رسانه چینی ناظر
ترجمه مجله جنوب جهانی

در حالی که سومین هفته از عملیات موسوم به «حماسه خشم» (Epic Fury) با مشارکت آمریکا و اسرائیل علیه ایران سپری میشود، خوشبینی اولیه نهادهای اطلاعاتی اسرائیل مبنی بر فروپاشی قریبالوقوع نظام جمهوری اسلامی ایران از طریق آشوبهای داخلی، نقش بر آب شده است.

به گزارش تحلیلگران، آنچه تلآویو و واشینگتن پیش از آغاز حملات «آتشافروزی سریع» در داخل ایران مینامیدند، نه‌تنها به برافروختن خیابانها منجر نشد، بلکه اکنون دولت ایران با وجود تحمل ضربات سنگین اولیه، با اتکا بر سازوکارهای امنیتی و پشتیبانی مردمی، نه تنها ابتکار عمل را در مدیریت بحران حفظ کرده، بلکه با راهبرد «پاسخ نامتقارن»، میدان نبرد را به سراسر منطقه گسترانده است. بستن تنگه هرمز، جهش بیسابقه قیمت نفت و سردی روابط متحدان منطقهای، کاخ سفید و دفتر نتانیاهو را در تنگنای راهبردی دشواری گرفتار کرده است.

برآورد اشتباه از یک «انفجار داخلی»

پیش از آغاز جنگ، سران آمریکا و اسرائیل با تکیه بر برنامه‌ای محرمانه از سوی سازمان اطلاعاتی اسرائیل (موساد) تصور میکردند با انجام حملات هدفمند و حذف فیزیکی شماری از مقامات ارشد ایران، ظرف چند روز آتش شورشهای مسلحانه در سراسر ایران شعلهور شده و ساختار قدرت در تهران فرو خواهد ریخت. «دیوید بارنیا»، رئیس موساد، که در ژانویه گذشته با شور و حرارت تمام این طرح را در واشینگتن به مقامات دولت ترامپ معرفی کرده بود، به بنیامین نتانیاهو اطمینان داده بود که سقوط نظام ایران «در هفته اول جنگ» قطعی است.

با وجود مخالفتهای جدی برخی از مقامات ارشد اطلاعاتی و نظامی اسرائیل و همچنین آمریکا، نتانیاهو و ترامپ با استقبال از این طرح، مسیر جنگی را با خوشبینی بی‌سابقه‌ای آغاز کردند. باور آنها بر این بود که «عملیات سر بریدن» در کنار یک سری اقدامات اطلاعاتی هماهنگ، زمینهساز قیام عمومی و پایان سریع جنگ با کمترین هزینه خواهد بود.

همین خوشبینی بیجا، که نادیده گرفتن هشدارهای کارشناسان اطلاعاتی و نظامی بود، بعدها به بزرگترین نقطهضعف راهبردی واشینگتن و تلآویو تبدیل شد.

بازدارندگی همه‌جانبه؛ مانعی برای طعمه‌های دامی

پس از گذشت سه هفته از جنگ، نشانهای از انفجار داخلی پیش‌بینی‌شده دیده نشد. ارزیابی مشترک سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل حاکی از آن است که اگرچه حملات هوایی به تأسیسات نظامی و امنیتی ایران خساراتی وارد کرده، اما چارچوب اصلی قدرت در ایران همچنان مستحکم باقی مانده و توانایی کنترل امنیت داخلی کماکان حفظ شده است.

ترس شهروندان از درگیریهای مسلحانه و همچنین بازدارندگی نهادهای نظامی و انتظامی، مهمترین عواملی بودند که مانع از شکلگیری هرگونه جنبش اعتراضی گسترده شدند. تحلیلگران بر این باورند که این محاسبه غلط، مهمترین نقص طرح جنگی آمریکا و اسرائیل بود؛ چرا که در عمل، ایران نه تنها تضعیف نشد، بلکه با افزایش فشار بر تأسیسات حیاتی و پایگاههای نظامی در منطقه، دشمن را وارد جنگی فرسایشی کرده است.

نگاهی به ریشه‌های اختلاف راهبردی در واشینگتن

مخالفان این رویکرد درون دستگاه امنیتی آمریکا از همان ابتدا هشدار داده بودند که در شرایط بمباران گسترده، مردم ایران انگیزهای برای حضور در خیابانها علیه حکومت خود ندارند. کارشناسان سیا نیز پیشتر تأکید کرده بودند که احتمال وقوع ناآرامیهای سراسری که تهدیدکننده بقای نظام باشد، «بسیار پایین» ارزیابی میشود.

«نیت سوانسون»، از مقامات اسبق تیم مذاکره‌کننده آمریکا با ایران، در این زمینه میگوید: «دولت آمریکا هرگز برنامه‌ای جدی برای برانگیختن آشوب در ایران نداشت. واقعیت این است که بسیاری از مردم ایران، با وجود نارضایتی از وضع موجود، تمایلی به قرار گرفتن در خط مقدم خشونت ندارند. برآوردها نشان میدهد حدود ۶۰ درصد مردم ترجیح میدهند در خانه بمانند.»

حتی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در روز دوازدهم مارس در برنامه‌ای رادیویی اذعان کرد: «کنترل شدید ایران بر اوضاع، مانع بزرگی برای مردم است. برای کسانی که سلاحی در دست ندارند، این مانع بسیار جدی است. شاید شورشی در کار باشد، اما نه به این زودی.»

طرح کردی موساد؛ از امید تا واقعیت

یکی از محورهای اصلی طرح موساد برای ایجاد بحران داخلی در ایران، بهره‌گیری از گروههای معارض کرد به‌عنوان نیروی نیابتی برای نفوذ از مرزهای غربی بود. اسرائیل و آمریکا طی سالهای اخیر حمایتهای تسلیحاتی و اطلاعاتی از این گروهها را افزایش داده بودند و حملات هوایی اولیه نیز عمدتاً معطوف به پاکسازی مسیر برای نفوذ زمینی این گروهها بود.

اما این طرح نیز با مخالفتهای جدی روبهرو شد. ترامپ در هفتم مارس آشکارا اعلام کرد که به رهبران کرد گفته است «وارد ایران نشوند» و تأکید کرد: «نمیخواهم کردها آسیب ببینند یا کشته شوند.»

در همین حال، « طالبانی»،  رئیس اتحادیه میهنی کردستان عراق، نیز در مصاحبه‌ای اعلام کرد که هیچ برنامه‌ای برای عملیات فرامرزی وجود ندارد و هشدار داد که چنین اقدامی ممکن است به اتحاد ملی ایران در برابر تهدید خارجی منجر شود. افزون بر این، ترکیه نیز به‌عنوان متحد راهبردی آمریکا در ناتو، به شدت با هرگونه اقدام مسلحانه گروههای کرد در ایران مخالفت کرد و این بخش از برنامه موساد را عملاً منتفی ساخت.

آینده سناریوی آشوب از نگاه نهادهای اطلاعاتی

سازمان سیا پیش از آغاز جنگ نیز در ارزیابیهای خود به این نتیجه رسیده بود که احتمال فروپاشی کامل نظام ایران در نتیجه حملات خارجی، «کمترین گزینه محتمل» است. کارشناسان آمریکایی معتقدند حتی در صورت بروز اختلافات داخلی میان جناحهای سیاسی یا نظامی در ایران، این درگیریها بیشتر معطوف به حفظ قدرت گروههای مذهبی رقیب خواهد بود، نه انتقال قدرت به جریانهای موسوم به دموکراسیخواه.

«شاهار کلایفمن»، رئیس اسبق بخش ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل (آمان)، نیز با صراحت اعلام کرده است که اسرائیل سالها ایده‌های گوناگونی برای تضعیف یا سرنگونی نظام ایران بررسی کرده، اما تمام آنها از همان ابتدا محکوم به شکست بوده‌اند. او تأکید کرد: «در مناقشه کنونی، سرنگونی نظام ایران یک هدف دستیافتنی نیست.»

«تامیر کوهن»، رئیس اسبق موساد، نیز این رویکرد را «اتلاف وقت» خوانده و گفته بود در دوران مدیریت خود، منابع اختصاص‌یافته به تحریک آشوب در ایران را به حداقل ممکن کاهش داده است. ارزیابیهای موساد در سال ۲۰۱۸ نشان میداد که شکاف میان تعداد معترضان موجود با تعداد مورد نیاز برای تهدید جدی نظام، قابل جبران نیست.

اما به نظر میرسد «دیوید بارنیا»، رئیس کنونی موساد، در ماههای منتهی به جنگ، با بی‌توجهی به این تجربیات، تمام توان سازمان خود را معطوف به طراحی برنامه‌ای برای فروپاشی فوری ایران در روزهای نخست جنگ کرده بود؛ برنامهای که حالا دیگر رسماً شکست خورده است.

اصرار بر امیدواری در تلآویو

با وجود به شکست انجامیدن همه سناریوهای از پیش تعیینشده، مقامات ارشد اسرائیل همچنان بر امید به تحولات داخلی در ایران تأکید دارند. نتانیاهو هفته گذشته در کنفرانسی خبری مدعی شد که «تنها با حملات هوایی نمیتوان شورشی را برانگیخت» و به نوعی بر ضرورت «نیروی زمینی» تأکید کرد. او در عین حال از مردم ایران خواست تا از فرصت ایجادشده استفاده کنند.

«یهیل لِیتر»، سفیر اسرائیل در آمریکا، نیز در مصاحبهای با شبکه سیانان گفت که پایان این جنگ نیازمند «ورود نیروی زمینی، اما از جنس نیروهای ایرانی» است و ابراز امیدواری کرد که این نیروها در حال شکلگیری هستند.