ران ژائویو
ترجمه مجله جنوب جهانی
در پی اعلام آمادگی دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، برای مذاکره با ایران، رسانههای آمریکایی از ارائه فهرست پانزدهمادهای «شرط آتشبس» از سوی واشینگتن خبر دادند. این تحول، پس از نزدیک به یک ماه درگیری نظامی در منطقه، اگرچه میتواند نویدگشایشهایی را بدهد، اما همزمان نگرانیهایی را نیز برانگیخته است.
مقامی اسرائیلی که از جزئیات این مذاکرات آگاه است، روز دوشنبه ۲۴ مارس به روزنامه تایمز اسرائیل گفت واشینگتن پیش از آغاز گفتوگوها با تهران برای توقف خصومتها (از روز ۲۲ مارس) اسرائیل را در جریان قرار داده، هرچند درباره میزان فاصله زمانی این اطلاعرسانی توضیح بیشتری نداده است. این مقام که صحت فهرست پانزدهمادهای را تأیید کرده، در عین حال نسبت به پذیرش این چارچوب از سوی ایران ابراز تردید کرده است.
شبکه ۱۲ اسرائیل نیز در گزارشی اشاره کرده که اگرچه شروط مطرحشده از سوی آمریکا تمامی اهداف تعیینشده این کشور و اسرائیل را در بر میگیرد، اما نگرانی اصلی اسرائیل از آن است که تیم ترامپ بهدنبال حصول «توافقی چارچوبی» یا «تفاهمی اصولی» با ایران باشد، نه آنکه اجرای این دوازدهشرط را پیششرط توقف جنگ قرار دهد.
بر اساس گزارش این شبکه و به نقل از سه منبع مطلع، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، و جرد کوشنر، داماد و مشاور ارشد ترامپ، سازوکاری برای مذاکره طراحی کردهاند که شامل اعلام آتشبسی یکماهه میشود و در این مدت، طرفین درباره توافقی مشتمل بر پانزده بند به گفتوگو خواهند نشست.
تایمز اسرائیل این الگو را یادآور توافقهای پیشین آمریکا در منطقه از جمله قراردادهای آتشبس با حماس در غزه و حزبالله در لبنان ارزیابی کرده است. شبکه ۱۲ اسرائیل نیز با اشاره به احتمال حصول سریع توافقی با عبارات مبهم و اصولی، این سناریو را عاملی برای «بیخوابی شبانه کابینه و دستگاه امنیتی اسرائیل» دانسته و تأکید کرده که چنین وضعیتی سرشار از ریسک است؛ چه اینکه هنوز جنگی تمامنشده و مفاد توافق نیز روشن نیست، اما ایران عملاً برگ برنده را در دست گرفته است.
تلاشهای دیپلماتیک و اختلافها بر سر طرف مذاکره
روز دوشنبه، ترامپ در سخنانی بر وجود نقاط اشتراک فراوان میان آمریکا و ایران برای پایان دادن به جنگ تأکید کرد و دستیابی به توافق را بسیار محتمل خواند. با این حال، شبکه ۱۲ اسرائیل به نقل از ارزیابی دستگاه اطلاعاتی این کشور گزارش داد که هنوز شکافهای عمیقی میان دو طرف وجود دارد.
روز پیش از آن (یکشنبه ۲۳ مارس)، فایننشال تایمز از میانجیگری فعال پاکستان میان تهران و واشینگتن خبر داده بود. به نوشته این روزنامه، اسلامآباد کوشیده است با استفاده از روابط رهبران نظامی خود با ایران و همچنین ارتباط شخصی آنان با ترامپ، به پایان جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر کمک کند. بر اساس این گزارش، ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، روز ۲۲ مارس با ترامپ گفتوگو کرده و شهباز شریف، نخستوزیر این کشور، نیز روز بعد با مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، رایزنی داشته است. دو مقام آگاه گفتهاند پاکستان پیشنهاد برگزاری نشستی در سطح مقامات عالی ایران و آمریکا را مطرح کرده که احتمالاً نخستین دور آن هفته جاری در اسلامآباد برگزار شود.
شبکه ۱۲ اسرائیل نیز به نقل از سه منبع آگاه گزارش داد آمریکا با میانجیگرانی از پاکستان، مصر و ترکیه درباره برگزاری «نشست صلح» با ایران احتمالاً از روز ۲۶ مارس گفتوگو میکند. دو تن از این منابع تأکید کردهاند ایران هنوز با برگزاری چنین نشستی موافقت نکرده است.
در تحولی دیگر، شبکه خبری سیانان روز دوشنبه به نقل از دو منبع منطقهای گزارش داد که ایران از طریق کانالهای محرمانه به دولت ترامپ پیام داده است تمایل ندارد بار دیگر با ویتکاف و کوشنر مذاکره کند و ترجیح میدهد جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، نماینده واشینگتن در گفتوگوهای احتمالی باشد. به گفته این منابع، مقامات ایرانی معتقدند مذاکرات پیشین با ویتکاف و کوشنر پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به نتیجه نرسید و اعتماد لازم از بین رفت. از نگاه تهران، ونس در مقایسه با ویتکاف، کوشنر و حتی مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، فردی شناخته میشود که همدلی و اراده بیشتری برای خاتمه دادن به جنگ دارد. یکی از منابع تأکید کرده است: «این باور عمومی وجود دارد که ونس به دنبال پایان سریع درگیریها خواهد بود.»
سیانان در عین حال اشاره کرده که طرفهای منطقهای از خطرات حضور مستقیم ونس در رأس هیأت مذاکرهکننده آمریکا نیز آگاهاند؛ چراکه پایان دادن از مسیر مذاکره به این بحران پیچیده، کار سادهای نیست. بهویژه آنکه ویتکاف همچنان نقشی کلیدی در پروندههای منطقهای ایفا میکند و به گفته منابع، ایران عملاً چارهای جز تعامل با هر نمایندهای که ترامپ تعیین کند نخواهد داشت. با این حال، این به معنای نبود ترجیح نیست.
دوشنبه شب، کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، در مصاحبه با سیانان تأکید کرد تنها ترامپ است که تصمیمگیرنده نهایی درباره نماینده آمریکا در مذاکرات است. او گفت: «تنها رئیسجمهوری ترامپ، و فقط ایشان، اختیار تعیین تیم مذاکرهکننده آمریکا را دارند. همانطور که امروز رئیسجمهوری اشاره کردند، معاون رئیسجمهوری ونس، وزیر خارجه روبیو، فرستاده ویژه ویتکاف و آقای کوشنر همه در این فرایند مشارکت خواهند داشت.» یکی از مقامات کاخ سفید نیز تلاش برخی منابع منطقهای برای تأثیرگذاری بر انتخاب تیم مذاکرهکننده را اقدامی برای تخریب وجهه ترامپ توصیف کرد.
جزئیات پیشنهاد پانزدهمادهای آمریکا
به گزارش رویترز، ترامپ روز دوشنبه در جمع خبرنگاران در دفتر بیضیشکل کاخ سفید از پذیرش یک امتیاز بزرگ از سوی ایران در حوزه انرژی خبر داد و آن را «گامی مثبت» خواند. او با حال و هوایی رمزآلود این امتیاز را مربوط به تنگه هرمز خواند و تأکید کرد آمریکا همواره در پی تضمین آزادی تردد در این آبراه حیاتی برای حمل نفت بوده است. ترامپ افزود: «امروز هدیهای به ما رسید؛ هدیهای بسیار بزرگ و باارزش. این هدیه به موضوع هستهای مربوط نیست، بلکه در حوزه نفت و گاز است. کار بسیار خوبی بود که انجام دادند.» او گفت آمریکا با «افراد مناسب» در ایران در حال گفتوگو برای دستیابی به توافقی برای پایان خصومتهاست و تأکید کرد طرف ایرانی نیز خواهان حصول توافق است.
پیشتر، رسانههایی همچون نیویورک تایمز و والاستریت ژورنال از ارائه فهرست پانزدهمادهای از سوی دولت آمریکا از طریق پاکستان به ایران خبر داده بودند. این شروط شامل موضوعاتی چون برنامه هستهای، توان موشکی و مسائل منطقهای میشود. از جمله خواستههای اصلی آمریکا عبارت است از: برچیدن تأسیسات هستهای موجود در ایران، تعهد به عدم تولید سلاح هستهای، ممنوعیت هرگونه غنیسازی در داخل کشور، تحویل حدود ۶۰ درصد ذخایر اورانیوم با غنای بالا، بستن تأسیسات هستهای نطنز، اصفهان و فردو، و پذیرش بازرسیهای جامع آژانس بینالمللی انرژی اتمی. همچنین خواستههای دیگری نظیر قطع حمایت مالی، تسلیحاتی و فرماندهی از گروههای مسلح منطقهای، محدود کردن برد و اندازه موشکهای بالستیک به کاربرد صرفاً دفاعی، و تضمین آزادی دریانوردی در تنگه هرمز مطرح شده است.
در مقابل، لغو کامل تحریمهای بینالمللی، حمایت آمریکا از توسعه برنامه هستهای غیرنظامی ایران و حذف سازوکار «مکانیسم ماشه» از جمله مشوقهای احتمالی عنوان شده است.
به گزارش منابع اسرائیلی، آمریکا در نظر دارد آتشبسی یکماهه برقرار کند تا مذاکرات بر سر این پانزده بند ادامه یابد. این طرح از سوی مشاورانی همچون ویتکاف و کوشنر دنبال میشود.
در همین حال، بازارهای جهانی نفت روز دوشنبه تحت تأثیر تحولات منطقهای با نوسان روبهرو شد و قیمت هر بشکه نفت تا محدوده ۸۷/۸۸ دلار نیز کاهش یافت.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 