو اما حساب‌شده را به مخاطبان داخلی و خارجی مخابره کرد: تفکیک قائل شدن میان «هدف قرار دادن عمدی همسایگان» و «حمله به تأسیسات آمریکا در خاک آن‌ها».

منابع آگاه ایرانی نیز این روایت را تأیید می‌کنند. به گفته آن‌ها، تهران در تماس با مقامات عربستانی تصریح کرده که هدف حملات، کشورهای حاشیه خلیج فارس نیستند، بلکه پایگاه‌ها و منافع آمریکا در آن کشورهاست که از آن‌ها برای تجاوز به ایران استفاده می‌شود. در مقابل، تهران از همسایگان جنوبی خود خواسته است دو اقدام اساسی را انجام دهند:

اول، اخراج نظامیان آمریکایی از پایگاه‌های خود در منطقه، و دوم، توقف فوری هرگونه همکاری اطلاعاتی با واشنگتن که به گفته ایران، مستقیماً در طراحی و هدایت حملات علیه این کشور به کار گرفته می‌شود.

معمای پیش رو؛ آیا طومار آشتی منطقه‌ای در حال پیچیده شدن است؟

رویترز در تحلیل خود به این نکته اشاره می‌کند که جنگ کنونی، حاصل سال‌ها دیپلماسی ایران برای آشتی با همسایگان عرب خود، به ویژه عربستان سعودی، را در معرض خطر جدی قرار داده است. حملات موشکی و پهپادی ایران به مناطقی در نزدیکی تأسیسات حیاتی این کشورها، حساسیت‌هایی را برانگیخته که التیام آن در کوتاه‌مدت دشوار به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر، منابع ایرانی از وجود شکاف در داخل حاکمیت خبر می‌دهند. گروهی از فرماندهان ارشد نظامی، بر ادامه حملات و افزایش فشار بر آمریکا از طریق هدف قرار دادن پایگاه‌هایش در منطقه پافشاری می‌کنند. آن‌ها معتقدند تا زمانی که پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای همسایه فعال باشند و اطلاعات این کشورها در اختیار پنتاگون قرار گیرد، آتش جنگ خاموش نخواهد شد.

در چنین شرایطی، پزشکیان با کارزاری دشوار روبه‌روست: از یک سو باید پاسخگوی مطالبه افکار عمومی منطقه و جهان برای مهار بحران باشد و از سوی دیگر، باید خواستِ میدان برای پاسخ قاطع‌تر به تجاوز را مدیریت کند. آنچه مسلم است، «پروانه» صفت بودن در این آتش، برای هیچ‌یک از همسایگان ایران گزینه مطلوبی نخواهد بود و پیام تهران، چه از زبان دیپلماسی و چه از زبان موشک‌ها، یکی است: «در این آتش، پروانه نباشید.»