تیم آماتور؟ «دولت ترامپ عزم ایران را به شدت دستکم گرفته، انسان را بهتزده میکند»
نویسنده: شیونگ چائوران (ناظر)
ترجمه مجله جنوب جهانی
حملۀ نظامی ایالات متحده و اسرائیل به یک کشور دارای حاکمیت، ایران را به واکنش تلافیجویانه واداشت و بستن تنگۀ هرمز توسط تهران، عملاً به معنای مسدود کردن شاهرگ حیاتی کشتیرانی جهانی است.
شبکۀ خبری سیانان به نقل از چندین منبع آگاه گزارش داد که وزارت دفاع و شورای امنیت ملی کاخ سفید در طراحی حملات جاری، عزم ایران برای بستن تنگۀ هرمز در تلافی حملۀ نظامی آمریکا را به شدت دستکم گرفتهاند. این منابع میگویند تیم امنیت ملی دونالد ترامپ نتوانسته پیامدهای احتمالی اقدام نظامی را بهدرستی ارزیابی کند. برخی مقامات نیز معتقدند دولت ترامپ اکنون با «بدترین سناریو» مواجه است.
اگرچه مقامات ارشد وزارت خزانهداری و وزارت انرژی در برخی جلسات رسمی مقدماتی پیش از آغاز جنگ حضور داشتند و تحلیلها و پیشبینیهای این دو نهاد در دولتهای پیشین همواره عنصری کلیدی و غیرقابلانکار در فرایند تصمیمگیری محسوب میشد، در دولت کنونی اما به «اولویتی درجه دو» تنزل یافته است.
منابع آگاه تأیید میکنند که وزیر خزانداری و وزیر انرژی در مراحل برنامهریزی و اجرای عملیات نظامی نقش مهمی داشتهاند، اما ترامپ در تصمیمگیریهای امنیت ملی به گروه کوچکی از مشاوران نزدیک خود متکی است؛ رویکردی که عملاً بحثهای میاندستگاهی دربارۀ پیامدهای اقتصادی–یعنی آن نوع شوکی که در پی بستن تنگۀ هرمز از سوی ایران رخ خواهد داد–به حاشیه رانده است.
سیانان مینویسد واقعیت تلخ بحران کنونی در هرمز، مقامات پیشین وزارت خارجه، کارشناسان اسبق اقتصادی و انرژی آمریکا و نیز مدیران ارشد صنعتی را حیرتزده کرده است.
یکی از مقامات پیشین آمریکا که در دو دولت جمهوریخواه و دموکرات سابقه خدمت داشته، میگوید: «هرچند چنین سناریویی همیشه دور از ذهن به نظر میرسید، اما برنامهریزی برای پیشگیری از آن طی دههها یکی از ارکان سیاست امنیت ملی آمریکا بود. امروز که وضع را میبینم، خشکم میزند.»
واشینگتن معمولاً چنین احتمالی را میسنجید، اما این بار…
سه منبع مطلع از جزئیات جلسات غیرعلنی فاش کردهاند که مقامات ارشد دولت ترامپ در نشستهای محرمانۀ اخیر خود به قانونگذاران کنگره اعتراف کردهاند که پیشتر سناریوی بستن هرمز از سوی ایران را پیشبینی نکرده بودند.
به گفتۀ چندین منبع، دلیل این غفلت آن بوده که مقامات دولت ترامپ گمان میکردند مسدود شدن تنگه برای ایران زیانبارتر از آمریکاست. حملۀ تابستان گذشته به تأسیسات هستهای ایران و تهدید تهران به اقدام در هرمز که نهایتاً «وعده بیعمل» ماند، این دیدگاه را تقویت کرده بود.
مقامات آمریکایی روز ۱۲ مارس اعلام کردند اقداماتی که دولت برای کاهش شوک اقتصادی فزاینده در پیش گرفته، هفتهها زمان میبرد تا نتیجه دهد.
از جمله این اقدامات، اعزام ناوگروههای جنگی برای اسکورت نفتکشها در هرمز است؛ مأموریتی که پنتاگون در حال حاضر آن را بسیار پرخطر میداند و امکان اجرایش وجود ندارد. در همین حال، دولت ترامپ میکوشد تلاطم شدید بازار انرژی را کماهمیت جلوه دهد.
کاخ سفید همان روز با صدور بیانیهای به تعریف و تمجید از دستاوردهای برنامهریزی خود پرداخت.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، ضمن بزرگنمایی «موفقیتهای» نظامی آمریکا مدعی شد: «با اتکا به فرایندی دقیق و جامع در برنامهریزی، همۀ ارکان دولت برای مقابله با هر اقدامی از سوی رژیم تروریستی ایران کاملاً آماده بودهاند.»
وی افزود: «رئیسجمهور ترامپ به روشنی گفته که هرگونه اختلال در عرضۀ انرژی موقتی خواهد بود و در بلندمدت، چنین رویدادهایی در نهایت به سود اقتصاد آمریکا و اقتصاد جهان تمام میشود.»
به گفتۀ منابع آگاه، تحولات جاری نشان میدهد که ترکیب پیچیدهای از مفروضات ژئوپلیتیک، پیشبینیهای بازار انرژی و اولویتهای راهبردیِ بههمتنیده به این نقطه انجامیده است.
شماری از مقامات کنونی و پیشین آمریکا به سیانان گفتهاند که هر طرح حمله به ایران معمولاً احتمال بسته شدن هرمز را هم در نظر میگرفت. ارتش آمریکا همواره برنامههای خود را برای مقابله با اقدام احتمالی ایران در این مسیر حیاتی بهروز میکرده است.
اما بهنظر میرسد امسال، به دلیل فراوانی عرضۀ نفت و گاز مایع در جهان، ثبت رکورد تازه در تولید نفت آمریکا، «همکاری» دولت کنونی ونزوئلا و چشمداشت به افزایش سریع تولید از سوی یک کشور رقیب سابق، ریسکهای جهانی چندان جدی گرفته نشده است.
اسکورت دریایی؛ ممکن یا ناممکن؟
سید مجتبی خامنهای، رهبر معظم ایران، ۱۲ مارس در نخستین سخنرانی خود پس از آغاز دور جدید رهبری تأکید کرد که ایران باید به مسدود کردن تنگۀ هرمز ادامه دهد تا بر فشار بر دشمنان بیفزاید.
سیانان مینویسد: «این موضعگیری گزینههای پیش روی آمریکا را به شدت محدود کرده است.»
به گفتۀ چندین منبع آگاه، مدیران ارشد شرکتهای انرژی از مقامات آمریکایی خواستهاند جنگ هرچه زودتر پایان یابد. آنان نگرانند عبور نفتکشها از هرمز داراییها و کارکنانشان را به خطر اندازد و معتقدند تا کاهش محسوس شدت درگیری، این شرایط تغییر نخواهد کرد.
به گفتۀ منابع آگاه، مقامات نظامی آمریکا طی روزهای اخیر هر روز با نمایندگان صنعت انرژی تماس تلفنی و جلسه توجیهی داشتهاند.
با این حال، از همان روزهای نخست جنگ، مقامات آمریکایی به نمایندگان شرکتهای انرژی گفتهاند که در مراحل اولیه، اسکورت دریایی از امنیت کافی برخوردار نیست.
یک مقام نظامی آمریکا به سیانان گفت پهپادها و موشکهای ایران و نیز مینهایی که احتمالاً کار گذاشته میشوند، مهمترین تهدید برای کشتیهای عبوری از تنگه هستند.
منبع دیگری افزود در شبیهسازیهای جنگی علیه ایران در سالهای اخیر، یکی از بزرگترین خطراتی که فراروی نیروهای آمریکایی دیده شده، آسیبپذیری شدید کشتیها در آبراههایی چون هرمز، بابالمندب و دریای سرخ در برابر موشک و پهپاد ایران است.
افزون بر این، مقامات نظامی به نمایندگان صنعت انرژی گفتهاند که در حال حاضر نمیتوانند ناوهای جنگی را برای اسکورت اختصاص دهند، زیرا همین شناورها در مناطق دیگر درگیر عملیات تهاجمی هستند.
سیانان مینویسد هنوز روشن نیست ترامپ هنگامی که سوم مارس در شبکههای اجتماعی ایدۀ اسکورت دریایی را مطرح کرد، از محدودیتهای نیروی دریایی آگاه بوده یا نه. تا یازدهم مارس هنوز زمان مشخصی برای آغاز اسکورت اعلام نشده بود.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، دوازدهم مارس گفت نیروی دریایی هنوز نمیتواند از کشتیهای تجاری در هرمز محافظت کند، اما اشاره کرد که این امکان احتمالاً تا پایان ماه فراهم شود.
اسکات بسنت، وزیر خزانۀ آمریکا، نیز همان روز در مصاحبهای اظهار داشت: «به محض آنکه از نظر نظامی ممکن شود، اسکورت آغاز خواهد شد. این همیشه در برنامههای ما بوده که نیروی دریایی آمریکا–یا احتمالاً ائتلافی بینالمللی–نفتکشها را در تنگه همراهی کند.»
گزینههای دیگر برای کاهش فشار
یک مقام آمریکایی و سایر منابع آگاه گفتهاند مقاماتی که وظیفۀ مدیریت بحران انرژی را دارند همچنان امیدوارند اسکورت هرچه زودتر آغاز شود، اما فعلاً با مدیریت مرحلهای بحران کنار آمدهاند.
بسنت دوازدهم مارس اعلام کرد وزارت خزانۀ آمریکا بهطور موقت تحریمهای نفت روسیه را که در دریا سرگردان ماندهاند، لغو میکند.
کاخ سفید نیز همان روز گفت در نظر دارد محدودیتهای قانون جونز را کاهش دهد. این قانون که قدمتی صدساله دارد، حمل کالا میان بنادر آمریکا را منحصراً به کشتیهای آمریکایی واگذار کرده و کاهش موقت آن ممکن است به مهار افزایش قیمت بنزین کمک کند.
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای به سیانان گفت: «به دلیل مصلحت دفاعی، کاخ سفید در حال بررسی معافیت موقت از قانون جونز است تا محمولههای کلیدی انرژی و محصولات کشاورزی بدون مشکل به بنادر آمریکا وارد شوند.» وی تأکید کرد این اقدام هنوز نهایی نشده است.
دولت ترامپ همچنین ممکن است اقدامات دیگری مانند صدور فرمان اجرایی برای کاهش فشار ناشی از افزایش قیمت بنزین در پمپها انجام دهد.
به گفتۀ منابع آگاه، یکی از گزینههای در دست بررسی، معافیت تولیدکنندگان بنزین از برخی الزامات زیستمحیطی در ماههای گرم سال است. در این فصل به دلیل تبخیر بیشتر بنزین، مقررات سختگیرانهای برای جلوگیری از انتشار گازهای گلخانهای اعمال میشود.
منابع میگویند کاهش بار نظارتی تولیدکنندگان از طریق فرمان اجرایی، حتی اگر پس از پایان بحران هم اعمال شود، میتواند تا حدودی هزینهها را پایین آورد.
با این حال، برخی کارشناسان تأثیر چنین اقداماتی را محدود میدانند.
کلایتون سیگل، کارشناس انرژی مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی میگوید: «بهنظر من تأثیر این اقدامات در مقایسه با عامل اصلی افزایش قیمت بنزین–یعنی نگرانی جهانی از وضع واقعی عرضۀ نفت خام و فرآوردههای نفتی–نقش چندانی در خنثیسازی نخواهد داشت.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 