اروپا و آزمون وفاداری ترامپ: وقتی «جنگِ دیگران» به ناتو تحمیل میشود
گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
«چراغ دموکراسی» اینبار نهتنها کمسو شده، بلکه در گردآوردن یارانِ دیروز نیز ناتوان مانده است. در پی سردیِ آشکارِ واکنش متحدان به فراخوان واشنگتن برای اسکورت دریایی تنگه هرمز، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، صراحتاً هشدار داد که بیتفاوتی اروپا در قبال «بازگشایی این شریان حیاتی»، آیندهای «بسیار تیره» را برای پیمان آتلانتیک شمالی رقم خواهد زد. با این همه، پایتختهای کلیدی اروپا—لندن، پاریس، برلین، رم و آتن—با لحنی یکپارچه اما قاطع پاسخ دادند: «سپاسگزاریم از عوت، اما همراهی نخواهیم کرد.»
به گزارش «فایننشال تایمز» و «رویترز»، سه قدرت نظامی قاره کهن روز دوشنبه (۱۶ مارس) موضع خود را شفاف ساختند: اگرچه محدودیت تردد در تنگه هرمز—که حامل یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز است—مایه نگرانی جدی است، اما هیچیک مایل به ورود به درگیری مستقیم با ایران نیستند.
لندن: نه به جنگ گسترده، نه به مأموریت ناتو
کیر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، در تازهترین اظهارنظر خود تأکید کرد که لندن «در دام یک جنگ گستردهتر نخواهد افتاد»؛ بدینمعنا که اعزام ناوگان سلطنتی به خلیج فارس در دوران تنش، در دستور کار قرار ندارد. وی با ترسیم مرزی روشن میان مأموریتهای دفاعی و تهاجمی، خاطرنشان ساخت هرگونه طرحی برای بازگشایی هرمز نباید تحت لوای ناتو پیش برود.
نخستوزیر بریتانیا در عین حال ابراز امیدواری کرد که متحدان اروپایی، با همراهی آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج فارس، طرحی «باورپذیر و عملیاتی» برای تأمین امنیت این آبراه استراتژیک تدوین کنند.
برلین: این جنگ، جنگِ ما نیست
در سوی دیگر، فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، اگرچه در آغاز از عملیات آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت لفظی کرده بود، اما سخنگوی وی روز دوشنبه با لحنی تعدیلشده اعلام کرد که برلین موضع ترامپ را رصد کرده و با متحدان خود هماهنگ بوده است؛ معالوصف، آلمان نه در اقدام نظامی علیه تهران مشارکت خواهد کرد و نه با ابزار نظامی در پی تأمین امنیت هرمز برخواهد آمد.
سخنگوی صدراعظم آلمان با اشاره به این نکته کلیدی افزود: «ایالات متحده و اسرائیل پیش از آغاز عملیات، با ما مشورت نکردند و… واشنگتن از همان روزهای نخست جنگ بهوضوح اعلام کرد که کمک اروپا نه ضروری است و نه مطلوب.» به باور بلومبرگ، این بیانیه ظرافت دیپلماتیکی در خود دارد: اشاره غیرمستقیم به اظهارات هفته گذشته ترامپ در جمع رهبران گروه هفت (G7) که با افتخار اعلام کرده بود آمریکا در پرونده ایران نیازی به یاری بیرونی ندارد و کشتیها میتوانند با امنیت کامل از هرمز عبور کنند.
همراستا با موضع لندن، بیانیه برلین نیز بر این اصل تأکید ورزید که ناتو «اتحادیهای دفاعی با مأموریت حفاظت از قلمرو است، نه مداخلهگر در منازعات برونمرزی»؛ از اینرو، درگیریهای خاورمیانه «در حیطه مسئولیت ناتو قرار نمیگیرد».
بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان، با صراحتی کمنظیر این موضع را چنین جمعبندی کرد: «آیا ترامپ واقعاً تصور میکند چند ناوچه اروپایی میتوانند کاری را انجام دهند که نیروی دریایی قدرتمند آمریکا از عهدهاش برنیامده است؟ این جنگِ ما نیست و ما آن را آغاز نکردهایم.»
وی بهوضوح اعلام کرد که برلین نیرویی برای مشارکت در عملیات تأمین امنیت هرمز اعزام نخواهد کرد و مأموریت «سپر» اتحادیه اروپا نیز منحصراً به محدوده دریای سرخ محدود میماند.
زنجیره امتناع: از مادرید تا آتن
«رویترز» گزارش میدهد که اسپانیا—که از همان آغاز با لحنی قاطع در برابر فشارهای ترامپ ایستادگی کرده—همچنان بر عدم اتخاذ هرگونه اقدام تحریکآمیز پای میفشارد. یونان نیز بهصراحت رد کرده است که عملیات «آسپیدس» در دریای سرخ به تنگه هرمز تعمیم یابد.
حتی ایتالیا—که در زمره متحدان راستگرای ترامپ محسوب میشود—درخواست واشنگتن را نپذیرفت. ماتئو سالوینی، معاون نخستوزیر ایتالیا، روز دوشنبه در میلان تصریح کرد: «ایتالیا با هیچ کشوری در حالت جنگ نیست و اعزام ناوگان به منطقه درگیری، بهمعنای ورود مستقیم به جنگ است.»
واکنشهای جهانی: از توکیو تا کانبرا
از روز شنبه گذشته، ترامپ با فوریتی بیسابقه، متحدان ناتو و تولیدکنندگان عمده نفت جهان را به مشارکت در عملیات اسکورت هرمز فراخوانده است. ژاپن—که بارها نامش در این فراخوان تکرار شده—اگرچه اعزام ناوگان را کاملاً منتفی ندانسته، اما با اشاره به «موانع عملیاتی بسیار بالا»، عملاً درخواست آمریکا را بهشیوهای دیپلماتیک رد کرده است. کره جنوبی نیز وعده «مشورت دقیق و ارزیابی محتاطانه» داده و استرالیا بهصراحت از اعزام کشتی امتناع ورزیده است.
به گزارش «فایننشال تایمز»، علیرغم تلاشهای مکرر ترامپ، سه قدرت دریایی اروپا—بریتانیا، فرانسه و یونان—روز دوشنبه بهترتیب اعلام کردند که در دوران درگیری، متعهد به اعزام نیرو به هرمز نخواهند شد.
اتحادیه اروپا: وحدت در امتناع
همزمان، وزرای خارجه اتحادیه اروپا در بروکسل گرد هم آمدند تا درباره راهکارهای تأمین امنیت هرمز بحث کنند. نتیجه نهایی: عدم گسترش عملیات دریایی در منطقه، چرا که «هیچیک از اعضا مایل به اقدامی نیستند که احتمال درگیری با ایران را افزایش دهد».
گزارشها حاکی از آن است که واکنش وزیران اروپایی به فشارهای ترامپ، آمیخته با نارضایتی آشکار بوده است؛ بهگونهای که «ژان اسلبورن»، وزیر خارجه لوکزامبورگ، صراحتاً روش واشنگتن را «باجگیری دیپلماتیک» توصیف کرده است.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، پس از پایان نشست به خبرنگاران گفت: «اروپا تمایلی به ورود به یک جنگ بیپایان ندارد.» وی با اشاره به نقش کلیدی عملیات «آسپیدس» در دریای سرخ برای تأمین آزادی کشتیرانی، افزود: «در بحثهای امروز، همه اعضا بر تقویت این مأموریت تأکید کردند، اما هیچ تمایلی برای تغییر حیطه اختیارات آن وجود ندارد. این جنگِ اروپا نیست، اما منافع اروپا مستقیماً در معرض تهدید قرار دارد.»
کالاس در عین حال فاش کرد که اتحادیه اروپا در حال بررسی امکان شمول تنگه هرمز در مأموریت «آسپیدس» است؛ اما یونان—بهعنوان کشور پیشرو در این عملیات—بهوضوح اعلام کرده که محدوده مشارکت خود در خاورمیانه را به دریای سرخ محدود نگه میدارد.
ترامپ: آزمون وفاداری یا نمایش قدرت؟
علیرغم تأکید مکرر مقامات اروپایی بر ماهیت دفاعی ناتو و «انتخاب داوطلبانه» آمریکا و اسرائیل برای ورود به جنگ با ایران، اروپا همچنان امیدوار است که واشنگتن حمایت خود از اوکراین و تعهدش به ساختار ناتو را تداوم بخشد.
اما از منظر ترامپ، امتناع متحدان از مشارکت در اسکورت هرمز، رفتاری «نمکنشناسانه» است: «ما چهل سال از شما محافظت کردیم، حالا حتی این کمک کوچک را دریغ میکنید؟»
به گزارش «نیویورک تایمز»، ترامپ روز دوشنبه در بیانیۀ دفتر بیضیشکل کاخ سفید، کشورهای بیتفاوت در برابر فراخوان آمریکا را مصداقی از پیشبینی دیرینه خود دانست که «وقتی آمریکا نیازمند یاری باشد، متحدانش پشتش را خالی میکنند».
رئیسجمهور آمریکا با اشاره به اینکه فراخوان کمک برای بازگشایی هرمز، در واقع «آزمونی برای سنجش وفاداری متحدان» است، افزود: «در برخی موارد، این فراخوان نه از سر نیاز، بلکه برای دیدن واکنش آنها صادر شده است.»
ترامپ اذعان کرد که از سردی پاسخ متحدان شگفتزده شده و تأکید کرد کشورهایی که وابستگی شدیدی به نفت هرمز دارند، «باید سپاسگزار آمریکا باشند»؛ وی بهویژه از ناامیدی خود نسبت به بریتانیا سخن گفت.
با این وجود، ترامپ با لحنی تهدیدآمیز ادعا کرد که «تعدادی از کشورها به من اطلاع دادهاند که در راه هستند» و هشدار داد که اگر کشورهایی که سالها تحت حمایت آمریکا بودهاند، اکنون یاری نکنند، این رفتار بهعنوان «نمکنشناسی» ثبت خواهد شد.
«برخی کشورها با اشتیاق پاسخ دادهاند، برخی دیگر نه»، ترامپ با لحنی گلایهآمیز ادامه داد: «برخی را سالها یاری کردهایم و از تهدیدات خارجی محافظتشان نمودهایم، اما امروز چندان مشتاق نیستند. میزان اشتیاق برای من حائز اهمیت است.»
واقعیت میدانی: وقتی محاسبات واشنگتن با واقعیت برخورد میکند
منابع آگاه در دستگاههای امنیتی آمریکا و اسرائیل فاش کردهاند که با ورود جنگ به هفته دوم، کاخ سفید به این درک رسیده که اراده و توانایی ایران برای بستن تنگه هرمز و اختلال در اقتصاد جهانی، فراتر از پیشبینیها بوده و ظرفیت تهران برای گسترش درگیری به کل منطقه نیز قابلتوجه است.
در معاملات روز دوشنبه، قیمت نفت خام لحظاتی به ۱۰۶.۵۰ دلار در هر بشکه رسید و سپس با اصلاحی جزئی، در محدوده ۱۰۲.۳۵ دلار تثبیت شد؛ رقمی که در مقایسه با حدود ۶۰ دلار در ماه ژانویه، جهشی قابلتوجه را نشان میدهد.
ریچل ریزو، پژوهشگر ارشد بنیاد «ابزرور ریسرچ فاندیشن» دهلی نو، با لحنی کنایهآمیز این وضعیت را چنین تحلیل میکند: «واشنگتن اکنون بهعینیت درمییابد که در سالهای اخیر چقدر از سرمایه اعتباری خود را هزینه کرده است. متحدان پیشتر طعم تهدید به خروج از ناتو و تعرفههای بیدلیل علیه اروپا را چشیدهاند. اوضاع از این بدتر که نمیشود!»
آنچه امروز در مناسبات ترانسآتلانتیک میگذرد، فراتر از یک اختلافنظر تاکتیکی بر سر مأموریت دریایی است؛ این صحنهای است از بازتعریف مرزهای تعهد در نظم بینالملل در حال گذار. اروپا—با درک هزینههای سنگین ورود به یک درگیری جدید در خاورمیانه و با تکیه بر اصل «دفاعی بودن ناتو»—در حال ترسیم خط قرمزهایی است که واشنگتن ناگزیر به پذیرش آنهاست. در این معادله پیچیده، هر اظهارنظر دیپلماتیک، نهتنها بازتابی از منافع ملی، بلکه پیامی است درباره آینده پیمانهای امنیتی در جهانی که دیگر تکقطبی نیست.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 