مقدمه
از نخستین روزهای تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، جمهوری خلق چین خود را در میان دو جهان متفاوت و ناسازگار یافت. از یک سو، تأمین انرژی در بلندمدت بهمثابه شاهرگ حیاتی اقتصاد چین، این کشور را به ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس گره زده است. از سوی دیگر، تجاوز نظامی به ایران آشکارا در تضاد با اصول و پرنسیپهای اعلامشده پکن قرار دارد. پاسخ قاطع ایران به پایگاههای نظامی و منافع آمریکایی و اسرائیلی در شیخنشینهای خلیج فارس، زنجیره اقتصادی جهان را دچار اختلال کرد و بستن تنگه هرمز — هرچند بهواسطه بلندنظری ایران و پیمان راهبردی میان دو کشور مستقیماً چین را هدف نگرفت — جهان را با بحرانی سنگین در حوزه انرژی و کشاورزی روبرو ساخت. در این میان، چین همزمان روابطی نزدیک با ایران و کشورهای خلیج فارس را حفظ کرده؛ تهران رسماً از کمکهای آشکار و پنهان پکن در گذشته و در دوران جنگ بهعنوان عاملی حیاتی یاد کرده، و چین همچنان — شاید در مرتبه دوم پس از روسیه — بیشترین پشتیبانی ممکن را به ایران ارائه میدهد. طرح پنجمادهای چین و پاکستان که با مشارکت ترکیه و عربستان سعودی تهیه شد، نه در رسانههای چینی بازتابی جدی یافت و نه از سوی پکن با جدیت دنبال شد، و مواضع چین در سازمان ملل نیز دقیقاً همین دوگانگی ساختاری را بازتاب میدهد. از این رو، هرگونه تندروی در نقد مواضع چین نهتنها نادرست، که زیانبار است؛ نقد سیاست چین باید در چارچوبی صورت گیرد که سوءتفاهمی درباره جهتگیری راهبردی این کشور ایجاد نکند، چرا که جمهوری خلق چین همواره در دشوارترین لحظات در کنار ایران ایستاده است.
مخالفت چین، روسیه و فرانسه با توسل به زور برای گشایش تنگه هرمز در سازمان ملل
گزارش تحلیلی وبگاه گوانچا (چین): مخالفت چین، روسیه و فرانسه با توسل به زور برای گشایش تنگه هرمز در سازمان ملل
پیشزمینه: بنبست در شاهراه انرژی جهان
در پی درگیریهای نظامی میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، تنگه هرمز عملاً بهروی کشتیرانی تجاری بسته شده و قیمت جهانی نفت را به ارقام بیسابقهای رسانده است. اکنون، در حالی که اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل ریشهٔ اصلی این انسداد تلقی میشود، تلاشهای دیپلماتیکی برای گشایش این مسیر از طریق ابزارهای نظامی در سازمان ملل متحد در جریان است.
تحرکات دیپلماتیک در شورای امنیت
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز و نیویورک تایمز به نقل از منابع دیپلماتیک، شورای امنیت سازمان ملل متحد قصد دارد در تاریخ ۳ آوریل ۲۰۲۶ پیرامون پیشنویس قطعنامهای که توسط بحرین تهیه شده و از حمایت کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و ایالات متحده برخوردار است، رایگیری کند.
* محور قطعنامه: اعطای مجوز به کشورهای عضو برای استفاده از «تمامی ابزارهای دفاعی لازم» جهت حفاظت از کشتیهای تجاری و تضمین تردد آزاد در تنگه هرمز.
* مدت اعتبار: این مجوز برای دورهای حداقل ۶ ماهه در نظر گرفته شده است.
عبداللطیف بن راشد الزایانی، وزیر امور خارجه بحرین، با فراخواندن شورای امنیت به «پاسخ قاطع»، بر ضرورت مقابله با اقدامات ایران در کنترل ناوبری بینالمللی تأکید کرده است. همچنین «احمد ابوالغیط»، دبیرکل اتحادیه عرب، حمایت خود را از این ابتکار اعلام نموده است.
جبههٔ مخالفت: چین، روسیه و فرانسه
روند تصویب این قطعنامه با موانع جدی روبروست. سه عضو دائم شورای امنیت (چین، روسیه و فرانسه) مخالفت صریح خود را با گنجاندن هرگونه عبارت ناظر بر «توسل به زور» اعلام کردهاند.
* موضع چین: نماینده چین در نشست شورای امنیت تأکید کرد که اعطای مجوز برای استفاده از زور، تنها باعث «مشروعیت بخشیدن به کاربرد غیرقانونی و بیرویهٔ قدرت نظامی» شده و به تشدید تنشها و پیامدهای وخیم منجر خواهد شد.
* شکست فرآیند «سکوت»: گزارشها حاکی از آن است که نسخه چهارم پیشنویس (که در آن عبارتهای مستقیم مربوط به «اجرای قهری» حذف شده بود) وارد مرحلهٔ «تأیید در سکوت» شد، اما چین، روسیه و فرانسه با شکستن این سکوت، رسماً مخالفت خود را ابراز کردند.
تحلیل و پیامدها: از نمادگرایی تا واقعیت نظامی
تحلیلگران بر این باورند که اقدام بحرین بیش از آنکه یک راهکار عملی باشد، جنبهٔ نمادین دارد.
* محدودیتهای نظامی: ارتشهای کشورهای کوچک حوزه خلیج فارس فاقد تجربه و توان لازم برای رویارویی مستقیم با نیروهای نظامی ایران در این مقیاس هستند و به شدت به حمایت آمریکا وابستهاند.
* شکاف دیپلماتیک: نیویورک تایمز معتقد است همسویی همسایگان عرب علیه ایران در شورای امنیت، نشاندهنده تخریب عمیق روابطی است که تهران سالها برای بهبود آنها تلاش کرده بود. حتی میانجیگرانی نظیر قطر و عمان نیز اکنون نقش خود را به کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه و مصر واگذار کردهاند.
* واقعگرایی نظامی: «امانوئل مکرون»، رئیسجمهور فرانسه، سخنان ترامپ مبنی بر گشایش اجباری تنگه با توسل به زور را غیرواقعبینانه خواند و هشدار داد که این اقدام، نیروهای ائتلاف را در معرض تهدیدات ساحلی و موشکهای بالستیک سپاه پاسداران قرار میدهد.
نکتهٔ کلیدی: «علی واعظ»، مدیر بخش ایران در گروه بینالمللی بحران، معتقد است این قطعنامه دارای نقص ساختاری است؛ چرا که انسداد تنگه معلولِ جنگ است، نه علت آن. او تأکید میکند: «این تلاشی است برای حل یک بحران سیاسی با استفاده از اسلحه.»
وضعیت نهایی: پیشنویس قطعنامه اکنون در مرحله «متن آبی» (آماده برای رایگیری) قرار دارد، اما با توجه به مخالفت سه قدرت دارای حق وتو، احتمال تصویب آن بسیار ضعیف ارزیابی میشود.
متن سخنرانی سفیر فو چونگ، نمایندهٔ دائم چین در سازمان ملل متحد، در نشست علنی شورای امنیت پیرامون همکاری میان سازمان ملل متحد و شورای همکاری خلیج فارس (۲ آوریل ۲۰۲۶)
ریاست محترم،
انتصاب کشور بحرین را به ریاست دورهای شورای امنیت تهنیت میگویم و از ابتکار آن کشور در برگزاری این نشست قدردانی نموده، حضور جناب آقای زایانی، وزیر امور خارجهٔ بحرین، را برای ریاست این جلسه خیرمقدم میگویم. همچنین از گزارشهای ارائهشده توسط معاون دبیرکل، جناب کیاری و دبیرکل، جناب بداوی سپاسگزارم.
شورای همکاری خلیج فارس پویاترین سازمان منطقهای در خاورمیانه به شمار میرود که در سالیان اخیر، فرآیند تکثرگرایی اقتصادی و همگرایی منطقهای را شتاب بخشیده است. این سازمان با تقویت مستمر استقلال راهبردی و همبستگی درونگروهی، مجدانه در مسیر صلح و ثبات منطقه گام برداشته و جایگاه و نفوذ بینالمللی خویش را ارتقا داده است. در ژوئن سال گذشته، هفتاد و نهمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد با اجماع آراء، قطعنامهٔ «همکاری سازمان ملل و شورای همکاری خلیج فارس» را تصویب کرد که چارچوب این تعاملات را بنیان نهاد؛ چین از این دستاورد استقبال میکند.
در شرایط کنونی که ساختار جهانی دستخوش تحولاتی ژرف گشته و منطقهٔ خاورمیانه با تلاطمهای مستمر مواجه است، چین از ایفای نقش گستردهتر شورای همکاری خلیج فارس در امور بینالمللی حمایت میکند. ما همچنین بر تقویت گفتگو و همکاری میان سازمان ملل متحد و این شورا، مبتنی بر فصل هشتم منشور ملل متحد، جهت تعمیق مشارکت و ارتقای صلح و توسعهٔ منطقهای تأکید میورزیم. در این راستا، سه محور اساسی را مطرح مینمایم:
نخست، ضرورت پایبندی قاطع به مسیر صحیح حرکت جهانی. همکاری سازمان ملل با سازمانهای منطقهای و فرامنطقهای، نهتنها از الزامات صریح منشور ملل متحد، بلکه تجلی عینی چندجانبهگرایی است. چین از سیاست خارجی عملگرایانه و متوازن کشورهای عضو شورای همکاری در طول سالیان متمادی و دیپلماسی چندوجهی آنان تمجید میکند. ما این شورا را به استمرار این سنت حسنه، صیانت از اهداف و اصول منشور ملل متحد، اجرای چندجانبهگرایی اصیل و پاسداری از نظام بینالملل محوریت سازمان ملل و نظم مبتنی بر حقوق بینالملل تشویق میکنیم تا حکمرانی جهانی به سوی عدل و انصاف سوق یابد.
دوم، تعهد فعالانه به حلوفصل سیاسی مسائل بحرانی. قدرت نظامی هرگز صلحآفرین نخواهد بود و تنها راهکار بنیادین، تسویهٔ سیاسی اختلافات است. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از مزیتی منحصربهفرد در درک ریشههای منازعات منطقهای برخوردارند. شورای امنیت باید تعامل با این کشورها را تقویت کند تا ارادهٔ سیاسی برای حل صلحآمیز مناقشات به حداکثر برسد و تلاشها در حوزههای پیشگیری از نزاع، میانجیگری دیپلماتیک و بازسازیهای پس از جنگ متمرکز گردد. چین از اتخاذ رویکرد امنیتی مشترک، جامع، همکارانه و پایدار توسط کشورهای منطقه حمایت کرده و بر حل اختلافات از طریق گفتگو جهت پیریزی ساختار امنیت جمعی در خلیج فارس و تحقق حسن همجواری پایدار تأکید دارد.
سوم، حمایت از توسعه و شکوفایی کشورهای منطقه. کشورهای شورای همکاری برخوردار از منابع غنی انرژی بوده و توسعهٔ اقتصادی متنوع در این پهنه با شتاب در جریان است. جامعهٔ بینالمللی باید به سنتهای تاریخی و فرهنگی این کشورها احترام کامل گذارده و از تقویت استقلال راهبردی، همبستگی و جستجوی مسیرهای توسعهٔ منطبق با شرایط ملی آنان حمایت کند. ما با هرگونه مداخلهٔ خارجی در امور داخلی این کشورها مخالفیم. ضروری است از آرمان توسعهٔ پایدار در این منطقه حمایت شده و همکاریهای متقابل در حوزههای مقابله با تغییرات اقلیمی، بیابانزدایی، همگرایی اقتصادی و اتصال زیرساختی تعمیق گردد تا به توسعهٔ مشترک «جنوب جهانی» یاری رساند.
ریاست محترم،
تنشهای نظامی فزاینده در خاورمیانه نهتنها صلح و ثبات منطقه را متزلزل کرده، بلکه مستقیماً بر امنیت انرژی، امور مالی، تجارت و دریانوردی بینالمللی اثر گذارده و منافع مشترک تمامی کشورها را به مخاطره افکنده است. ریشهٔ این جنگ، حملات نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران است که نقض آشکار اهداف منشور ملل متحد و اصول بنیادین روابط بینالملل محسوب میشود. کلید جلوگیری از وخامت اوضاع، توقف عملیات نظامی توسط آمریکا و اسرائیل است. همزمان، حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز باید محترم شمرده شود. چین حملات ایران به کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را تایید نمیکند و هرگونه حملهٔ بیهدف به غیرنظامیان بیگناه و اهداف غیرنظامی را محکوم مینماید؛ امنیت آبراههای بینالمللی نباید مختل گردد.
اخیراً چین و پاکستان ابتکاری پنجبنده جهت احیای صلح و ثبات در خلیج فارس و خاورمیانه ارائه دادهاند که بر توقف مخاصمات، آغاز سریع مذاکرات صلح، تضمین امنیت اهداف غیرنظامی و آبراهها، و اولویتبخشی به منشور ملل متحد تأکید دارد. این مبادرت، طرحی باز و فراگیر است و ما از استقبال و مشارکت تمامی کشورها و سازمانهای بینالمللی برای ایجاد اجماع جهانی و همافزایی جهت کاهش تنشها و بازگشت ثبات به منطقه استقبال میکنیم.
شورای امنیت وظیفهٔ اصلی حفظ صلح و امنیت بینالمللی را بر عهده دارد و باید موضعی عینی، منصفانه و بیطرفانه اتخاذ کند. در شرایط فعلی، تفویض مجوز استفاده از زور به کشورهای عضو، به معنای مشروعیت بخشیدن به سوءاستفادهٔ غیرقانونی از قدرت نظامی است که ناگزیر به تشدید تنشها و پیامدهای وخیم منجر خواهد شد. شورای امنیت باید با درایت عمل کرده و نقشی سازنده در کاهش تنش و احیای مذاکرات ایفا نماید.
ریاست محترم،
چین دوست و شریک دیرین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس است و با این سازمان و تکتک اعضای آن، روابط شراکت راهبردی برقرار نموده است. در دسامبر ۲۰۲۲، جناب آقای شی جین پینگ، رئیسجمهوری خلق چین، در نخستین اجلاس سران چین و شورای همکاری، ترسیمگر چشماندازی نوین برای همکاریهای کاربردی دوجانبه بودند. چین آماده است تا هماهنگیهای خود را با کشورهای این شورا تقویت نموده، نتایج آن اجلاس را محقق سازد و با تعمیق همکاریها در تمامی عرصهها، سهمی نوین در ارتقای صلح، ثبات و توسعهٔ منطقه ایفا نماید.
سپاسگزارم، ریاست محترم.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 