ایران در گفتمان مسلط غربی نه بهعنوان یک دولت–ملت پیچیده، بلکه بهمثابه یک «مسئلهٔ امنیتی» بازنمایی میشود؛ روایتی که با مشروعیتزدایی، تحریم و تصویرسازی، مسیر فشار و حتی تجاوز را هموار میسازد. این مقاله میکوشد نشان دهد که بدون درک هویت تاریخی–تمدنی ایران و منطق مقاومت در آن، این تقابل نه قابل فهم است و نه قابل حل.
بابک دریایی
در جهان معاصر، جنگها تنها در میدانهای نبرد آغاز نمیشوند. پیش از آنکه نخستین موشک شلیک شود و پیش از آنکه نخستین خانه ویران گردد، جنگ در عرصهٔ زبان، تصویر و روایت شکل میگیرد. واژهها فقط واقعیت را توصیف نمیکنند؛ آن را میسازند، مرزهای اخلاقی را جابهجا میکنند و نسبتهای تازهای از مشروعیت و نامشروعیت میآفرینند.
آنچه امروز در قبال ایران در رسانههای جریان اصلی غرب و بخشی از ادبیات سیاسی و دانشگاهی مشاهده میشود، در همین چارچوب قابل فهم است: ساختن تصویری از «ایرانِ مسئلهدار» برای آنکه فشار، تحریم، انزوا و در نهایت، تجاوز، نه بهعنوان انتخابی سیاسی، بلکه بهعنوان ضرورتی اجتنابناپذیر جلوه کند.
از این رو، مسئله صرفاً اختلاف سیاسی با جمهوری اسلامی ایران یا نقد برخی سیاستهای داخلی و خارجی آن نیست. مسئله، در سطحی عمیقتر، نحوهٔ صورتبندی ایران در گفتمان مسلط غربی است؛ گفتمانی که از ابتدا این کشور را نه بهمثابه یک دولت–ملت پیچیده با منطق تاریخی، تمدنی و ژئوپلیتیک خاص خود، بلکه بهعنوان مانعی در برابر نظم مطلوب آمریکا و اسرائیل برمیسازد. در این گفتمان، ایران نه یک کنشگر مستقل، بلکه یک «چالش» است؛ نه کشوری با حق حاکمیت، بلکه یک «مسئلهٔ امنیتی»؛ و نه جامعهای زنده و متکثر، بلکه «بحرانی دائمی» که باید مهار، محدود و بازسازی شود.
همین نقطهٔ عزیمت، بسیاری از تحلیلها دربارهٔ ایران را از درون معیوب میکند. زیرا آنچه باید در آغاز هر تحلیل جدی از ایران قرار گیرد—یعنی چهار دهه جنگ ترکیبی، تحریم، خرابکاری، ترور، فشار روانی، محاصرهٔ مالی و تهدید نظامی—به حاشیه رانده میشود و در عوض، همهچیز به بحرانهای درونی، سوءمدیریت، نارضایتی اجتماعی و شکافهای ساختاری فروکاسته میشود. نتیجهٔ چنین رویکردی چیزی جز «طبیعیسازی بحران» نیست: گویی آنچه ایران با آن مواجه است، صرفاً محصول ساختار داخلی خود اوست، نه نتیجهٔ تقابل مداوم یک کشور مستقل با دستگاه پیچیدهٔ سلطه در نظم جهانی موجود.
این مقاله میکوشد نشان دهد که عدم شناخت آمریکا و غرب از ایران، صرفاً ناشی از کمبود اطلاعات یا خطای تحلیلی نیست؛ بلکه ریشه در ناتوانی—و گاه امتناع—از فهم یک هویت مستقل تاریخی–تمدنی دارد. هویتی که نه در چارچوب عقلانیت ابزاری غربی میگنجد، نه در برابر منطق سلطه سر فرود میآورد، و نه میتوان آن را با ابزارهای متعارف فشار و تهدید از درون تهی کرد. از همین روست که هر بار فشارها تشدید شده، بهجای فروپاشی، نوعی بازآرایی و بازتولید درونی در ایران شکل گرفته است.
۱. زبان، بیطرف نیست: از نامگذاری تا مشروعیتبخشی
اگر جنگ در عرصهٔ زبان آغاز میشود، آنگاه باید زبان را نه یک ابزار خنثی، بلکه بخشی از سازوکار قدرت دانست. واژهها در اینجا صرفاً توصیفکننده نیستند، بلکه در تولید معنا، تعیین مرزهای مشروعیت و شکلدهی به ادراک عمومی نقش ایفا میکنند. به همین دلیل، نامگذاری در سیاست بینالملل هرگز امری بیاهمیت یا صرفاً فنی نیست، بلکه عملی است که میتواند یک بازیگر را در حوزهٔ «طبیعی» یا «استثنایی» قرار دهد و بهتبع آن، نوع مواجهه با او را تعیین کند.
یکی از مؤثرترین ابزارهای این مهندسی گفتمانی در مورد ایران، کاربرد مکرر و عادیشدهٔ واژهٔ «رژیم» است. در ظاهر، ممکن است این واژه صرفاً یک معادل سیاسی به نظر برسد، اما در بافت تاریخی و رسانهایِ پس از جنگ جهانی دوم، «رژیم» اغلب برای اشاره به حکومتهایی به کار رفته است که باید از حوزهٔ دولتهای «عادی» و «مشروع» بیرون رانده شوند؛ حکومتهایی که میتوان آنها را تحت فشار قرار داد، منزوی کرد، یا در صورت لزوم، هدف تغییر و سرنگونی قرار داد.
در اینجا مسئله صرفاً یک انتخاب زبانی نیست، بلکه با یک عمل گفتمانی سازمانیافته مواجهایم. وقتی رسانهها، تحلیلگران و حتی متون دانشگاهی، ایران را نه «دولت»، نه «جمهوری اسلامی»، و نه حتی «حکومت ایران»، بلکه «رژیم ایران» مینامند، در واقع از همان ابتدا رابطهای نامتقارن میان مخاطب و موضوع برقرار میکنند. مخاطب، پیش از آنکه با واقعیتهای عینی—ساختار حقوقی، فرآیندهای سیاسی و پیچیدگیهای اجتماعی—روبهرو شود، با یک داوری اخلاقی از پیش آماده مواجه شده است: این موجودیت سیاسی «طبیعی» نیست، «معتبر» نیست، و در نتیجه، اگر هدف تحریم، خرابکاری یا حتی خشونت قرار گیرد، این امر چندان نامعمول جلوه نمیکند.
این فرایند را میتوان نوعی «استثناسازی گفتمانی» دانست؛ یعنی قرار دادن یک کشور در موقعیتی خارج از قاعده، جایی که قواعد معمول حقوق بینالملل و اخلاق سیاسی بهتدریج دربارهٔ آن تعلیق میشود. در چنین وضعیتی، آنچه برای دیگران «تجاوز» محسوب میشود، در مورد این کشور میتواند «اقدامی پیشگیرانه» یا «ضرورتی امنیتی» نام گیرد.
طنز تلخ ماجرا آنجاست که همین رسانهها و محافل تحلیلی، ایالات متحده و اسرائیل را—با وجود کارنامهای سنگین از جنگهای انتخابی، نقض حاکمیت کشورها، خروج یکجانبه از معاهدات، ترور، تحریم و مجازات جمعی—هرگز با چنین واژهای خطاب نمیکنند. دولتی که عراق را بر پایهٔ دروغ به آتش کشید، دولتی که افغانستان را ویران کرد، و دولتی که در خاورمیانه دهها پایگاه نظامی دارد، در زبان رسانهای غرب همچنان «دولت» باقی میماند؛ اما ایران، که در دوران مدرن آغازگر جنگ تجاوزکارانهای نبوده و در سال ۲۰۱۵ توافقی سختگیرانه برای محدودسازی برنامهٔ هستهای غیرنظامی خود پذیرفت، به «رژیم» فروکاسته میشود.
این عدم تقارن، تصادفی نیست؛ بلکه نشانهٔ حضور قدرت در خودِ واژگان است. زبان، در اینجا، به ابزاری برای توزیع نابرابر مشروعیت بدل میشود: برخی کشورها در حوزهٔ «طبیعی» و «قابل قبول» قرار میگیرند، و برخی دیگر به حوزهٔ «استثنایی» رانده میشوند.
از این منظر، زبان نه فقط بازتابدهندهٔ واقعیت، بلکه سازندهٔ آن است. این زبان است که تعیین میکند کدام کنش «دفاع» خوانده شود و کدام «تجاوز»، کدام سیاست «بازدارندگی» تلقی شود و کدام «ماجراجویی». و دقیقاً در همین نقطه است که رابطهٔ میان زبان و خشونت آشکار میشود: وقتی یک موجودیت سیاسی از دایرهٔ مشروعیت خارج شد، اعمال فشار و حتی خشونت علیه آن، آسانتر قابل توجیه میگردد.
به همین دلیل، نقد زبان، یک مسئلهٔ حاشیهای نیست؛ بلکه نقطهٔ عزیمت هر تحلیل جدی از روابط قدرت در جهان معاصر است. زیرا اگر واژهها جهتدار باشند، واقعیت نیز در همان جهت بازسازی میشود—و در چنین شرایطی، جنگ نه تنها ممکن، بلکه «قابل پذیرش» جلوه داده میشود.
۲. ایران در خلأ وجود ندارد: اقتصاد سیاسی جهانی و ساختار فشار
یکی از بنیادیترین خطاهای تحلیلهای رایج دربارهٔ ایران آن است که این کشور را چنان بررسی میکنند که گویی در خلأ تاریخی و ژئوپلیتیک عمل میکند. مشکلات اقتصادی، نارضایتی اجتماعی، تنش سیاسی، و بسیاری از تحولات سیاست خارجی، عمدتاً بهعنوان فرآوردهٔ دینامیسمهای درونی بازنمایی میشوند. در بهترین حالت، تحریمها و فشار خارجی بهعنوان عواملی فرعی در کنار سوءمدیریت داخلی ذکر میشوند. اما این صورتبندی، از همان ابتدا معادله را وارونه میکند.
ایران در چهار دههٔ گذشته نه یک کشور «عادی» در بازار جهانی، بلکه کشوری تحت محاصرهٔ چندلایه بوده است. از جنگ هشتسالهای که با حمایت آشکار غرب و برخی قدرتهای منطقهای بر آن تحمیل شد، تا تحریمهای فزایندهٔ مالی و نفتی، تا خرابکاریهای امنیتی، ترور دانشمندان، حملات سایبری، و جنگ شناختی و رسانهای، ایران بهطور مداوم در معرض شکلی از فشار ساختاری مستمر قرار داشته است. در چنین شرایطی، تحلیل هر بحران داخلی بدون قرار دادن آن در متن این تقابل گسترده، تحلیلی ناقص و از اساس مخدوش است.
از منظر اقتصاد سیاسی جهانی، هیچ کشوری را نمیتوان جدا از جایگاهش در ساختار نابرابر نظام بینالملل تحلیل کرد. سلطهٔ دلار، کنترل ابزارهای پرداخت بینالمللی، ظرفیت اعمال تحریم ثانویه، برتری رسانهای و نظامی، و شبکههای مالی فراملی، همگی اجزای یک معماری قدرتاند که به برخی دولتها اجازه میدهند مشکلات دیگر کشورها را نه فقط توصیف، بلکه تولید و تشدید کنند. اگر این شبکهٔ قدرت در تحلیل غایب باشد، آنچه باقی میماند نوعی روانشناسی سیاست داخلی است که بحران را از جهان واقعی جدا میکند.
تورم، کاهش ارزش پول ملی، فرسایش رفاه، دشواری سرمایهگذاری، اختلال در تجارت خارجی، کاهش دسترسی به منابع مالی و افزایش نارضایتی اجتماعی در ایران، بدون شناخت معماری تحریمها و منطق جنگ اقتصادی، فهم نمیشود. حذف این زمینه، آگاهانه یا ناآگاهانه، همان روایتی را تقویت میکند که میخواهد بگوید: «ایران گرفتار بحران است، چون نظامش ناکارآمد است»، نه چون تحت شدیدترین اشکال فشار خارجی قرار گرفته است.
۳. فشار حداکثری: اقتصاد بهمثابه میدان جنگ
اگر زبان، میدان آغاز جنگ است، اقتصاد یکی از اصلیترین میدانهای اجرای آن است. یکی از کلیدیترین حلقههای مفقوده در فهم وضعیت ایران، سیاست «فشار حداکثری» است؛ نه صرفاً بهعنوان مجموعهای از تحریمها، بلکه بهمثابه یک دکترین منسجم برای جنگ اقتصادی، فرسایش ساختاری و بیثباتسازی درونی.
در این چارچوب، تحریم دیگر یک ابزار محدود دیپلماتیک نیست، بلکه به بخشی از معماری قدرت بدل میشود؛ معماریای که هدف آن نه فقط تغییر رفتار، بلکه بازآرایی درونی یک جامعه از طریق فشار اقتصادی است. آنچه در مورد ایران اعمال شده، ساختاری چندلایه بوده است: محدودسازی صادرات نفت، انسداد کانالهای مالی، اختلال در نظام بانکی، ایجاد موانع در بیمه و حملونقل، و در نهایت، قطع یا محدودسازی دسترسی به چرخهٔ طبیعی اقتصاد جهانی.
در سالهای اجرای فشار حداکثری، مقامات آمریکایی بارها—گاه صریح و گاه در لفافهٔ زبان دیپلماتیک—به این واقعیت اذعان کردهاند که هدف تحریمها صرفاً محدود به پروندهٔ هستهای یا سیاست منطقهای ایران نیست. تأکید مکرر بر «کاهش درآمدهای ارزی»، «بستن منافذ مالی»، «محرومسازی از دسترسی به بازار جهانی» و «افزایش فشار معیشتی»، نشان میدهد که اقتصاد و زندگی روزمرهٔ مردم بهطور مستقیم به ابزار فشار سیاسی تبدیل شده است. این همان نقطهای است که تحریم از قلمرو سیاست خارجی خارج شده و به قلمرو جنگ وارد میشود.
در چنین شرایطی، اقتصاد ایران نه فقط با محدودیت، بلکه با نوعی بیثباتسازی هدفمند مواجه بوده است. وقتی صادرات نفت کاهش مییابد، تبادلات بانکی مختل میشود، و دسترسی به منابع مالی جهانی محدود میگردد، پیامد آن صرفاً کاهش درآمد دولت نیست؛ بلکه زنجیرهای از اثرات درونی شکل میگیرد: فرسایش ارزش پول ملی، افزایش هزینهٔ واردات، تشدید تورم، کاهش قدرت خرید، و انتقال تدریجی فشار به سطح معیشت عمومی.
اما منطق فشار حداکثری دقیقاً در همینجا نهفته است: اقتصاد را چنان تحت فشار قرار بده که جامعه از درون دچار فرسایش شود و نارضایتی اجتماعی به اهرمی برای تغییر سیاسی بدل گردد.
از این منظر، تحریمها نه یک ابزار موقتی، بلکه بخشی از پروژهای گستردهتر هستند که در ادبیات سیاستگذاری غربی از آن با عنوان «تغییر رفتار» یاد میشود، اما در عمل بهوضوح با منطق رژیمچنج همپوشانی دارد. اگر فشار اقتصادی به تسلیم سیاسی منجر شود، هدف حاصل شده است؛ اگر نشود، فرسایش اجتماعی میتواند زمینهٔ بیثباتی داخلی را فراهم سازد.
در این چارچوب، ناآرامی اجتماعی دیگر یک پیامد ناخواسته نیست، بلکه بخشی از افق طراحیشدهٔ سیاست فشار است. به همین دلیل، هر تحلیلی که تورم، نابرابری و بحران معیشتی را بدون در نظر گرفتن این ساختار هدفمند بررسی کند، ناگزیر تصویری ناقص و گاه وارونه از واقعیت ارائه خواهد داد.
۴. از تحریم تا جنگ: پیوستار سلطه
اگر اقتصاد میدان جنگ است، جنگ نظامی امتداد همان منطق در سطحی عریانتر است. تحریم و جنگ را نمیتوان دو مقولهٔ جداگانه دانست؛ بلکه باید آنها را در قالب یک پیوستار واحد از اعمال قدرت فهمید—پیوستاری که از زبان آغاز میشود، از اقتصاد عبور میکند، و در نهایت به میدان نظامی میرسد.
در مورد ایران، آنچه امروز در قالب حملات مستقیم، ترور فرماندهان و دانشمندان، هدف قرار دادن زیرساختهای عمومی، و حمله به مراکز غیرنظامی مشاهده میشود، ادامهٔ همان راهبردی است که سالها پیش با فشار اقتصادی و مشروعیتزدایی آغاز شد.
تجربهٔ تاریخی نیز این الگو را تأیید میکند. عراق پیش از حملهٔ ۲۰۰۳، سالها تحت تحریمهای فلجکننده قرار داشت. لیبی پیش از مداخلهٔ نظامی ناتو، از مسیر انزوای بینالمللی و فشار سیاسی عبور داده شد. سوریه نیز ترکیبی از تحریم، جنگ نیابتی، عملیات روانی و مداخلهٔ مستقیم را تجربه کرد. در همهٔ این موارد، جنگ سخت بر بستر جنگ نرم و جنگ اقتصادی بنا شد.
در این چارچوب، فشار حداکثری را باید نه مقدمهای جداگانه، بلکه مرحلهای از یک راهبرد پیوسته دانست. هنگامی که این فشار به نتایج مورد نظر نمیرسد، سطح مداخله ارتقا مییابد: خرابکاری، جنگ سایبری، ترور، و در نهایت، رویارویی مستقیم.
اما آنچه این پیوستار را ممکن میسازد، صرفاً ابزارهای مادی نیست، بلکه همان چیزی است که در بخش نخست به آن اشاره شد: ساختن یک روایت مشروعیتبخش. سالها تصویرسازی از ایران بهعنوان «تهدید»، «بحران» و «منبع بیثباتی»، زمینهٔ ذهنی و اخلاقی لازم را برای پذیرش این مراحل فراهم کرده است.
گلوله را ممکن است ارتشها شلیک کنند، اما پیش از آن، این واژهها و روایتها هستند که مسیر را هموار میسازند. وقتی یک کشور در گفتمان مسلط بهعنوان «مسئله» تثبیت شد، عبور از تحریم به جنگ، دیگر نه یک جهش، بلکه گامی در امتداد همان منطق تلقی میشود.
از این رو، جنگ تجاوزکارانهٔ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را نمیتوان صرفاً بهعنوان یک رخداد نظامی مقطعی فهمید. این جنگ، تجلی عینی همان پیوستاری است که از زبان آغاز شد، در اقتصاد تعمیق یافت، و در نهایت، به عرصهٔ نظامی کشیده شد.
۵. اسرائیل و مهندسی دستور کار جنگ
درک تقابل با ایران، بدون توجه به نقش اسرائیل در چارچوب راهبردهای منطقهای ایالات متحده در شکلدهی به دستور کار امنیتی منطقه، ناقص خواهد بود. یکی از خلأهای مهم در تحلیلهای متعارف، نادیده گرفتن این واقعیت است که تنش با ایران صرفاً محصول «سیاستهای ایران» نیست، بلکه در چارچوب یک نیاز راهبردی قابل فهم است: بازتعریف ایران بهعنوان تهدید مرکزی در معماری امنیتی مورد نظر آمریکا در منطقه.
برای دههها، سیاستگذاری آمریکا در منطقه بهگونهای سامان یافته است که کانون توجه جهانی از مسئلهٔ فلسطین، اشغالگری، نظام آپارتاید و توسعهطلبی اسرائیل منحرف شود و در عوض، «تهدید ایران» به محور اصلی امنیت منطقهای بدل گردد. این جابهجایی، صرفاً یک تغییر روایت نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد کلانتر است: بازتعریف اولویتهای امنیتی منطقه در چارچوبی که در آن، مسئلهٔ اشغال به حاشیه رانده میشود و یک «دشمن جایگزین» در مرکز قرار میگیرد.
در این چارچوب، اسرائیل بهمثابه یکی از کانونهای عملیاتی و رسانهای این بازتعریف عمل میکند؛ جایی که تمرکز بر «تهدید ایران» میتواند همزمان چند کارکرد را محقق سازد: کاهش فشار بر مسئلهٔ اشغال، مشروعیتبخشی به اقدامات تهاجمی، و تسهیل همگرایی نیروهای منطقهای در قالب ترتیبات امنیتی مطلوب.
این راهبرد، کارکردی دوگانه دارد. از یکسو، سیاستهای تهاجمی و سرکوبگرانهٔ اسرائیل را در چارچوبی بازتعریف میکند که بتوان آنها را بهعنوان بخشی از یک منطق «بازدارندگی» یا «دفاع پیشگیرانه» قابل توجیه ساخت؛ و از سوی دیگر، زمینه را برای بازآرایی مناسبات منطقهای در جهتی فراهم میسازد که در آن، برخی دولتهای عربی در قالب ترتیبات امنیتی جدید با این چارچوب همسو شوند. روندهای عادیسازی و تلاش برای شکلدهی به ائتلافهای منطقهای را نیز باید در همین بستر وسیعتر فهم کرد—نه صرفاً بهعنوان ابتکارهایی مقطعی، بلکه بهعنوان اجزایی از یک نظم در حال بازتعریف.
در این میان، نقش لابیها، اندیشکدهها و رسانههای همسو در ایالات متحده را نیز باید در سطحی ساختاریتر فهمید. این بازیگران، اگرچه در شکلدهی به فضای سیاسی و عمومی نقش دارند، اما در خلأ عمل نمیکنند؛ بلکه در درون چارچوبی وسیعتر از سیاستگذاری و تولید روایت قرار میگیرند که جهتگیریهای کلان آن از پیش تعیین شده است. تجربهٔ جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ نشان داد که چگونه همافزایی میان دستگاههای سیاستگذاری، شبکههای رسانهای و تولیدکنندگان دانش میتواند به ساختن یک اجماع سیاسی برای جنگ بینجامد—اجماعی که نه صرفاً محصول «فشار بیرونی»، بلکه نتیجهٔ همراستایی درونی یک معماری قدرت است.
بر همین اساس، آن الگویی که در تجربهٔ عراق مشاهده شد، امروز نیز—البته با پیچیدگی بیشتر—در مورد ایران در حال بازتولید است: القای تهدید قریبالوقوع، بزرگنمایی خطر، حذف زمینههای تاریخی، و در نهایت، تبدیل گزینهٔ نظامی از یک احتمال به یک «ضرورت قابل تصور». این همان نقطهای است که گفتمان، سیاست و قدرت به یکدیگر گره میخورند.
در چنین بستری، حتی نشانههای تردید و مخالفت در درون ساختار قدرت آمریکا—از جمله هشدارها و کنارهگیری برخی مقامات—اهمیت مضاعف پیدا میکند. این واکنشها نشان میدهد که تقابل با ایران نه بر پایهٔ یک تهدید فوری و اجتنابناپذیر، بلکه در چارچوب یک راهبرد کلان از پیش طراحیشده شکل گرفته است؛ راهبردی که در آن، ابزارهای سیاسی، رسانهای و امنیتی در خدمت بازتعریف تهدید و مشروعیتبخشی به تقابل قرار میگیرند.
در این چارچوب، نقش اسرائیل را نمیتوان بهعنوان یک عامل مستقل و تعیینکننده فهمید، بلکه باید آن را در متن معماری قدرتی دید که محور آن ایالات متحده است. اسرائیل در بسیاری از موارد بهمثابه یک بازوی پیشبرنده یا تسریعکننده عمل میکند، اما جهتگیریهای کلان، تعریف دشمن و تعیین سطح تقابل، در نهایت در چارچوب راهبردهای کلان آمریکا صورتبندی میشود. از این منظر، آنچه بهعنوان «تنش ایران و اسرائیل» بازنمایی میشود، در واقع بخشی از یک آرایش گستردهتر قدرت است که در آن، آمریکا از طریق مجموعهای از ابزارها—از جمله متحدان منطقهای—سیاستهای خود را پیش میبرد. بدون درک این سطح از تحلیل، فهم تقابل کنونی با ایران ناگزیر ناقص و سطحی خواهد بود.
۶. هویت مستقل ایران؛ از آمیزش تمدنی تا منطق ایستادگی
یکی از بنیادیترین خطاهای گفتمان مسلط غربی در مواجهه با ایران، ناتوانی در درک ماهیت این کشور بهعنوان یک «سوژهٔ تاریخی–تمدنی» مستقل است. در این گفتمان، ایران نه بهعنوان یک موجودیت دارای حافظهٔ تاریخی، فرهنگ ریشهدار و نظام معنایی خاص، بلکه صرفاً بهعنوان یک «مسئلهٔ امنیتی» یا «چالش ژئوپلیتیک» بازنمایی میشود؛ گویی با یک متغیر در معادلات قدرت مواجهایم، نه با یک واقعیت زندهٔ تاریخی.
اما ایران معاصر را نمیتوان در این سطح فروکاست. این کشور محصول آمیزشی ژرف و تاریخی میان دو منبع عظیم هویتساز است: تمدن ایرانی با پیشینهای چند هزار ساله، و مذهب تشیع با بار معنایی عدالتخواهانه، ظلمستیز و مقاومتمحور. این پیوند، صرفاً یک همزیستی تاریخی نیست، بلکه نوعی همافزایی هویتی پدید آورده است که در بزنگاههای تاریخی، خود را بهصورت نیرویی خوداتکا، خودباور و مقاوم در برابر سلطه آشکار کرده است.
در این چارچوب، مفاهیمی چون «استقلال»، «عزت» و «مقاومت» صرفاً گزارههای سیاسی یا شعارهای مقطعی نیستند، بلکه ریشه در یک نظام معنایی عمیق دارند. در این نظام، ایستادگی در برابر سلطه نه یک انتخاب تاکتیکی، بلکه یک ضرورت اخلاقی، تاریخی و حتی وجودی تلقی میشود. از همینرو، مواجههٔ ایران با فشار خارجی را نمیتوان صرفاً با معیارهای عقلانیت ابزاری یا محاسبهٔ سود و زیان کوتاهمدت توضیح داد.
گفتمان مسلط غربی، که عمدتاً بر مبنای همین عقلانیت ابزاری شکل گرفته، غالباً قادر به درک این لایهٔ معنایی نیست. از این منظر، رفتار ایران یا «غیرعقلانی» تلقی میشود یا «ایدئولوژیک»؛ حال آنکه آنچه در واقعیت رخ میدهد، کنش یک سوژهٔ تاریخی است که در چارچوب تجربهٔ تاریخی، حافظهٔ جمعی و نظام ارزشی خود عمل میکند.
این ناتوانی در درک، پیامدهای راهبردی مهمی دارد. سیاستهایی که بر مبنای چنین سوءبرداشتی طراحی میشوند، نه تنها به «تغییر رفتار» ایران نمیانجامند، بلکه اغلب به نتیجهای معکوس منجر میشوند: تقویت همان عناصر هویتیای که هدف تضعیف آنها بوده است. فشار، در چنین بستری، نه عامل فروپاشی، بلکه محرکی برای بازتولید و تعمیق هویت مقاومت میشود.
۷. مذهب، شهادت و منطق مقاومت؛ جایی که محاسبات فرو میریزند
در امتداد همین ناتوانی تحلیلی، یکی از مهمترین نقاط کور گفتمان غربی، عدم درک نقش مذهب—بهویژه تشیع—در شکلدهی به منطق مقاومت در ایران و منطقه است.
در سنت شیعی، واقعهٔ عاشورا و مفهوم «شهادت حسینی» نه یک رخداد تاریخی صرف، بلکه الگویی زنده و ماندگار از مواجهه با ظلم و سلطه است. در این الگو، ایستادگی—حتی در نابرابرترین شرایط—بر تسلیم ترجیح دارد، و «شهادت» نه پایان حیات، بلکه تداوم آن در سطحی والاتر از معنا، تاریخ و حافظهٔ جمعی تلقی میشود.
این منطق، هنگامی که با فرهنگ ایرانی—با تأکید آن بر کرامت، شرافت و پایداری—در هم میآمیزد، به نوعی از کنش جمعی میانجامد که در آن، هزینهدادن نه عامل بازدارنده، بلکه عاملی برای تعمیق ارادهٔ مقاومت است.
تحولات اخیر این واقعیت را با وضوحی کمسابقه آشکار کرده است. ترور رهبران سیاسی و نظامی، فرماندهان ارشد و شخصیتهای کلیدی—که با هدف ایجاد خلأ، تضعیف روحیه و گسست در ساختار تصمیمگیری انجام میشود—نه تنها به فروپاشی اجتماعی منجر نشده، بلکه در موارد متعدد به خیزش گستردهتر مردمی، تقویت همبستگی ملی و تشدید روحیهٔ مقاومت انجامیده است.
در این سرزمین، فقدانِ افراد بهسرعت جبران میشود؛ اما مهمتر از آن، معنای نمادین شهادت است که در سطحی عمیقتر عمل میکند. پیکرهای شهیدان، تنها سوگ نمیآفرینند، بلکه به کانونهای بازتولید معنا بدل میشوند—جایی که یک ملت، فقدان را به «پیوستگی» و اندوه را به «اراده» تبدیل میکند.
در چنین چارچوبی، آنچه در منطق قدرتهای مهاجم بهعنوان «ابزار بازدارندگی» تعریف میشود، در عمل به نتیجهای معکوس میانجامد. ترور، که قرار است ساختار را تضعیف کند، به تقدیس شهادت، تعمیق تعهد جمعی و تقویت انسجام اجتماعی منجر میشود.
گفتمان مسلط غربی، که بر مبنای محاسبهٔ هزینه–فایدهٔ مادی شکل گرفته، قادر به درک کامل این منطق نیست. در این چارچوب، این پرسش همچنان بیپاسخ میماند: چگونه میتوان جامعهای را که «شهادت» را نه شکست، بلکه اوج معنا و وفاداری میداند، صرفاً از طریق افزایش فشار و حذف فیزیکی نخبگان، به عقب راند؟
پاسخ را باید در همان پیوند عمیق میان مذهب، فرهنگ و هویت جستوجو کرد—پیوندی که موجب میشود هر ضربه، بهجای فرسایش، به بازآفرینی، بازتولید و تقویت درونی بینجامد.
۸. مقاومت و مشروعیت؛ فراتر از روایت نیابتی و معیارهای غربی
مقاومت در منطقه را نمیتوان صرفاً در چارچوب «بازیگران نیابتی» یا ابزارهای نفوذ ایران فهمید. این توصیف، هم از نظر تاریخی و هم از نظر مفهومی، ناقص و جانبدارانه است. مقاومت، پیش از آنکه ابزاری برای نفوذ باشد، پاسخی به اشغال، تجاوز، سرکوب و بیثباتسازی بوده است.
حزبالله لبنان در بستر اشغال و تجاوز اسرائیل شکل گرفت. گروههای مقاومت فلسطینی پاسخی به دههها اشغال، کوچ اجباری، آپارتاید و محاصرهاند. بسیاری از نیروهای مردمی در عراق در واکنش به اشغال آمریکا و فروپاشی ساختار دولت ملی پدید آمدند. حتی در مواردی که ایران از این نیروها حمایت کرده است، این حمایت بر بستری از واقعیتهای عینی و بحرانهای تاریخی استوار بوده، نه در خلأ.
از منظر ضدامپریالیستی، مقاومت را باید بخشی از سازوکار دفاعی جوامعی دانست که در برابر اشغال، مداخلهٔ مستمر خارجی و نظم منطقهایِ برآمده از راهبردهای سلطه ایستادهاند—نظمی که در آن، اسرائیل نیز در چارچوبی گستردهتر نقشآفرینی میکند. این به معنای نفی همهٔ تناقضها یا پیچیدگیهای درونی این نیروها نیست، اما مشروعیت تاریخی و سیاسی آنها را نمیتوان با ادبیات «نیابتی» محو کرد.
در همین چارچوب، مسئلهٔ مشروعیت نیز نیازمند بازتعریف است. مشروعیت را نمیتوان صرفاً با معیارهای خاص غربی و لیبرال سنجید. در بسیاری از کشورهای جنوب جهانی، مشروعیت نه فقط از سازوکارهای انتخاباتی، بلکه از استقلال سیاسی، مقاومت در برابر سلطه، حفظ تمامیت ارضی و دفاع از حاکمیت ملی نیز سرچشمه میگیرد.
ایران، فارغ از همهٔ مناقشات داخلی، برای بخشهای مهمی از جامعه و برای بسیاری از ناظران در جهان جنوب، بهعنوان کشوری شناخته میشود که حاضر نشده در نظم امنیتی و سیاسی مطلوب آمریکا ادغام شود. این ایستادگی، خود منبعی از مشروعیت است—مشروعیتی که در تحلیلهای غربمحور غالباً نادیده گرفته میشود.
۹. نظم در حال گذار و مسئلهٔ ایران در دستگاه سلطه
جهان دیگر همان جهان تکقطبیِ پس از جنگ سرد نیست. ظهور چین، گسترش نقش روسیه، تحرکات جنوب جهانی، شکلگیری بریکس و تعمیق پیوندهای اوراسیایی، همگی نشانههای یک دگرگونی ساختاری در نظم جهانیاند.
در چنین بستری، ایران دیگر صرفاً کشوری «منزوی» نیست، بلکه بازیگری است که در حال بازتعریف موقعیت خود در نظمی چندقطبی است. پیوندهای اقتصادی، ژئوپلیتیک و راهبردی ایران با قدرتهای نوظهور، این کشور را به بخشی از جغرافیای در حال تکوین یک نظم پساغربی بدل کرده است.
از این منظر، تقابل با ایران را نمیتوان صرفاً به اختلافات منطقهای یا پروندههای خاص تقلیل داد. آنچه در جریان است، بخشی از یک منازعهٔ گستردهتر است: منازعه میان نظم مسلطی که بر برتری، کنترل و هژمونی استوار است، و نیروهایی که در پی بازتعریف جایگاه خود در این ساختارند.
در این چارچوب، ایران بهعنوان یک «مسئله» بازنمایی میشود—نه صرفاً بهخاطر سیاستهایش، بلکه بهدلیل امتناع از ادغام در نظم موجود. از همینرو، گفتمان مسلط میکوشد با مفاهیمی چون اقتدارگرایی، بحران مشروعیت، تهدید امنیتی و رفتار غیرعقلانی، تصویری بسازد که در آن، فشار و حتی جنگ، امری قابل توجیه جلوه کند.
در این سازوکار، دانشگاه، رسانه، اندیشکده و دستگاه دیپلماتیک از هم جدا نیستند، بلکه در یک زنجیرهٔ تولید معنا عمل میکنند. از این رو، نقد این روایتها صرفاً یک کار نظری نیست، بلکه بخشی از مواجهه با نظمی است که میکوشد واقعیت را به سود قدرت بازتعریف کند.
نتیجهگیری
آنچه امروز بهعنوان «مسئلهٔ ایران» بازنمایی میشود، در واقع چیزی فراتر از یک اختلاف سیاسی یا یک بحران داخلی است. این تقابل، در ژرفترین سطح خود، برخورد میان یک هویت مستقل با نظمی جهانی است که استقلال را برنمیتابد.
تحولات اخیر، این واقعیت را با وضوحی کمسابقه آشکار کرده است. در حالی که فشارهای اقتصادی، جنگ ترکیبی، و سرانجام تقابل نظامی مستقیم در شدیدترین شکل خود اعمال شد، آنچه رخ داد نه فروپاشی، بلکه نوعی ایستادگی بازآفریننده بود؛ ایستادگیای که ریشه در همان پیوند عمیق میان فرهنگ، مذهب و تجربهٔ تاریخی مقاومت دارد.
این تجربه نشان داد که محاسبات صرفاً مادی و مبتنی بر برتری نظامی، در برابر جوامعی که از درون به منطق معنا، هویت و شهادت متکیاند، همواره به نتیجهٔ پیشبینیشده نمیانجامد. آنچه قرار بود به تضعیف و واگرایی بینجامد، در عمل به افزایش همبستگی، بازتولید ارادهٔ جمعی و تقویت احساس استقلال منجر شد.
در سطحی گستردهتر، این تحولات شکافهایی را نیز در درون نظم مسلط آشکار ساخت. اجماع پیشین، جای خود را به تردید، فاصلهگیری و بازاندیشی داده است. حتی در میان نزدیکترین متحدان، این پرسش با صراحت بیشتری مطرح میشود که آیا میتوان امنیت را بر پایهٔ منطق سلطه، مداخله و جنگ بازتولید کرد، یا باید به سوی الگوهایی مبتنی بر همکاری منطقهای و استقلال حرکت کرد.
ایران را نمیتوان صرفاً با شاخصهای قدرت مسلط سنجید؛ زیرا آنچه در این سرزمین جریان دارد، فقط سیاست نیست، بلکه تداوم تجربهای تاریخی از ایستادگی، معنا و بازآفرینی در دل فشار است. از همین روست که هر بار فشارها تشدید شده، بهجای فروپاشی، نوعی انسجام تازه و بازتولید درونی شکل گرفته است.
مسئلهٔ اصلی، نه صرفاً ایران، بلکه نحوهٔ مواجهه با هر نظمی است که حاضر نیست در مدار سلطه تعریف شود. در چنین شرایطی، گفتمان مسلط میکوشد با تحریف واقعیت، نامگذاری و تولید تصویر، مسیر مشروعیتبخشی به فشار و خشونت را هموار کند.
اما باید به یاد داشت:
جنگ، پیش از آنکه در آسمان شهرها آغاز شود، در زبان آغاز میشود.
و اگر زبان، حقیقت را واژگونه کند، گلولهها آسانتر شلیک میشوند.
از اینرو، بازاندیشی در روایتها، صرفاً یک کار نظری نیست؛ بخشی از مقاومت در برابر همان نظمی است که میکوشد واقعیت را به سود قدرت بازنویسی کند.
Formularbeginn
Formularende
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 