نویسنده: شیونگچائوران | منبع: گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
در منظومه پیچیده و بههمتنیده زنجیرههای تأمین جهانی، هرگونه تنش منطقهای میتواند چون سنگی در برکه، موجهایی ویرانگر بیافریند. اینک، شعلهور شدن دوباره منازعه در خاورمیانه—که جرقهاش را آمریکا و اسرائیل زدند—نهتنها بحرانهای موجود را عمیقتر کرده، بلکه آسیبپذیری ذاتی این شبکه جهانی را نیز بیشازپیش آشکار ساخته است.
آخر هفته گذشته، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اعلام کرد که در پاسخ به حملات خرابکارانه آمریکا و اسرائیل علیه زیرساختهای صنعتی ایران، با بهکارگیری موشکها و پهپادها، دو شرکت بزرگ آلومینیوم در منطقه—«امارات گلوبال آلومینیوم» و «آلومینیوم بحرین»—را که با صنایع نظامی و هوافضای آمریکا پیوند خوردهاند، هدف قرار داده است.
به گزارش ۳۱ مارس «سانگهوا مورنینگ پست» هنگکنگ و به استناد تحلیلگران، آسیب واردشده به این دو کانون اصلی ذوب آلومینیوم در خاورمیانه، جهان را در حالت آمادهباش برای شوک احتمالی در عرضه این فلز استراتژیک قرار داده است. پیشبینی میشود این اختلال، هم در کوتاهمدت و هم چهبسا در افق چندساله، سبب جابهجایی ظرفیتهای تولید آلومینیوم به سمت چین گردد.
بر پایه آمار «سرویس زمینشناسی آمریکا»، چین در سال گذشته ۴۵ میلیون تن آلومینیوم تولید کرد که سهمی ۶۰.۸ درصدی از کل تولید جهانی را نمایندگی میکند؛ در مقابل، گزارش اخیر «گلدمن ساکس» سهم خاورمیانه از این بازار را تنها ۹ درصد برآورد کرده است.
نکته حائز اهمیت آنکه پان شیاندونگ، اقتصاددان ارشد «انستیتو کیلای»، روز ۲۹ مارس در ویدیویی در شبکههای اجتماعی هشدار داد: اختلال در تولید آلومینیوم خاورمیانه، نهتنها بازار این فلز، بلکه زنجیره تأمین «گالیوم» را نیز تحتتأثیر قرار خواهد داد و بدینترتیب، سلطه چین بر این زنجیره تحکیم خواهد شد. گالیوم—مادهای کلیدی در ساخت نیمهرساناها، خودروهای برقی و سامانههای راداری پیشرفته—عمدتاً بهعنوان محصول جانبی در فرآیند تولید آلومینا از سنگ بوکسیت بازیافت میشود.
از منظر راهبردی، محدودیتهای صادراتی چین در حوزه عناصر کمیاب و کالاهای دوکاربره، اغلب بهعنوان «برگ برنده» پکن در تقابل با واشنگتن تعبیر میگردد. چنانکه «نیویورک تایمز» نیز پیشتر اذعان داشت، چین با تکیه بر جایگاه مسلط خود در تولید مواد معدنی استراتژیک و کنترل زنجیرههای صنعتی حیاتی، توانایی بیشتری نسبت به آمریکا برای بهرهبرداری از اهرمهای زنجیره تأمین دارد.
یادآوری این نکته ضروری است که پکن پیشتر، در راستی صیانت از منافع و امنیت ملی خود، محدودیتهای صادراتی بر گالیوم و سایر کالاهای دوکاربره را علیه آمریکا اعمال کرد. واکنش وزارت بازرگانی آمریکا—که با عجله و اعتراض شدید همراه بود—و اعتراف بعدی پنتاگون به «عدم ذخیره استراتژیک گالیوم» برای تولید رادارهای پیشرفته نظامی، گواهی روشن بر وابستگی حیاتی واشنگتن به این ماده بود؛ وابستگی که اکنون تنها از طریق بازیافت از ضایعات قابل جبران است.
ترمیم زیرساختهای آسیبدیده: فرآیندی چندساله
«امارات گلوبال آلومینیوم»، بهعنوان یکی از پیشتازان منطقهای این صنعت، گزارش داد که مجتمع تولیدی ابوظبی آن در پی حملات موشکی و پهپادی ایران، «آسیب جدی» دیده است. همزمان، «آلومینیوم بحرین» اعلام کرد که در حال ارزیابی خسارات وارده است و تأیید نمود که دو تن از کارکنان این شرکت در جریان حمله مجروح شدهاند.
بر اساس گزارش ۳۰ مارس «شرکت سهامی طلا و سرمایه بینالملل چین» (سیآیسیسی)، ظرفیت ترکیبی این دو کارخانه ذوب، معادل ۳.۹ درصد از ظرفیت جهانی آلومینیوم است. تحلیلگران این نهاد تأکید کردهاند: «سهم قابلتوجه ظرفیتهای تحتتأثیر، هرگونه توقف تولید را به عاملی برای انقباض چشمگیر عرضه در کوتاهمدت تبدیل خواهد کرد.» افزون بر این، گزارش هشدار میدهد که در صورت آسیب جدی به تأسیسات، فرآیند بازسازی ممکن است سالها به طول انجامد و بدینسان، اثرات این حادثه فراتر از نوسانات موقت، ساختار بلندمدت بازار را دگرگون سازد.
از سوی دیگر، نگرانیهای امنیتی فزاینده میتواند تولید آلومینیوم در خاورمیانه را بیشازپیش محدود کند؛ چراکه فرآیند ذوب این فلز، به تداوم عملیاتی و ثبات زنجیره تأمین وابستگی حیاتی دارد.
پیامدهای جهانی: از خاورمیانه تا بازارهای جهان
گزارش سیآیسیسی همچنین خاطرنشان میسازد که این حملات، ریسک توقفهای ناخواسته، اختلال در تأمین برق و کمبود مواد اولیه را تشدید کرده و احتمال تعطیلی یا کاهش فعالیت کارخانهها را افزایش داده است.
در شرایطی که فشارها از یک سو فزونی مییابد، اعلامیه ۲۷ مارس سپاه پاسداران مبنی بر بستن تنگه هرمز بر روی کشتیهای فاقد مجوز تهران، نگرانیها را درباره اختلال در حملونقل دریایی مواد اولیه و محصولات نهایی آلومینیوم دوچندان کرده است.
علاوه بر این، گزارش مذکور به فشار فزاینده هزینههای انرژی بر کارخانههای ذوب اروپا نیز اشاره دارد. با توجه به اینکه حدود ۶۰ درصد از قیمت برق در قاره سبز به قیمت گاز طبیعی گره خورده است، و با جهش ۸۰ درصدی قیمت گاز از زمان تشدید تنشها در ۲۸ فوریه، رقابتپذیری تولیدکنندگان اروپایی بیشازپیش تحتالشعاع قرار گرفته است.
با در نظر گرفتن این واقعیت که راهاندازی مجدد یک کارخانه ذوب پس از «توقف سرد» (تعطیلی کامل)، دستکم شش ماه زمان میطلبد، گزارش هشدار میدهد که اگرچه رکود اقتصادی و کاهش تقاضا ممکن است بخشی از شوک قیمتی را خنثی کند، اما اختلال در عرضه، پتانسیل قابلتوجهی برای افزایش قیمت آلومینیوم در کوتاهمدت دارد.
پیوند استراتژیک آلومینیوم و گالیوم: چین در کانون تسلط
ماه مه سال گذشته، «امارات گلوبال آلومینیوم» با شرکت دفاعی آمریکا «آرتیایکس» و «شورای توازن» امارات—نهاد مسئول تأمین تجهیزات دفاعی—تفاهمنامهای برای توسعه تواناییهای استخراج و پالایش گالیوم در مجتمع ابوظبی امضا کرد. هدف این همکاری، تبدیل امارات به دومین تولیدکننده بزرگ گالیوم در جهان بود.
اما واقعیت فنی این است که گالیوم بهندرت بهصورت مستقل در طبیعت یافت میشود؛ این عنصر عمدتاً بهعنوان محصول جانبی در فرآیند تولید آلومینا از سنگ بوکسیت بازیافت میگردد. پان شیاندونگ نیز با اشاره به همین پیوند ذاتی، تأکید کرد: «هرگونه اختلال در زنجیره آلومینیوم، بهطور طبیعی عرضه گالیوم را تحتفشار قرار میدهد و پیامد مستقیم آن، افزایش سهم چین از ظرفیت جهانی تولید این عنصر استراتژیک خواهد بود.»
آمار «سرویس زمینشناسی آمریکا» گویای واقعیتی انکارناپذیر است: چین در سال گذشته، ۹۹ درصد از تولید جهانی گالیوم اولیه با خلوص پایین را در اختیار داشت.
شایان ذکر است که دسامبر ۲۰۲۴، پکن با انتشار بیانیهای، محدودیتهای صادراتی جدیدی بر کالاهای دوکاربره حاوی گالیوم، ژرمانیوم، آنتیموان و مواد فوقسخت علیه آمریکا اعمال کرد و اصولاً صدور مجوز برای این اقلام را متوقف نمود. هرچند نوامبر همان سال، چین اجرای این ممنوعیت را بهمدت یک سال به حالت تعلیق درآورد؛ اما این تعلیق موقت، تغییری در ساختار بلندمدت وابستگی جهانی به زنجیره تأمین چین ایجاد نکرده است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 