چنگ شو
شبکه ابزرور چین
ترجمه مجله جنوب جهانی

درآمدی ۸۰ میلیارد دلاری از تنگه هرمز؟
طرح تهران برای اخذ عوارض عبور از آبراه راهبردی؛ وعده‌ای جذاب در هاله‌ای از ابهام حقوقی

به گزارش ناظران تحولات بین‌الملل، در پی تشدید تنش‌های نظامی و عملیات‌های اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران، شریان حیاتی تجارت انرژی جهان—تنگه هرمز—دستخوش تحولاتی بی‌سابقه شده است. گزارش‌های واصله حاکی از آن است که تهران در حال استقرار سازوکاری نوین برای «کنترل و اخذ عوارض» از شناورهای عبوری است؛ طرحی که وعده درآمدی کلان را می‌دهد، اما در تقابل با موازین حقوق بین‌ملل قرار دارد.

از «گذر ایمن» تا «مجوز عبور»: ظهور یک پروتکل جدید
بر پایه گزارش‌های رسانه‌های معتبر جهانی از جمله فایننشال تایمز، شواهدی وجود دارد که برخی از کشتی‌ها برای تضمین عبور بی‌دغدغه از این آبراه استراتژیک، مبالغی در حدود دو میلیون دلار به مقامات ایرانی پرداخت کرده‌اند. به گفته کارشناسان مشاور، ایران گام‌های عملی برای تحکیم تسلط خود بر تنگه برداشته و در پی نهادینه‌سازی نظامی است که بر اساس آن، عبور هر شناور منوط به اخذ تأییدیه و پرداخت هزینه باشد.

آل‌اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی تهران، با استقبال از این ایده، آن را نه‌تنها یک اقدام مقطعی در زمان جنگ، بلکه راهکاری پایدار برای دوران پس از تنش می‌داند. وی با انتقاد از رویکرد گذشته تهران مبنی بر «مدارا و اغماض»، برآورد می‌کند که اجرای این طرح می‌تواند سالانه تا ۸۰۰ میلیارد دلار عایدی خالص برای ایران به همراه داشته باشد. با این حال، حقوقدانان دریایی هشدار می‌دهند که تنگه هرمز، برخلاف کانال سوئز، دریای داخلی محسوب نمی‌شود و مطابق کنوانسیون‌های بین‌المللی، ایران مجاز به «مخل عبور بی‌ضرر» یا اعمال تبعیض میان پرچم‌های مختلف نیست.

جغرافیای قدرت: چرا هرمز متفاوت است؟
تنگه هرمز، تنها گذرگاه اتصال خلیج فارس به اقیانوس هند، با عرضی حداقلی در حدود ۲۱ مایل دریایی (۳۸.۹ کیلومتر)، صحنه‌ای ایده‌آل برای نظارت و کنترل نظامی است. نیمی از این آبراه در حاکمیت ایران و نیم دیگر در اختیار عمان قرار دارد. وجود کوهستان‌های مشرف به ساحل ایرانی و پیچ‌و‌تاب‌های طبیعی مسیر، موقعیتی بی‌نظیر برای دیده‌بانی و در صورت لزوم، اقدام عملی نیروهای سپاه پاسداران فراهم آورده است.

تام شارپ، فرمانده پیشین نیروی دریایی بریتانیا، در توصیف این وضعیت می‌گوید: «این پیچیده‌ترین و کم‌مستقیم‌ترین مسیر آبی است؛ کشتی‌ای که در آن حرکت می‌کند، همواره در معرض تهدیدی چندجانبه قرار دارد.»

آمارهای گویا: سقوط ۹۷ درصدی تردد کشتی‌ها
پیش از شعله‌ور شدن مجدد درگیری‌ها، به‌طور متوسط روزانه ۱۳۵ فروند کشتی از این تنگه عبور می‌کردند. اما داده‌های اس‌اند‌پی گلوبال نشان می‌دهد که در بازه ۱ تا ۲۵ مارس، تنها ۱۱۶ کشتی—آن هم عمدتاً با مقاصد آسیایی یا وابسته به مالکان خلیج فارس—از این مسیر گذشته‌اند؛ رقمی که بیانگر افتی ۹۷ درصدی نسبت به ماه قبل است.

در همین راستا، علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، با تأیید ضمنی تغییر رویه‌ها اعلام کرد که عبور از تنگه مستلزم پرداخت هزینه‌ای معادل دو میلیون دلار است و بر اجرای «تمهیدات مدیریتی جدید» در این آبراه تأکید ورزید.

مکانیسم اجرا: از کدهای محرمانه تا تغییر پرچم
مارتین کلی، مشاور ارشد گروه مدیریت ریسک «ای‌اواس»، جزئیات جالبی از این فرآیند تأیید افشا کرده است: هماهنگی‌های دیپلماتیک از طریق سفارتخانه‌ها، صدور کد شناسایی برای کشتی، و اعلام موقعیت در فرکانس اضطراری دریایی (کانال ۱۶ VHF) هنگام نزدیک شدن به تنگه. همزمان، مقامات ایرانی اسناد کشتی، از جمله مقصد محموله و ملیت خدمه را راستی‌آزمایی می‌کنند.

ردیابی شناورها نشان می‌دهد که کشتی‌های عبوری از زمان آغاز بحران، عمدتاً به سمت آسیای شرقی در حرکت بوده‌اند و هیچ محموله‌ای به مقصد آمریکا یا اروپا از این مسیر نگذشته است. افزون بر این، بسیاری از این شناورها به‌جای استفاده از مسیرهای استاندارد، از مسیرهایی کاملاً واقع در آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کنند؛ تاکتیکی که به نیروهای ایرانی امکان راستی‌آزمایی بصری اطلاعات را می‌دهد.

نکته حائز توجه دیگر، گزارش‌هایی مبنی بر تغییر پرچم برخی کشتی‌های کشورهای ثالث به پرچم پاکستان است تا با هویت «کشتی پاکستانی» از تنگه بگذرند. یک دیپلمات آگاه، این هماهنگی را نوعی «سیگنال دیپلماتیک» به سوی دولت ترامپ تفسیر کرده است.

موضع‌گیری‌های بین‌المللی و چالش‌های حقوقی
سفارت ایران در مادرید نیز اعلام کرده که اسپانیا را کشوری «پایبند به حقوق بین‌ملل» می‌داند و درخواست‌های عبور کشتی‌های این کشور را می‌پذیرد؛ اقدامی که پس از انتقاد صریح پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، از حملات آمریکا و اسرائیل صورت گرفت.

با وجود تحریم‌های گسترده غرب، کلیر مک‌لسکی، مسئول پیشین تطبیق مقررات در دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، یادآور می‌شود که ایران پیش‌تر شبکه‌های پرداخت غیررسمی و کارآمدی برای فروش نفت، تأمین فناوری و تأمین مالی برنامه‌های دفاعی ایجاد کرده است؛ از این‌رو، مکانیزم دریافت عوارض عبور برای تهران چالشی فنی محسوب نمی‌شود.

چالش حقوقی: هرمز در برابر سوئز
یحیی آل‌اسحاق با استناد به الگوی کانال سوئز، بر «حق حاکمیتی ایران برای دریافت عوارض» تأکید می‌کند و می‌افزاید: «تاکنون در برابر فشار قدرت‌های جهانی، با بزرگواری از اعمال این حق خودداری کرده‌ایم؛ حقّی که می‌تواند سالانه ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیارد دلار درآمد ایجاد کند.»

خبرگزاری تسنیم نیز گزارش داده که مجلس ایران در حال تدوین طرحی قانونی برای وضع عوارض عبور از تنگه هرمز است؛ طرحی که نسخه اولیه آن آماده شده و قرار است پس از تکمیل نهایی، برای تصویب به صحن علنی ارائه شود.

در مقابل، جوهانا یالمارسون، استاد حقوق دریاها در دانشگاه ساوت‌همپتون، تمایز بنیادین میان کانال سوئز (که تماماً در خاک مصر است) و تنگه هرمز را یادآور می‌شود. به باور وی، هرچند ایران می‌تواند «به دلایل امنیتی، ترافیک را نظارت یا موقتاً متوقف کند»، اما حق ندارد «عبور بی‌ضرر» را مختل سازد یا میان کشتی‌های کشورهای مختلف تبعیض قائل شود.

نکته ظریف آنجاست که همان‌طور که فایننشال تایمز اشاره می‌کند، نه ایران و نه آمریکا عضو کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها (UNCLOS) نیستند؛ هرچند عرف بین‌المللی معمولاً رعایت این قواعد را از غیراعضا نیز انتظار دارد.

سناریوهای آینده: از خط‌کشی سفید و سیاه تا خطوط لوله جایگزین
یک دیپلمات منطقه‌ای هشدار می‌دهد که اگر ایران با ایجاد «فهرست سفید و سیاه» برای کشتی‌ها، کنترل تنگه را در دست گیرد، کشورهای خلیج فارس ممکن است به‌سرعت به‌دنبال راهکارهای جایگزین—از جمله توسعه خطوط لوله فراساحلی—برآیند.

در سوی دیگر میدان، دونالد ترامپ با تهدیدهای مکرر خود مبنی بر «بازگشایی تنگه» و «هدف قرار دادن تأسیسات انرژی ایران»، بارها ضرب‌الاجل تعیین کرده و سپس آن را عقب انداخته است: نخست تهدید به حمله در ۴۸ ساعت، سپس تعویق پنج‌روزه به بهانه «مذاکرات سازنده»، و سرانجام اعلام تعویق ده‌روزه دیگر در شبکه‌های اجتماعی. تهران اما هرگونه مذاکره مستقیم با واشنگتن را تکذیب می‌کند.

بیانیه نهایی سپاه: تنگه بسته است، مگر برای دوستان
در آخرین موضع‌گیری رسمی، سپاه پاسداران در اطلاعیه‌ای مورخ ۲۷ مارس تأکید کرد که تنگه هرمز کماکان در وضعیت «بسته» به‌سر می‌برد. بر اساس این بیانیه، سه فروند کشتی کانتینربر با پرچم‌های مختلف، پس از ادعای ترامپ مبنی بر «باز بودن تنگه»، تلاش کردند وارد «کریدور مجاز عبور» شوند، اما با هشدار نیروی دریایی سپاه، ناچار به بازگشت گردیدند.

سپاه به‌صراحت اعلام کرده است: «هرگونه تلاش برای عبور غیرمجاز، با واکنشی قاطع و شدید مواجه خواهد شد.» همچنین عبور هر شناوری که مقصد یا مبدأ آن بنادر آمریکا، اسرائیل یا حامیان آن‌ها باشد، اکیداً ممنوع است.

در همین زمینه، عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌وگو با رسانه ملی تأکید کرد که تنگه هرمز «کاملاً مسدود نشده، بلکه تنها به روی دشمنان بسته است» و وعده داد که تهران پس از پایان تنش‌ها، «ترتیبات جدیدی برای عبور ایمن» در این آبراه راهبردی اجرا خواهد کرد.

در یک نگاه: تنگه هرمز امروز نه‌تنها یک گذرگاه انرژی، بلکه به اهرمی فشار در معادلات پیچیده ژئوپلیتیک تبدیل شده است؛ جایی که وعده درآمدهای کلان با واقعیت‌های حقوقی و توازن قوا در تقابل است و هر تصمیمی در این باریکه آبی، می‌تواند امواجی به وسعت اقیانوس هند ایجاد کند.