گوانچا چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
گسترش تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا به کرانههای جنوبی خلیجفارس نیز کشیده شده و اکنون ضربهای سنگین بر پیکره تأمین انرژی جهان وارد آورده است. تأسیسات عظیم گازی «راسلافان» در قطر — که بزرگترین کارخانه مایعسازی گاز طبیعی جهان را در خود جای داده — در جریان حملات اخیر آسیب دیده و چندین خط تولید آن از مدار خارج شده است. این مجموعه در شرایط عادی نزدیک به یکپنجم از عرضه جهانی الانجی را تأمین میکرد.
به گزارش بلومبرگ در ۱۹ مارس، بحرانی که سه هفته از آغاز آن میگذرد، ساختار زنجیره تأمین انرژی در جهان را به کلی دگرگون کرده و بیشتر اقتصادها را در معرض خطر جهش قیمت سوخت قرار داده است. در شرایطی که ظرفیت مازادی برای جبران این کمبود وجود ندارد، ذخایر راهبردی کافی در دسترس نیست و تأمین جایگزین نیز بهسادگی میسر نمینماید، قطع جریان الانجی قطر به یکی از پیچیدهترین معضلات این بحران بدل شده است.
اکنون کشورهای جنوب و جنوب شرق آسیا که وابستگی عمیقی به گاز قطر دارند، با کسری شدید عرضه مواجه شدهاند. از سوی دیگر، اروپا که تازه از سرما زمستان نفس میکشد، خود را برای ذخیرهسازی گاز در آستانه فصلی دشوار میبیند. تحلیلگران بینالمللی از وقوع «سناریوی آخرالزمانی» در بازار جهانی الانجی سخن میگویند؛ سناریویی که حتی با فرض پایان جنگ، تبعات آن ماهها و چه بسا سالها بر جای خواهد ماند.
شوکی که التیام آن به سالها زمان نیاز دارد
سعد بن شریده الکعبی، وزیر امور انرژی قطر و مدیرعامل شرکت انرژی این کشور، روز ۱۹ مارس اعلام کرد حملات انجامشده به تأسیسات این کشور، ۱۷ درصد از ظرفیت صادراتی الانجی قطر را از کار انداخته است. برآوردها حاکی از آن است که این آسیبدیدگی سالانه ۲۰ میلیارد دلار درآمد را از این صنعت خواهد گرفت.
به گفته الکعبی، از مجموع ۱۴ خط تولید الانجی قطر، دو خط به کلی غیرفعال شده و از دو مرکز تبدیل گاز به مایع نیز یکی به شدت آسیب دیده است. بازگشت این ظرفیت — که معادل تولید سالانه ۱۲.۸ میلیون تن الانجی است — بنا به برآوردهای اولیه، بین سه تا پنج سال زمان خواهد برد.
در این میان، برخلاف نفت خام، بیشتر کشورها ذخایر راهبردی قابل توجهی برای الانجی در اختیار ندارند. این ماده برای مایعسازی باید تا دمای ۱۶۰- درجه سانتیگراد خنک شود و ذخیرهسازی انبوه آن با محدودیتهای فنی و اقتصادی همراه است. تأسیسات بارگیری، کشتیهای حملکننده و اسکلههای صادراتی همگی برای جریان مستمر و پرفشار طراحی شدهاند و بازگشت به حالت عادی، فرایندی زمانبر و پیچیده است.
شائول کاوورنیک، تحلیلگر ارشد انرژی در مؤسسه مالی MST Marquee، در این باره میگوید: «اکنون در مسیر وقوع یک فاجعه تمامعیار در بازار گاز قرار داریم. حتی اگر آتشبس برقرار شود، اختلال در عرضه الانجی تا ماهها و سالها ادامه خواهد یافت — و این بستگی به مدت زمان لازم برای بازسازی دارد.»
آنسوفی کوربو، کارشناس مرکز سیاستگذاری جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا، نیز وضعیت کنونی را «سناریوی کابوسوار» توصیف کرده و میگوید: «هر بامداد که از خواب برمیخیزم، امیدوارم این صحنه را نبینم. این همان کابوس بیپایانی است که هیچکس خواهان آن نبود.»
شوک اول: جنوب و جنوب شرق آسیا در خط مقدم آسیب
کشورهای جنوب و جنوب شرق آسیا که وابستگی عمیقی به الانجی وارداتی از خلیجفارس دارند، اینک در صف اول پیامدهای این بحران ایستادهاند. پاکستان که نزدیک به ۹۹ درصد از واردات الانجی خود را از قطر تأمین میکرد، هشدار داده از اواسط آوریل دیگر قادر به تأمین سوخت مورد نیاز نیروگاههای خود نخواهد بود. صنعت نساجی این کشور — که ستون اصلی اقتصاد آن به شمار میرود — در معرض ضربهای جبرانناپذیر قرار گرفته است.
به گزارش بلومبرگ، نزدیک به چهارپنجم از صادرات الانجی قطر به همین کشورها میرفت. اکنون با مختل شدن این جریان، برنامههای توسعهای این کشورها در حوزه گاز با تردیدهای جدی روبهرو شده است. هزینه خرید هر محموله الانجی در مسیر آسیا به حدود ۸۰ میلیون دلار رسیده — بیش از دو برابر پیش از آغاز جنگ. ویتنام و فیلیپین عملاً خرید را متوقف کردهاند، هند با هزینههای سرسامآور روبهروست و پاکستان شتاب بیشتری به برنامههای کاهش وابستگی خود داده است.
اروپا در میانه کمبود و رقابت
پس از آغاز جنگ در اوکراین، اتحادیه اروپا تلاش گستردهای برای متنوعسازی منابع تأمین انرژی و کاهش وابستگی به روسیه آغاز کرد. با این حال، این اقدامات کافی نبوده است تا اروپا را در برابر شوکی به عظمت تعطیلی احتمالی تنگه هرمز یا توقف کامل صادرات قطر مقاوم سازد.
فرانچسکو بلانچ، رئیس بخش تحقیقات کالا و مشتقات بانک آمریکا، میگوید: «اروپا پس از زمستانی سخت، با ذخایر گازی بسیار پایینی وارد فصل جدید میشود. طی دو تا سه ماه آینده، فشار سنگینی برای پر کردن این مخازن بر کشورهای اروپایی وارد خواهد شد. در نهایت، چارهای جز سهمیهبندی بیشتر نخواهیم داشت.»
در تجربه سال ۲۰۲۲ و پس از آغاز جنگ اوکراین، اروپا برای کاهش فشار بر شبکه گاز، صنایع پرمصرفی همچون پتروشیمیها و کارخانههای بزرگ را در اولویت کاهش مصرف قرار داد. بر اساس گزارشی که مؤسسه رولند برگر به کمیسیون صنایع شیمیایی اروپا ارائه کرده، شمار کارخانههای تعطیلشده در آن مقطع شش برابر شد و سرمایهگذاری در صنایع مرتبط بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت.
روزنامه فایننشال تایمز نیز از افزایش ۳۰ درصدی قیمت گاز در اروپا خبر داده است. یکی از معاملهگران این بازار پیشبینی میکند این روند صعودی تا سال ۲۰۲۷ ادامه یابد. آنگونه که به نظر میرسد، اروپا در تابستان پیشرو برای پر کردن مخازن خود با رقابت تنگاتنگ خریداران آسیایی — که اکنون به دنبال جایگزینی برای گاز قطر هستند — روبهرو خواهد بود.
چین: فشار محسوس، اما با سپر دفاعی
چین که از بزرگترین خریداران انرژی از منطقه خلیجفارس به شمار میرود، بهطور طبیعی از این بحران بینصیب نمانده است. دادههای مرکز سیاستگذاری جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا نشان میدهد در سال ۲۰۲۵، بیش از ۴۰ درصد نفت خام و نزدیک به یکسوم از الانجی وارداتی چین از کشورهای منطقه تأمین میشده است.
الکعبی، مدیرعامل شرکت انرژی قطر، در گفتوگو با رویترز اعلام کرد این شرکت احتمالاً ناچار خواهد شد برای قراردادهای بلندمدت خود با ایتالیا، بلژیک، کره جنوبی و چین، شرایط «فورس ماژور» را اعلام کند؛ شرایطی که بنا به برآورد فعلی ممکن است تا پنج سال به طول انجامد. وی تأکید کرد: «این بار فورس ماژور با آنچه پیش از این برای دورههای کوتاهمدت اعلام میکردیم، تفاوت اساسی دارد و مدت آن متناسب با زمان بازسازی خواهد بود.»
با این حال، بلومبرگ به نکته مهمی اشاره میکند: چین برخلاف اروپا، از ظرفیت قابل توجهی برای مدیریت این شوک برخوردار است. روابط نزدیک اقتصادی با روسیه، جریان مستمر گاز از مسیرهای شرقی را تضمین کرده و دو طرف بر سر احداث خط لوله جدید موسوم به «مسیر میانی» نیز به توافق رسیدهاند.
به گزارش گاردین، میخال میدان، مدیر بخش مطالعات چین در مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد، در گزارشی تحلیلی تأکید کرده است که «سامانه انرژی چین از سپر دفاعی قدرتمندی برخوردار است.» این سپر ترکیبی است از ذخایر انبوه نفت و الانجی، ظرفیتهای گسترده تولید داخلی، و منابع متنوع جایگزین همچون انرژی بادی و خورشیدی.
نیویورک تایمز نیز در تحلیلی به این نکته اشاره کرده که سرمایهگذاری هزاران میلیارد دلاری چین در دو دهه اخیر برای توسعه خودروهای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر، اکنون به ثمر نشسته است. این روزنامه این دو حوزه را «دو برگ برنده» پکن در برابر شوکهای انرژی میخواند.
میدان در ادامه میگوید: «اگر به مجموعه اقداماتی که چین تاکنون انجام داده نگاه کنید، درمییابید که هیچیک از کشورها به اندازه چین نتوانسته است در برابر اینگونه ریسکها خود را پوشش دهد. سیستم برق چین در مقایسه با دیگر کشورها، از مقاومت بسیار بالاتری در برابر چنین شوکهایی برخوردار است.»
برندگان غیرمنتظره بحران
با بروز اختلال در تأمین گاز از خلیجفارس، کشورهای صادرکننده دیگر — به ویژه آمریکا و استرالیا — در موقعیتی تازه برای افزایش سهم خود از بازار جهانی قرار گرفتهاند. این کشورها اکنون به عنوان منابع «امنتر» معرفی میشوند و تقاضا برای گاز آنها رو به افزایش است. چالش اصلی اما در توانایی آنها برای افزایش سریع ظرفیت تولید نهفته است.
مقامات آمریکایی اعلام کردهاند برخی از کشورهای آسیایی برای تأمین الانجی بیشتر با واشنگتن تماس گرفتهاند. شائول کاوورنیک از MST Marquee معتقد است: «بحران جهانی گاز میتواند به افزایش درآمدهای صادراتی آمریکا و جذب سرمایهگذاریهای جدید در صنایع انرژیبر این کشور منجر شود.»
بلومبرگ اما به نکته ظریفتری اشاره دارد: روسیه نیز از این بحران بیبهره نخواهد بود و احتمال میرود صادرات الانجی این کشور به چین افزایش یابد. آنسوفی کوربو از دانشگاه کلمبیا تأکید میکند که با وجود آغاز به کار برخی پروژههای جدید گازی در آمریکا، هیچ جایگزینی بدون هزینههای سیاسی برای کمبود گاز قطر وجود ندارد. به گفته وی، برخی از سیاستمداران غربی اکنون بهطور غیررسمی از ضرورت کاهش محدودیتهای اعمالشده بر گاز روسیه سخن میگویند.
در همین حال، نبرد برای تصاحب محمولههای باقیمانده الانجی میان اروپا و آسیا، برخی تحلیلگران را به پیشبینی «جنگ قیمتی» میان بازارهای اطلس و آرام کشانده است. معاملهگران از فرصتهای تازه سودآوری در این فاصله سخن میگویند. هرچند به گفته منابع آگاه، ذخایر یکماه آینده اروپا هنوز تأمین شده، اما ادامه جنگ در منطقه میتواند خریداران آسیایی را به پرداخت قیمتهای بالاتر برای تصاحب محمولههای نقد ترغیب کند.
چشم انداز بازگشت به وضعیت عادی؛ «ماههای آینده، کابوسی بیپایان»
بازگشت به وضعیت پیشین در تأسیسات راسلافان، وابسته به شرایطی فراتر از توان فنی و مهندسی است. فایننشال تایمز در گزارشی مفصل به این نکته اشاره کرده که تجهیزات مورد استفاده در خطوط تولید الانجی از پیچیدهترین و خاصترین فناوریهای صنعتی به شمار میروند و تعمیر یا تعویض آنها فرایندی زمانبر و هزینهبر است. افزون بر این، قطر تا زمانی که ایمنی کامل کارکنان خود را در منطقه تضمینشده نبینید، اجازه آغاز عملیات بازسازی را نخواهد داد.
تام مازک-منسر، کارشناس الانجی در مؤسسه مشاوره انرژی وود مکنزی، میگوید: «تنها یک نتیجه را میتوان با قاطعیت اعلام کرد: صرفنظر از زمان پایان درگیری، قطر قادر نخواهد بود در عرض چند هفته به وضعیت عادی بازگردد.» به گفته وی، طرحهای توسعه این مجموعه برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ نیز احتمالاً با تأخیرهای جدی روبهرو خواهند شد.
لوران سگالن، از سرمایهگذاران حوزه انرژی پاک، این روزها را «آخرالزمان» بازار گاز میخواند و تأکید میکند: «برای واردکنندگان گاز طبیعی، ماههای پیشرو چیزی جز یک کابوس بیپایان نیست.»
در سوی دیگر میدان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در بیانیهای روز ۱۹ مارس اعلام کرد که حملات انجامشده در پاسخ به اقدامات خصمانه، با هدف تأسیسات مرتبط با منافع آمریکا صورت گرفته است. در این بیانیه تأکید شده که ایران از گسترش دامنه جنگ به حوزه انرژی و آسیب به اقتصاد کشورهای همسایه پرهیز داشته، اما تحریکات دشمن، درگیری را وارد «فاز تازهای» کرده است.
سپاه در این بیانیه هشدار داد: «بار دیگر تأکید میکنیم که تعرض به تأسیسات انرژی ایران اشتباهی راهبردی بود که پاسخ آن را گرفتید. اگر چنین حملاتی تکرار شود، تأسیسات انرژی شما و متحدانتان را هدف گرفته و تا مرحله نابودی کامل، حملات را ادامه خواهیم داد.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 