نویسنده: روآن جیاقی / پایگاه تحلیلی گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
پس از هفتهها هشدار مکرر، سرانجام در روز شنبه (۲۸ مارس)، جنبش انصارالله یمن با شلیک موشک به سوی اسرائیل، رسماً وارد معادلات نظامی میان آمریکا، اسرائیل و ایران شد؛ اقدامی که برای نخستین بار در این چرخه از تنشها صورت گرفت.
ورود حوثیها به میدان نبرد، ناگزیر یادآور بحران دریای سرخ در سال ۲۰۲۳ است؛ آن هنگام که این گروه به نشانه همبستگی با حماس و حمایت از فلسطین، کشتیهای آمریکایی، بریتانیایی و «مرتبط با اسرائیل» را در آبهای منطقه هدف قرار داد. واکنش واشنگتن، بازگرداندن نام حوثیها به فهرست «سازمانهای تروریستی» و آغاز حملات نظامی بود؛ پاسخی سخت که از سوی صنعا داده شد و بدینسان، بحران دریای سرخ به اوج خود رسید.
بر پایه تحلیلهای کارشناسی، چنانچه تنشهای کنونی میان آمریکا، اسرائیل و ایران تداوم یابد، دور از ذهن نیست که حوثیها بار دیگر تنگه استراتژیک بابالمندب در جنوب دریای سرخ را مسدود کنند؛ گذرگاهی که یکی از حیاتیترین مسیرهای کشتیرانی جهان به شمار میرود و هرگونه اختلال در آن، امنیت خطوط دریایی را بار دیگر با چالش مواجه خواهد ساخت.
«حوثیها وارد میدان شدند؛ نگاه جهان به دروازه اشک دوخته شده است.»
روزنامه «استرالیایی فایننشال ریویو» (AFR) در گزارش ۲۸ مارس خود با این عنوان تأکید کرد که حوثیها کماکان بر بخشهای گستردهای از سواحل دریای سرخ در یمن، از جمله بنادر کلیدی مانند الحدیده، تسلط دارند. در شرایطی که جنگ ایران و اسرائیل عملاً تنگه هرمز را از رده خارج کرده، دریای سرخ به تنها مسیر جایگزین برای صادرات نفت عربستان و سایر کشورهای منطقه به بازارهای آسیایی تبدیل شده است؛ از اینرو، هر اقدامی از سوی حوثیها برای بستن این آبراه، میتواند زنجیرههای جهانی انرژی و غذا را با شوکهای پیدرپی و پیامدهای گسترده روبهرو کند.
عربستان و حیاتی بودن بابالمندب
به گزارش رسانههای منطقه، عربستان سعودی با بهرهگیری از خط لوله نفتی صحرای عربستان، بخش قابلتوجهی از نفت خام خود را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کرده و از این مسیر به صادرات خود ادامه میدهد. بسیاری از این محمولهها پس از بارگیری در یمن، ناگزیر از عبور از تنگه بابالمندب برای رسیدن به بازارهای آسیایی هستند.
آمارها نشان میدهد حجم صادرات نفتی عربستان از بنادر دریای سرخ، به حدود شصت درصد از سطح پیش از جنگ بازگشته است. به باور ناظران، ظرفیت بالای بندر ینبع در این برهه، به مثابه «شریان حیاتی» بازار نفت عمل کرده و یکی از عوامل کلیدی در جلوگیری از جهش بیشتر قیمتهای جهانی نفت بوده است.
به نوشته AFR، «رهبران حوثی بهخوبی آگاهند که هرگونه حمله جدید، ضربهای سنگینتر بر پیکره اقتصاد جهانی وارد خواهد کرد.»
همزمان، روزنامه «چوسون ایلبو» کره جنوبی نیز با استناد به تحلیلگران هشدار داده که ورود تمامعیار حوثیها به معرکه، میتواند بحران انرژی را تشدید کند. چنانچه بابالمندب — به عنوان مسیر جایگزین هرمز — نیز مسدود شود، اختلال در انتقال نفت و گاز مایع از خاورمیانه به آسیا و اروپا، ابعادی نگرانکنندهتر خواهد یافت.
—
حوثیها وارد میدان میشوند: بستن بابالمندب، «گزینهای عملی»
صبح شنبه به وقت محلی، آژیرهای حمله هوایی در شهر بئرشبع و مناطق پیرامونی آن در اسرائیل به صدا درآمد. ارتش اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد که موشکی از سوی یمن به سمت این کشور شلیک شده و سیستمهای پدافندی آن را رهگیری کردهاند؛ تا این لحظه گزارشی از تلفات جانی منتشر نشده است.
یحيی سریع، سخنگوی رسمی انصارالله یمن، همان روز تأیید کرد که این گروه موشکی را به سمت اسرائیل شلیک کرده است.
سریع در اظهارات خود تصریح نمود: «حوثیها برای نخستین بار از موشک بالستیک با قدرت تخریب بالا علیه اهداف حساس نظامی اسرائیل استفاده کردهاند»؛ اقدامی که به گفته وی، در حمایت از ایران و جبهه مقاومت در لبنان، عراق و فلسطین صورت گرفته است. او افزود: «این عملیات تا پایان تجاوزات، ادامه خواهد داشت.»
رسانههای اسرائیلی این حمله را نخستین اقدام مستقیم حوثیها علیه اسرائیل در چارچوب تنشهای کنونی آمریکا، اسرائیل و ایران دانسته و آن را نشانه «ورود رسمی» این گروه به میدان نبرد قلمداد کردهاند. پیش از این، متحدان شیعه ایران در لبنان و عراق، به درجات مختلف در این منازعه مشارکت داشتهاند.
کمی پیش از این عملیات، حوثیها هشدار داده بودند که ورود نظامی خود را منوط به تحقق سه شرط کردهاند و در صورت وقوع هر یک، بلافاصله وارد عمل خواهند شد.
شب جمعه (۲۷ مارس)، سریع در بیانیهای اعلام کرد: چنانچه دریای سرخ برای عملیات نظامی علیه ایران یا سایر کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار گیرد؛ یا ائتلافهای منطقهای و بینالمللی جدیدی به حمایت از اقدامات آمریکا و اسرائیل علیه ایران و «محور مقاومت» بپیوندند؛ یا سطح درگیریهای نظامی علیه ایران و این محور گسترش یابد، حوثیها ممکن است مستقیماً وارد جنگ شوند.
وی همزمان از آمریکا و اسرائیل خواست تا فوراً به تجاوزات خود علیه ایران و کشورهای مرتبط با «محور مقاومت» پایان دهند و بر اجرای کامل توافق آتشبس در غزه تأکید کرد. سریع این اقدامات نظامی را «ناعادلانه و غیرمنطقی» خواند که نهتنها ثبات منطقهای و جهانی را تهدید میکند، بلکه پیامدهای منفی گستردهای بر اقتصاد جهان بر جای میگذارد.
در ادامه سخنان خود، سریع تأکید کرد که حوثیها هرگز اجازه نخواهند داد دریای سرخ به مسیری برای اقدامات خصمانه علیه ایران و کشورهای اسلامی تبدیل شود و همزمان به طرفهای مرتبط هشدار داد که تشدید محاصره یمن را دنبال نکنند.
همان روز، تظاهرات گستردهای در صنعا و سایر مناطق تحت کنترل حوثیها برگزار شد تا هم یازدهمین سالگرد آغاز درگیریهای یمن و هم همبستگی با ایران گرامی داشته شود. مقامات حوثی در این گردهماییها تأکید کردند که برای مشارکت در هرگونه درگیری احتمالی، آمادگی نظامی کامل دارند.
طه المتوکل، عضو دفتر سیاسی انصارالله، در سخنانی پرشور اعلام کرد: «بار دیگر تأکید میکنیم که تجاوز به ایران یا لبنان، تجاوز به کل امت است. از اینرو، هرگز بیطرف نخواهیم ماند و به همدلیهای کلامی و منفعلانه بسنده نمیکنیم؛ بلکه بهعنوان بخشی از جبهه مقابله با این تجاوز، انگشتان ما همواره بر ماشه است و آمادهایم تا بنا بر مقتضیات میدان و تشخیص رهبری، با هر شرایطی روبهرو شویم.»
با ورود تمامعیار حوثیها به چرخه جدید تنشهای خاورمیانه، توجهها بار دیگر به گلوگاه استراتژیک دیگری که تحت کنترل این گروه است — تنگه بابالمندب، پیونددهنده دریای سرخ و اقیانوس هند — معطوف شده است.
به گزارش سیانان در ۲۸ مارس، محمد منصور، مسئول رسانهای حوثیها، هفته گذشته صراحتاً به این شبکه گفته بود که «بستن تنگه بابالمندب، گزینهای عملی و در دسترس است.»
همچنین محمد البوحیتی، دیگر عضو دفتر سیاسی انصارالله، در گفتوگو با رسانههای روسی اشاره کرده بود که این گروه برای حمایت از ایران، ممکن است بابالمندب را مسدود کند. وی افزود: «در صورت اجبار به بستن این تنگه، حوثیها تنها کشتیهای کشورهایی را هدف قرار خواهند داد که در حملات علیه ایران، عراق، لبنان و فلسطین مشارکت داشتهاند.»
البوحیتی تأکید کرد که از نوامبر ۲۰۲۳ و تشدید تنشها در دریای سرخ، اهداف عملیاتهای حوثیها صرفاً اسرائیل، آمریکا و بریتانیا بودهاند: «ما تنها به مهاجمان ضربه میزنیم. اگر سایر کشورها موضع بیطرفی اتخاذ کنند، با آنها کاری نخواهیم داشت.»
—
آیا مسیر جایگزین هرمز نیز مسدود خواهد شد؟
تنگه بابالمندب که سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را از مسیر دریا به هم پیوند میدهد، از جایگاه راهبردی بیبدیلی برخوردار است. این آبراه، دریای سرخ را به خلیج عدن متصل کرده و شاهراهی حیاتی میان اقیانوس اطلس، مدیترانه و اقیانوس هند به شمار میرود.
نام «بابالمندب» در زبان عربی به معنای «دروازه اشک» است؛ تنگهای باریک، پرخروش و پر از صخره که در دوران پیش از توسعه فناوریهای دریانوردی، عبور از آن همواره با خطر غرقشدگی همراه بود. ملوانان در مواجهه با طوفانهای ناگهانی، گاه جان خود را از دست میدادند و خانوادههایشان در ساحل، با اشک و نگرانی انتظار بازگشت آنها را میکشیدند. به همین سبب، این گذرگاه گاه «تنگه مرگ» و آبهای پیرامون آن «دریای مرگ» نامیده میشود.
پس از افتتاح کانال سوئز، بابالمندب به شاهراهی حیاتی برای تردد کشتیها میان اقیانوسهای آرام، هند و اطلس تبدیل شد و امروزه یکی از پرترددترین آبراههای جهان به شمار میرود. نفت خام خلیج فارس برای رسیدن به اروپا یا سواحل شرقی آمریکا، ناگزیر از عبور از این تنگه، ورود به دریای سرخ و عبور از کانال سوئز است؛ کشتیهایی که از دریای سرخ به سوی آسیا حرکت میکنند نیز چارهای جز عبور از بابالمندب ندارند.
به نوشته AFR، اگرچه بیثباتی مزمن منطقه، بسیاری از شرکتهای کشتیرانی را وادار به تغییر مسیر و دور زدن دماغه امید نیک در آفریقا — و در نتیجه افزایش هزاران مایل دریایی به مسیر — کرده است، و اگرچه هزینههای بیمه و تردد در دریای سرخ افزایش یافته، اما این آبراه کماکان مسیر کلیدی برای حمل نفت خام، گاز طبیعی و کالاهای اساسی با کشتیهای غولپیکر و فلهبرها باقی مانده است.
بهدلیل کوتاهترین مسیر ممکن، صادرات نفت، گازوئیل، گاز و کالاهای اساسی از خاورمیانه و هند به اروپا، همچنان ترجیح میدهد از مسیر دریای سرخ عبور کند. پس از آغاز جنگ اوکراین در ۲۰۲۲، دریای سرخ به شریان اصلی صادرات نفت روسیه به آسیا — برای دور زدن تحریمهای غرب — تبدیل شد.
روزنامه «لویدز لیست» در گزارش ۲۶ مارس خود هشدار داد که با افزایش مداوم صادرات نفت از بندر ینبع عربستان، اهمیت این بندر برای تأمین نفت جهانی و تأمین کشتیهای غولپیکر (VLCC) بیشتر شده و هرگونه اختلال در تجارت دریای سرخ ناشی از جنگ، پیامدهای سنگینتری خواهد داشت.
دادههای مؤسسه تحلیل کشتیرانی Vortexa نشان میدهد که هفته گذشته، حجم بارگیری نفت در بندر ینبع، نزدیک به یکسوم از کل ظرفیت کشتیهای غولپیکر جهان را به خود اختصاص داده است. در هفته منتهی به ۲۲ مارس، میزان بارگیری نفت و میعانات گازی در این بندر به ۴.۱ میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی که بیش از دو برابر میانگین روزانه ۱.۳ میلیون بشکهای سال ۲۰۲۵ و ۳۲ درصد بیشتر از هفته پیش از آن است.
به نوشته لویدز لیست، در صورت مسدود شدن بابالمندب، کشتیهای غولپیکر فعال در دریای سرخ میتوانند موقتاً به سمت شمال و خاک مصر تغییر مسیر دهند، بخشی از محموله خود را از طریق خط لوله سومد تخلیه کنند، پس از عبور از کانال سوئز و پرداخت عوارض، سوختگیری در مدیترانه را انجام داده و سرانجام با دور زدن دماغه آفریقا، نفت را به خریداران آسیایی برسانند.
از سوی دیگر، کشتیهای غولپیکری که از آسیا بهصورت خالی بازمیگردند، ناگزیر خواهند بود تمام مسیر را از دور آفریقا و عبور از مدیترانه طی کنند تا به بندر ینبع برای بارگیری برسند؛ فرآیندی که زمان و هزینه سفر رفتوبرگشت را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
علاوه بر این، حتی استفاده از کانال سوئز برای دور زدن بابالمندب نیز نمیتواند امنیت کامل کشتیهای بارگیر در ینبع را تضمین کند. هم حوثیها و هم ایران تاکنون توانایی خود را در ضربات دوربرد به اهداف منطقهای به اثبات رساندهاند. مقامات نظامی ایران روز چهارشنبه در مصاحبهای بهطور ویژه به بابالمندب اشاره و تأکید کردند: «ایران هم اراده و هم توانایی لازم برای ایجاد بازدارندگی مؤثر در این آبراه را دارد.»
به گزارش لویدز لیست، «مرکز هماهنگی اقدامات انساندوستانه» تحت کنترل حوثیها، روز پنجشنبه در پاسخ به پرسشهای این رسانه تأکید کرد که از رونق فعالیت کشتیهای نفتکش در بندر ینبع کاملاً آگاه است.
در بیانیه این مرکز آمده: «جای نگرانی نیست؛ در حال حاضر دلیلی برای توقف این تجارت وجود ندارد. روزانه دهها کشتی — از جمله نفتکشهای خام — از بابالمندب عبور میکنند. یمن همواره به تعهدات خود پایبند بوده و امنیت کشتیرانی در دریای سرخ و بابالمندب و تداوم جریان تجارت را تضمین کرده است.»
با این حال، رویترز همان روز به نقل از یکی از مقامات حوثی گزارش داد: «ما از نظر نظامی کاملاً آمادهایم و تمام گزینهها روی میز است. تعیین زمان دقیق عملیات و سایر جزئیات، بر عهده رهبری است؛ ما تحولات را با دقت رصد میکنیم و زمان مناسب برای اقدام را تشخیص خواهیم داد.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 