فشار حداکثری آمریکا به «یک» کشور محدود نمیماند؛ هشدار دربارهٔ سرایت بحران به سراسر حوزهٔ کارائیب
لی جونلین
روزنامه پیپر چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
مقدمه:
بیست و یکم مارس (۱ فروردین) در حالی که شهر هاوانا، پایتخت کوبا، دچار قطعی برق بود، شهروندان با سهچرخهای برقی تردد میکردند. وزارت انرژی و معادن کوبا روز ۲۱ مارس اعلام کرد که این کشور در بازهای کمتر از یک هفته، برای دومین بار دچار خاموشی سراسری شده و روند بازگرداندن برق آغاز شده است.
از ژانویهٔ ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) که ارتش آمریکا به ربایش نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، دست زد، توجه واشنگتن به کوبا نیز به شکل محسوسی افزایش یافته است. دولت ترامپ از یک سو فشار بر کوبا را در حوزههای انرژی، مالی و فضای دیپلماتیک تشدید کرده و از سوی دیگر، با اظهارات عمومی خود پیامهایی را مبنی بر حمایت از تغییر در رأس قدرت در هاوانا و حتی احتمال «مداخلهٔ دوستانه» یا اشکال دیگر مداخله در امور کوبا مطرح ساخته است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، نیز به صراحت گفته است که کوبا به «چهرههایی تازه» نیاز دارد. این تحولات نشان میدهد که روابط کوبا و آمریکا از دشمنیِ سنتی و دیرپا، به مرحلهای جدید وارد شده که در آن «فشاری اهرمی، همراه با محدودیتهایی در تعاملات» دنبال میشود.
در این مرحله و تحت فشار شدید آمریکا، بحران انرژی کوبا به سطحی بیسابقه رسیده است. خاموشیهای سراسری ۱۶ و ۲۱ مارس (۲۶ اسفند و ۱ فروردین) طی کمتر از یک هفته، آشکار ساخت که زیرساختهای انرژی این کشور در آستانهٔ فروپاشی قرار دارد. پس از خاموشی ۱۶ مارس، مقامات کوبایی برای نخستین بار تأیید کردند که با آمریکا وارد گفتوگو شدهاند، اما تأکید کردند که هرگونه گفتوگو باید بر پایهٔ برابری، احترام به حاکمیت و پاسداشت نظامهای سیاسی طرفین صورت گیرد. این اقدام دولت کوبا در بحبوحهٔ تنگنای شدید انرژی، نشان میدهد که فضای مانور داخلی این کشور به شدت کاهش یافته و هاوانا ناگزیر میان مدیریت بحران داخلی و یافتن راهی برای رهایی از فشار بیرونی، به دنبال تعادلی تازه میگردد.
بحران انرژی در کوبا اما تنها به این کشور محدود نمیماند و پیامدهای آن به سرعت در لایههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این کشور و حتی در کل منطقهٔ کارائیب بازتاب یافته و خطراتی سیستمی را پدید آورده است.
واکنشهای متفاوت در منطقه؛ فروپاشی جبههٔ سنتی حمایت از کوبا
پس از تشدید تنشها در روابط کوبا و آمریکا از مارس ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) به این سو، کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب برخلاف گذشته، واکنشی یکپارچه در حمایت از هاوانا نشان ندادند و صفبندی در میان آنها آشکار شد:
کاهش حمایتهای سنتی: شماری از کشورهایی که پیشتر روابط نزدیکی با کوبا داشتند، این بار نتوانستند یا نخواستند پشتیبانی انرژیای در سطحی تأثیرگذار به عمل آورند و بیشتر به کمکهای بشردوستانهای محدود بسنده کردند. مکزیک که تحت فشار تعرفههای ترامپ قرار دارد، صادرات نفت به کوبا را متوقف کرد و به جای آن، کشتیهای حامل کمکهای بشردوستانه به بندر هاوانا گسیل داشت. کوبا از آغاز سال جاری تنها دو محمولهٔ کوچک نفت و گاز دریافت کرده و ونزوئلا که زمانی تأمینکنندهٔ اصلی انرژی این کشور بود، هنوز صادرات خود را از سرنگرفته است. بدینترتیب، حمایت جریانهای چپگرای سنتی در منطقه نتوانسته به پشتوانهای پایدار برای کوبا بدل شود و این حمایتها بیشتر جنبهٔ «آتشنشانی» دارد.
فشار بر همکاریهای منطقهای: شماری از کشورهای آمریکای مرکزی و کارائیب تحت تأثیر فشار آمریکا، از گسترهٔ همکاریهای خود با کوبا به ویژه در دو حوزهٔ حساس دیپلماتیک و پزشکی کاستهاند. گواتمالا اعلام کرده که برنامهٔ اعزام پزشکان کوبایی را تا پایان سال ۲۰۲۶ به پایان خواهد رساند و جامائیکا نیز قرارداد همکاریهای پزشکی خود را لغو کرده است. اکوادور شماری از دیپلماتهای کوبایی را اخراج کرده و کاستاریکا سفارت کوبا را تعطیل کرده است. این تغییرات برای کوبا صرفاً به معنای انزوای دیپلماتیک نیست؛ بلکه توانایی این کشور را برای کسب درآمد ارزی از طریق اعزام پزشک، حفظ نفوذ منطقهای و تقویت شبکهٔ حمایتهای سیاسی تضعیف میکند.
همسویی راستگرایان با سیاستهای واشنگتن: هرچند شماری از دولتهای راستگرا آشکارا از سیاست «تسخیر کوبا» حمایت نکردهاند، اما مواضع و سیاستهای آنها با رویکرد فشار حداکثری آمریکا همسویی دارد. رودریگو چاوز، رئیسجمهور کاستاریکا، مشروعیت دولت کوبا را به چالش کشیده و در مراسم بهرهبرداری از تأسیسات مبارزه با مواد مخدر که با حمایت آمریکا راهاندازی شده، از «پاکسازی نیمکره از رژیمهای کمونیستی» سخن گفته است. این موضعگیریها نشان میدهد که با تشدید بحران در کوبا، جریانهای راستگرای منطقه از نقد صرفاً ایدئولوژیک فراتر رفته و وارد عرصهٔ سیاستگذاری عملیاتی در هماهنگی با واشنگتن شدهاند.
هشدار: بحران کوبا به کل منطقه سرایت میکند
نکتهٔ حائز اهمیت آنکه این تحولات نخستین و شدیدترین ضربه را نه خود کوبا، بلکه به منطقهٔ شکنندهٔ آمریکای مرکزی و کارائیب وارد میآورد. رهبران جامعهٔ کشورهای کارائیب (کاریکوم) به صراحت هشدار دادهاند که بحران کوبا در مرزهای این کشور محصور نخواهد ماند و به سراسر منطقهٔ کارائیب سرایت خواهد کرد. اندرو هولنس، نخستوزیر جامائیکا، تأکید کرده که بحران پایدار در کوبا بر مسائل مهاجرت، امنیت و امنیت اقتصادی منطقه تأثیری عمیق خواهد گذاشت. ترنس درو، نخستوزیر سنت کیتس و نویس، نیز هشدار داده: «کوبای بیثبات، همهٔ ما را بیثبات خواهد کرد.»
از سوی دیگر، آمریکا با فشار بر کشورها برای خروج از برنامهٔ اعزام پزشکان کوبایی، عملاً نظام درمانی شماری از کشورهای کارائیب و آمریکای مرکزی را که از کمبود شدید کادر درمان رنج میبرند، با چالشی بزرگ روبهرو میسازد.
از نگاهی بلندمدتتر، خطر منطقهای بحران کوبا صرفاً در دوقطبی شدن دیپلماتیک منطقه خلاصه نمیشود، بلکه در زنجیرهای از رویدادهای زنجیرهای ریشه دارد. از سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) تاکنون، بیش از یک میلیون نفر از کوبا مهاجرت کردهاند. این حجم از مهاجرت به خودی خود میتواند فشار بلندمدتی بر کشورهای همسایه از نظر اشتغال، ظرفیت پذیرش اجتماعی، کنترل مرزها و امنیت دریایی وارد کند. اگر بحران انرژی کوبا تشدید شود و کشورهای همسایه در عین حال از همکاری با این کشور بکاهند، منطقهٔ آمریکای مرکزی و کارائیب با موجی از مهاجرت غیرقانونی، افزایش جرایم فرامرزی و فشار بیسابقه بر خدمات عمومی روبهرو خواهد شد.
چشمانداز: ثباتی شکننده و منطقهای در آستانهٔ آشوب
در شرایط کنونی، وضعیت کوبا را میتوان «پرریسک اما همچنان تحت کنترل» توصیف کرد. فروپاشی آنی و سریع بعید به نظر میرسد، اما آنچه در میانمدت باید انتظار داشت «ثباتی شکننده» است: شبکهٔ برق ممکن است بار دیگر وصل شود، اما تأمین پایدار انرژی دشوار خواهد بود؛ اوضاع میتواند به ظاهر آرام گیرد، اما نارضایتی اجتماعی فروکش نخواهد کرد؛ مذاکره با آمریکا ممکن است آغاز شود، اما زمینه برای اعتمادسازی بسیار محدود است. سیاست فشار حداکثری ایالات متحد علیه کوبا، صرفاً به تولید یک «بحران در کوبا» منجر نخواهد شد، بلکه میتواند سرآغاز وضعیتی تازه در منطقهٔ کارائیب باشد؛ وضعیتی که در آن نظم منطقهای جای خود را به آشوبی فزاینده میدهد.
—
نویسنده: لی جونلین، دانشجوی دکترای دانشکدهٔ مطالعات جهانی و منطقهای، دانشگاه آکادمی علوم اجتماعی چین
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 