ناکارآمدی سامانه‌های ارتقایافته پدافندی اسرائیل در برابر موشک‌های ایران؛ بحران فرسایشی در جنگ چهارماهه

گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی

با ورود جنگ ایران و اسرائیل به چهارمین هفته، سامانه پدافند هوایی اسرائیل با آزمونی بی‌سابقه از فرسایش روبه‌رو شده است. روزنامه وال‌استریت ژورنال روز جمعه ۲۸ مارس گزارش داد که ارتش اسرائیل در واکنش به حملات مستمر موشکی و پهپادی ایران، به ناچار مصرف موشک‌های پیشرفته و پرهزینه خود را محدود کرده و به استفاده از نسخه‌های ارتقایافته اما با کارایی کمتر روی آورده است. با این حال، این راهکار نیز نتوانسته از اصابت موشک‌های ایران به عمق خاک اسرائیل جلوگیری کند.

بر اساس این گزارش، دو موشک بالستیک ایران به‌تازگی به ترتیب شهرهای «دیمونا» در جنوب و «اعراد» را هدف قرار داده‌اند. در جریان این حملات، ارتش اسرائیل با بهره‌گیری از سامانه‌های ارتقایافته‌ای که توان رزمی کمتری دارند، نتوانست جلوی اصابت موشک‌ها را بگیرد.

روز پنج‌شنبه ۲۶ مارس نیز اسرائیل شاهد یک حمله موشکی گسترده دیگر بود. ساکنان مناطق مختلف از به صدا درآمدن مداوم آژیرهای خطر و فرود موشک در نقاط متعدد خبر دادند؛ صحنه‌ای که بار دیگر فشار بی‌سابقه بر پیکره پدافندی اسرائیل را به تصویر کشید.

در جریان این دور از جنگ و نیز منازعات پیشین با ایران در ژوئن سال گذشته، اسرائیل به‌طور گسترده از پیشرفته‌ترین سامانه بازدارنده خود، «پیکان» (Arrow)، برای مقابله با موشک‌های بالستیک ایران بهره می‌برد. در این میان، سامانه «پیکان-۳» که برای رهگیری موشک‌های دوربرد خارج از جو زمین طراحی شده، به عنوان یکی از برترین سامانه‌های پدافندی جهان شناخته می‌شود.

با این حال، در روزهای اخیر اسرائیل استفاده از نسخه‌های ارتقایافته سامانه «تیرو‌انداز داوود» (David’s Sling) را برای مقابله با موشک‌های بالستیک دوربرد و تهدیدآمیزتر افزایش داده است. این سامانه در اصل برای رهگیری راکت‌ها، موشک‌های کروز و موشک‌های تاکتیکی کوتاه‌برد طراحی شده و کارایی آن در مواجهه با تهدیدات سطح بالا همواره با تردید همراه بوده است.

تال اینبار، تحلیلگر ارشد «اتحاد راهبردی دفاع موشکی» آمریکا، در این رابطه خاطرنشان کرد: هر نوع موشک رهگیر دارای شمار محدودی است. هرچه جنگ طولانی‌تر شود، ذخایر راهبردی کاهش می‌یابد و در نتیجه ناچار به صرفه‌جویی بیشتر در مصرف خواهیم بود.

تحلیل‌گران بر این باورند که این تحول در تاکتیک پدافندی اسرائیل، واقعیتی تلخ را بازتاب می‌دهد که ارتش‌های منطقه با آن دست‌به‌گریبان‌اند: در برابر موشک‌ها و پهپادهایی که ایران می‌تواند با هزینه نسبتاً اندک و به‌صورت انبوه تولید کند، ناگزیر از مصرف سامانه‌های رهگیر گران‌قیمتی هستند که فرایند تولیدشان زمان‌بر و جایگزین‌سازی آنها دشوار است.

از زمان آغاز این دور از جنگ، ایران بیش از ۴۰۰ موشک و صدها فروند پهپاد به سوی اسرائیل پرتاب کرده است. هرچند شدت حملات در روزهای نخستین بیشتر بود، اما در هفته‌های اخیر نیز حجم آنها کاهش چندانی نداشته است. هم‌زمان، حزب‌الله لبنان نیز تقریباً روزانه ده‌ها راکت و پرتابه دیگر به سمت اسرائیل شلیک می‌کند و پدافند این کشور را همواره در حالت آماده‌باش سنگینی نگه داشته است.

یگان‌های پدافندی اسرائیل در هر لحظه ناگزیر از تصمیم‌گیری فوری‌اند: آیا پرتابه شناسایی‌شده به منطقه بی‌دفاع سقوط خواهد کرد؟ ارزش رهگیری دارد؟ از کدام طبقه پدافندی باید استفاده کرد؟ هم‌زمان، فرماندهان باید تهدیدات بزرگ‌تری را که ممکن است در روزهای آینده رخ دهد نیز پیش‌بینی کرده و تا حد ممکن ذخایر راهبردی خود را حفظ کنند.

سامانه پدافند چندلایه اسرائیل که بیشتر آنها با همکاری آمریکا توسعه یافته، برای مقابله با تهدیدات مختلف طراحی شده است. پایین‌ترین لایه، «گنبد آهنین» (Iron Dome) است که برای رهگیری راکت‌های کوتاه‌برد به کار می‌رود و هزینه هر موشک رهگیر آن معمولاً ده‌ها هزار دلار است. لایه بعدی، «تیرو‌انداز داوود» است که برای مقابله با راکت‌های دوربرد، موشک‌های بالستیک تاکتیکی و موشک‌های کروز به کار می‌رود. بالاترین لایه نیز به سامانه‌های «پیکان-۲» و «پیکان-۳» اختصاص دارد که در برابر موشک‌های بالستیک میان‌برد و دوربرد عمل می‌کنند.

نکته حائز اهمیت آنکه پیش از آغاز این دور از جنگ، ذخایر موشک‌های «پیکان» اسرائیل بر اثر درگیری‌های ژوئن سال گذشته با ایران تا حدی کاهش یافته بود.

در چنین شرایطی، ارتش اسرائیل طی سال‌های اخیر با به‌روزرسانی نرم‌افزاری و اصلاح ساختاری سامانه‌های پایین‌تر، کوشیده است تا توانایی آنها را برای «رهگیری فراسطحی» افزایش دهد. بر اساس این گزارش، سامانه «تیرو‌انداز داوود» در آستانه جنگ با ایران دستخوش مجموعه‌ای از ارتقا و آزمایش قرار گرفت تا برد و ارتفاع عملیاتی آن افزایش یابد.

ران کخاو، سرتیپ ذخیره اسرائیلی و فرمانده پیشین یگان پدافند هوایی این کشور، در این باره توضیح داد: «ما تلاش می‌کنیم این سامانه را به سطح بالاتری بکشانیم و نقطه رهگیری را تا جای ممکن از زمین دور کنیم. در برخی موارد این روش نتیجه داده، اما در مواردی دیگر موفق نبوده است.»

سامانه «گنبد آهنین» نیز دستخوش ارتقایی مشابه شده است. این سامانه که در اصل برای رهگیری راکت‌ها در برد ۷۰ کیلومتری طراحی شده بود، اکنون برای رهگیری راکت‌های دوربردتر، برخی موشک‌ها و پهپادها نیز به کار گرفته می‌شود. به گفته کخاو، اکنون «این سامانه می‌تواند راکت‌ها و پهپادها را در برد چندصد کیلومتری نیز رهگیری کند.»

اصابت موشک‌های ایران به دیمونا و اعراد، به‌ویژه در داخل اسرائیل، شوک عمیقی بر جای گذاشته است. دیمونا محل استقرار تأسیسات اصلی هسته‌ای اسرائیل است و از حساسیت راهبردی بالایی برخوردار است. در اعراد نیز یکی از موشک‌ها در محوطه یک ساختمان مسکونی قدیمی فرود آمد و نگرانی‌های عمومی را تشدید کرد.

در محله مقابل محل انفجار در دیمونا، شماری از شهروندان سالمند به پناهگاه‌های بزرگ مدارس منتقل شده‌اند و قصد دارند تا پایان جنگ در آنجا بمانند. احمدیل بن یهودا، ساکن ۶۹ ساله منطقه انفجار، در این باره گفت: «این جنگ هنوز به پایان نرسیده است. هر چند ساعت یک بار، هشدارهای تلفن همراه، صدای آژیر و انفجار، این واقعیت را به ما یادآوری می‌کنند.»

فشار بر ذخایر پدافندی تنها محدود به اسرائیل نیست. کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله امارات، قطر و بحرین نیز به تازگی درخواست‌هایی برای تأمین موشک‌های رهگیر بیشتر به آمریکا ارائه کرده‌اند. برای کاهش فشار، واشنگتن سامانه‌های ضدپهپاد گسترده‌ای را به منطقه اعزام کرده تا پهپادهای شاهد (Shahed) ایران را که در سرعت و ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، هدف قرار دهد.

اما چالش اصلی فراتر از اینهاست: ذخایر موشک‌های رهگیر در سطح جهانی به شدت محدود است. موجودی موشک‌های سامانه «تاد» (THAAD) آمریکا نیز با کاهش چشمگیری روبه‌رو شده. با توجه به ظرفیت محدود تولید جهانی و فرایند طولانی ساخت، سرعت جایگزینی این سامانه‌های پیشرفته هرگز به پای نرخ مصرف آنها در میدان نبرد نمی‌رسد.

مقامات آمریکایی همچنین فاش کرده‌اند که دست‌کم یکی از سامانه‌های «تاد» مستقر در اردن در جریان حملات پهپادی ایران آسیب دیده است.

تام کاراکو، مدیر برنامه «دفاع موشکی» در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS)، در این زمینه گفت: «رویدادهای چند هفته اخیر، به‌تنهایی حاصل چندین سال ظرفیت تولید را یکجا مصرف کرده است.» او افزود: «حتی اگر با حداکثر توان به افزایش تولید روی آوریم، سال‌ها زمان می‌برد تا ذخایر مصرف‌شده در این درگیری بازسازی شود.»

تحلیل‌گران عمدتاً بر این باورند که این الگوی مقابله با حملات گسترده موشکی و پهپادی ایران از طریق سامانه‌های پرهزینه پدافندی، در بلندمدت پایدار نیست. با توجه به روند کنونی مصرف انبوه ذخایر راهبردی پدافندی در منطقه خاورمیانه، بازارهای دیگر از جمله اوکراین نیز در آینده با کمبود تسلیحاتی جدی‌تری روبه‌رو خواهند شد.

کاراکو در پایان تأکید کرد: این موشک‌های رهگیر در واقع «دارایی‌های راهبردی کمیاب» هستند که سایر نقاط جهان نیز به آنها نیاز دارند و این شیوه مصرف، نمی‌تواند به طور نامحدود ادامه یابد.