نویسنده: جومو کوامه سوندارام
ترجمه مجله جنوب جهانی

در حالی که پوشش رسانه‌ای محدودیت‌های ایران بر عبور و مرور از تنگه هرمز، عمدتاً بر نوسانات قیمت سوخت متمرکز است، بسته شدن نسبی این آبراه راهبردی علاوه بر آن، زنجیره تأمین کود و سایر نهاده‌های حیاتی را نیز مختل کرده و میلیاردها نفر در سراسر جهان را در معرض تهدید فاجعه‌باری قرار داده است.

تنگه هرمز
از زمان آغاز جنگ، تنها تعداد اندکی از صدها کشتی‌ای که پیش‌تر روزانه از این گذرگاه باریک عبور می‌کردند، همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهند.

هرمز تنها یک گلوگاه در مسیر ترانزیت نفت و گاز نیست؛ بلکه پیامدهای استراتژیک آن صادرات کود، هلیوم و سایر کالاهای انرژی‌بر، و نیز واردات مواد غذایی و سایر اقلام ضروری به منطقه را تحت تأثیر قرار داده است.

افزایش هزینه‌های انرژی، بر اکثر نیازهای بخش حمل‌ونقل و کشاورزی ـ از جمله عملیات شخم‌زنی، برداشت محصول و تأمین کود ـ تأثیر مستقیم می‌گذارد.

جنگ‌ها، به‌ویژه درگیری‌های طولانی‌مدت، اثرات پایداری بر جای می‌گذارند که سیستم‌های کشاورزی و غذایی را نیز در بر می‌گیرد. بدون سرمایه‌گذاری‌های اولیه و هدفمند، افزایش تولید در سایر مناطق به‌سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود.

منابع جایگزین برای تأمین کود به‌راحتی در دسترس نیستند؛ به‌ویژه آنکه گزینه‌های کشاورزی-اکولوژیکی، با وجود اثبات کارایی، به‌ندرت به‌طور جدی دنبال شده‌اند.

همان‌طور که در مورد تولید انرژی تجدیدپذیر برای کاهش وابستگی به واردات نفت ابهام وجود دارد، مشخص نیست که آیا بحران قریب‌الوقوع غذایی، گذار ضروری و امکان‌پذیر به کشاورزی اکولوژیکی را برای ارتقای امنیت غذایی تسریع خواهد کرد یا خیر.

اختلال در زنجیره تأمین مواد غذایی
تأخیر در حمل‌ونقل و ازدحام بنادر، زنجیره تأمین، تجارت و دسترسی به مواد غذایی را مختل کرده است.

جمعیت کشورهای خلیج فارس که با حضور میلیون‌ها کارگر مهاجر افزایش یافته، برای تأمین گندم، برنج، سویا، شکر، روغن خوراکی، گوشت، خوراک دام و سایر اقلام، به واردات مواد غذایی وابسته شده است.

بسیاری از دولت‌ها در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند تا امنیت غذایی خود را ارتقا بخشند؛ از جمله با گسترش ذخایر استراتژیک، سرمایه‌گذاری در تولید داخلی مواد غذایی و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین.

این اقدامات اگرچه تاب‌آوری را بهبود بخشیده، اما نمی‌تواند اثرات محاصره طولانی‌مدت خلیج فارس را خنثی کند. حدود ۷۰ درصد از مواد غذایی مورد نیاز عربستان سعودی، عراق و امارات خلیج فارس از طریق تنگه هرمز عبور می‌کند.

جایگزینی واردات مختل‌شده مواد غذایی برای حدود ۱۰۰ میلیون نفر، مستلزم انتقال روزانه تقریباً ۱۰۰ هزار تن مواد غذایی به منطقه از طریق روش‌های جایگزین است.

تأمین غذا برای منطقه خلیج فارس تحت محاصره، نیازمند عملیاتی بی‌سابقه ـ احتمالاً از طریق حریم هوایی مورد مناقشه ـ خواهد بود.

در سال ۲۰۲۴، برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد روزانه حدود ۷ هزار تن مواد غذایی به ۸۱ میلیون نفر در ۷۱ کشور جهان توزیع کرده است.

کمبود مواد غذایی ناشی از تغییرات اقلیمی و جهش ناگهانی قیمت‌ها، در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۱۰-۲۰۱۱ موجب بی‌ثباتی سیاسی شد. با توجه به آسیب‌پذیری فزاینده سیستم‌های غذایی جهانی در برابر شوک‌های اقلیمی، ناامنی غذایی اکنون ثبات رژیم‌های سیاسی را در سراسر جهان تهدید می‌کند.

کودهای کشاورزی
کشاورزان در سراسر جهان به دسترسی پایدار به کود و سوخت نیاز دارند.

جنگ ایران، این نهاده‌های حیاتی برای تولید محصولات کشاورزی را در معرض اختلال قرار داده است. محصولات استراتژیک مانند گندم، برنج و ذرت، وابستگی شدیدی به کود دارند.

ایران، قطر، عربستان سعودی، امارات و بحرین همگی فرآورده‌های نفتی ـ از جمله یک‌پنجم از گاز طبیعی مایع (LNG) جهان ـ را از طریق تنگه هرمز صادر می‌کنند.

از آنجا که گاز طبیعی مایع برای تولید بسیاری از کودهای شیمیایی کلیدی ضروری است، صادرات خلیج فارس ـ به‌ویژه پس از کاهش صادرات اوکراین در پی جنگ و نیز محدودیت صادرات چین و روسیه ـ از اهمیت راهبردی بیشتری برخوردار شده است.

در سال ۲۰۲۴، خاورمیانه نزدیک به ۳۰ درصد از صادرات عمده کود، از جمله کودهای نیتروژنه، فسفاته و پتاسه، را به خود اختصاص داد.

خلیج فارس به‌تنهایی ۲۳ درصد از آمونیاک و ۳۴ درصد از اوره جهان را صادر می‌کند؛ در حالی که ۳۰ تا ۴۰ درصد از صادرات کود نیتروژنه جهان از مسیر هرمز عبور می‌کند.

در اواسط سال ۲۰۲۵، مؤسسه تحلیلی کپلر تخمین زد که بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند عرضه جهانی کود را تا ۳۳ درصد کاهش دهد؛ این کاهش برای کودهای گوگردی به ۴۴ درصد و برای اوره به ۳۰ درصد خواهد رسید.

کاهش صادرات کودهای نیتروژنه به صادرکنندگان عمده مواد غذایی مانند برزیل، ایالات متحده، تایلند و هند ـ که همگی به‌شدت به واردات کود وابسته‌اند ـ آسیب خواهد رساند. با این حال، اثرات این کمبودها ممکن است تا زمان اتمام ذخایر وارداتی، با تأخیر ظاهر شود.

با طولانی شدن جنگ، کشاورزان ممکن است با کاهش سطح کشت یا تغییر به محصولاتی که نیاز کمتری به کود دارند، مصرف این نهاده را کاهش دهند. کاهش عملکرد محصول، به نوبه خود، بر سرمایه‌گذاری، کاشت و استفاده از کود در مراحل بعدی چرخه تولید، تأثیر منفی خواهد گذاشت.

چه کسانی بیشترین آسیب را می‌بینند؟
پیامدهای اقتصادی حمله بدون توجیه آمریکا و اسرائیل به ایران و واکنش‌های تهران، به سرعت و به‌شکلی فاجعه‌بار در حال گسترش است؛ به‌ویژه برای آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه.

رهبری جدید ایران به واشنگتن بی‌اعتماد است و تنگه هرمز را تا زمان دریافت تضمین‌های لازم برای کاهش آسیب‌پذیری خود، بسته نگه خواهد داشت ـ و بدین ترتیب جریان سوخت، غذا و کود از این مسیر را متوقف خواهد کرد.

همزمان با تداوم حملات علیه ایران، تهران حملات هدفمند خود به زیرساخت‌های پادشاهی‌های خلیج فارس که میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند را تشدید کرده است. تلاش‌های تحت رهبری آمریکا تاکنون کمکی به متحدانش نکرده است.

تأثیر جهانی این پدیده یکسان نیست و فقیرترین اقشار بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند. آسیا و آفریقا به دلیل وابستگی شدید به واردات نفت، گاز و کود، به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.

کاهش کمک‌های کشورهای ثروتمند و افزایش هزینه‌های نظامی، فقر و گرسنگی را برای میلیون‌ها نفر تشدید کرده است؛ بسیاری از این افراد خود نیز قربانی جنگ و تجاوز هستند.

برخلاف ثروتمندان، بسیاری از کارگران مهاجر در خلیج فارس که امکان ترک کشور را ندارند، برای تأمین معاش و ارسال حواله به خانواده‌های خود با دشواری‌های جدی مواجه خواهند شد.

و همزمان با آنکه توجه جهانیان به خلیج فارس معطوف شده، اسرائیل شرایط را در غزه وخیم‌تر کرده، بخش‌هایی از جنوب لبنان را تحت کنترل گرفته و رنج مردم یمن را افزایش داده است.

کاخ سفید که نگران پیامدهای انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر است، مشتاق آتش‌بس می‌باشد.

اما واشنگتن شرایطی را ارائه نکرده که برای ایران قابل پذیرش باشد؛ چرا که تهران همچنان به تعهد ایالات متحده به وعده‌هایش ـ چه رسد به پایبندی به حاکمیت قانون ـ مشکوک است.

از این رو، بعید به نظر می‌رسد که رهبری ایران بدون دریافت تضمین‌های معتبر برای امنیت آینده خود در برابر تجاوز مجدد اسرائیل و آمریکا، با آتش‌بس موافقت کند.

جنگ ایران بار دیگر آسیب‌های جانبی درگیری‌های مسلحانه و آسیب‌پذیری سیستم غذایی جهانی را برجسته ساخته است. در همین حال، رنج آسیب‌پذیرترین اقشار توسط قدرت‌های بزرگ نادیده گرفته می‌شود و توجه اندکی به وضعیت اسفبار آنان معطوف می‌گردد.