منتشرشده در گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
تنها کمتر از نود دقیقه به ضربالاجل دونالد ترامپ مانده بود که تهران و واشنگتن، همزمان از پذیرش آتشبس خبر دادند. بر اساس توافق حاصلشده، دو طرف از ۲۱ فروردین به مدت دو هفته در اسلامآباد پایتخت پاکستان وارد مذاکره خواهند شد.
آنچه در پشتپرده این توافق رخ داد، نشان از رایزنیهای فشرده دیپلماتیک دارد. روزنامه نیویورک تایمز به نقل از سه مقام ایرانی فاش کرده که پیش از اعلام آتشبس، اسلامآباد ابتکار عمل را به دست گرفت و در لحظات آخر، پکن نیز با ارسال پیامهایی قاطع، ایران را به خویشتنداری و انعطاف فراخواند. خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز به نقل از یک مقام کشور میانجی نوشته است که همزمان با نزدیک شدن به مهلت تعیینشده، هم چین و هم «جیدی ونس» معاون رئیسجمهور آمریکا – که آن هنگام در بوداپست به سر میبرد – به طور جداگانه در شکلگیری این تفاهم نقش ایفا کردند؛ چین در قانعکردن تهران برای پذیرش آتشبس نقشی کلیدی داشت، آن هم عمدتاً از کانال کشورهای واسط همچون پاکستان، ترکیه و مصر.
جزئیات آتشبس از زبان ترامپ
رئیسجمهور آمریکا شامگاه ۱۷ فروردین در شبکه اجتماعی خود نوشت: «به درخواست شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان و فیلد مارشال عاصم منیر، تصمیم گرفتم حملات ویرانگر امشب علیه ایران را به تعویق بیندازم.» به گفته ترامپ، این آتشبس دوطرفه خواهد بود و آمریکا با فرض آنکه ایران اجازه عبور امن، کامل و فوری از تنگه هرمز را بدهد، حملات هوایی و نظامی خود را متوقف میکند. او طبق معمول مدعی شد که همۀ اهداف نظامی آمریکا «تحقق یافته و حتی فراتر رفته» و مذاکرات برای «صلح پایدار و ثبات در خاورمیانه» پیشرفت چشمگیری داشته است. ترامپ افزود: «ایران طرح دهمادهای ارائه کرده که میتواند مبنای قابل قبولی برای گفتوگو باشد. دو هفته برای نهاییکردن توافق کافی است.»
آمریکا ظروط ایران را پذیرفت و نه برعکس ده بندی تهران؛ شرط عبور از بحران
در سمت ایرانی، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، بامداد ۱۹ فروردین در بیانیهای رسمی اعلام کرد که شورای عالی امنیت ملی پیشنهاد آتشبس پاکستان را پذیرفته است. به نوشته او، در صورتی که حملات علیه ایران متوقف شود، نیروهای مسلح ایران عملیات تدافعی خود را پایان میدهند و تنگه هرمز به مدت دو هفته – با در نظر گرفتن محدودیتهای فنی و هماهنگی با ستاد کل نیروهای مسلح – برای تردد امن خواهد بود.
خبرگزاری تسنیم نیز جزئیات طرح دهمادهای ایران را منتشر کرده است. برخی از مهمترین محورهای آن بدین شرح است:
· عبور کنترلشده از تنگه هرمز در هماهنگی با نیروهای مسلح ایران، با تأکید بر جایگاه ویژه اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران
· پایان جنگ علیه تمام اعضای «محور مقاومت» و توقف تجاوزگری رژیم صهیونیستی
· خروج کامل نیروهای رزمی آمریکا از پایگاهها و استقرارگاههای خود در منطقه
· انعقاد پروتکل عبور امن در تنگه هرمز با تضمین نقش محوری ایران
· ارزیابی و جبران کامل خسارتهای وارده به ایران
· لغو همۀ تحریمهای اولیه و ثانویه علیه ایران و نیز لغو قطعنامههای شورای امنیت و آژانس بینالمللی انرژی اتمی
· آزادسازی تمام داراییهای بلوکهشده ایران در خارج
· و در نهایت، گنجاندن همۀ موارد فوق در یک قطعنامۀ الزامآور شورای امنیت
در بیانیه شورای عالی امنیت ملی تأکید شده که پاکستان به ایران اطلاع داده است آمریکا – با وجود تهدیدهای ظاهری – این اصول را به عنوان مبنا برای مذاکره پذیرفته است. از همین رو، سطح بالای تصمیمگیری در ایران چراغ سبز به مذاکرات اسلامآباد نشان داده است. هرچند این بیانیه صراحتاً میگوید: «مذاکره به معنای پایان جنگ نیست؛ تنها زمانی جنگ تمام میشود که تمام اصول دهگانه پذیرفته و جزئیات آن نهایی شود.»
میانجیگری پاکستان و چین: پایان دادن به جنگی که نباید آغاز میشد
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، بامداد ۱۹ فروردین در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «از رئیسجمهور ترامپ خواهش میکنم مهلت را دو هفته تمدید کند. روند دیپلماتیک برای حل مسالمتآمیز جنگ جاری در خاورمیانه با قوت در حال پیشرفت است.» او همچنین از «برادران ایرانی» خواست تا تنگه هرمز را به مدت دو هفته به روی ترافیک دریایی بگشایند و از همۀ طرفهای درگیر خواستار آتشبس دو هفتهای شد.
در همین حال، مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز ۱۷ فروردین در جمع خبرنگاران گفت: «ریشه بحران کنونی حملات هوایی آمریکا و رژیم صهیونیستی – بر خلاف قوانین بینالملل – به ایران است. اولویت فوری، توقف درگیریها و بازگشت به میز گفتوگوست.» او افزود: «از زمان آغاز بحران، پکن همواره موضعی متوازن و منصفانه داشته است. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، تاکنون ۲۶ بار با مقامات ایران، اسرائیل، روسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس گفتوگو کرده و فرستاده ویژه پکن نیز در منطقه رفتوآمد داشته است. اخیراً نیز به همراه پاکستان، ابتکار پنجمادهای را مطرح کردیم که بیانگر اجماع جامعه جهانی برای توقف جنگ است.» او تأکید کرد: «زور به ارمغانآور صلح نیست و راه حل جز از مسیر سیاست نمیگذرد.»
واکنش شورای امنیت: وتوی قطعنامه بحرین توسط چین و روسیه
روز ۱۷ فروردین، شورای امنیت طرح پیشنهادی بحرین درباره تنگه هرمز را به رأی گذاشت. از ۱۵ عضو، ۱۱ رأی موافق، پاکستان و کلمبیا ممتنع، و چین و روسیه (به عنوان اعضای دائم) مخالف رأی دادند؛ در نتیجه قطعنامه به تصویب نرسید. نماینده ایران در سازمان ملل در سخنانی پس از رأیگیری، از پکن و مسکو قدردانی کرد و گفت: «این دو کشور با وتوی خود مانع از سوءاستفاده از شورای امنیت شدند و در سوی درست تاریخ ایستادند.» او همچنین از پاکستان و کلمبیا به خاطر رأی ممتنع تشکر کرد.
اسرائیل: آتشبس را نپذیرفته، حملات ادامه دارد
با وجود اعلام آتشبس از سوی واشنگتن و تهران، رسانههای اسرائیل گزارش دادهاند که حملات علیه ایران همچنان ادامه دارد. ارتش اسرائیل اعلام کرد که چندین موج از شلیک موشک از سمت ایران را شناسایی و رهگیری کرده است. نیروی هوایی اسرائیل نیز بامداد ۱۹ فروردین اهداف صنایع سنگین ایران را بمباران کرد و سخنگوی این نیرو اعلام داشت که «هنوز دستوری برای توقف پروازها دریافت نشده است».
در دیگر کشورهای منطقه نیز وضعیت ملتهب گزارش شده است: کویت و امارات متحده عربی از رهگیری پهپادها و موشکها خبر دادند، بحرین آژیر خطر به صدا درآورد و عربستان به شهروندان استان الخرج هشدار داد.
فرمان خامنهای به نیروهای مسلح؛ فاصله زمانی تا اجرای کامل
شبکه خبری سیانان به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده که پس از اعلام توافق توسط ترامپ، پنتاگون حملات هوایی به خاک ایران را متوقف کرده است. با این حال، تلویزیون دولتی ایران اعلام کرد که آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر معظم ایران، حدود ساعت ۸:۳۰ بامداد به وقت تهران فرمان آتشبس به تمام نیروهای مسلح صادر کرده است. اما سیانان مینویسد: «استراتژی دفاعی ایران متمرکز و غیرمتمرکز است و فرماندهان هر جبهه تا حدی اختیار عمل بر اساس فهرست اهداف از پیش تعیینشده را دارند؛ از این رو، رسیدن فرمان آتشبس به تمام یگانهای رزمی ممکن است زمانبَر باشد.»
آیا پکن تهران را به میز مذاکره کشاند؟ پاسخ ترامپ: «شنیدهام که بله»
در حالی که آخرین ساعات پیش از انقضای ضربالاجل ترامپ سپری میشد، رئیسجمهور آمریکا در اظهاراتی کوتاه اما پرمعنا به نقش چین در ترغیب ایران به پذیرش آتشبس اذعان کرد.
به گزارش خبرگزاری فرانسه و شبکه سیانان، دونالد ترامپ شامگاه ۱۷ فروردین در پاسخ به این پرسش که «آیا پکن تهران را برای ورود به مذاکرات آتشبس تحت فشار قرار داده است؟»، گفت: «شنیدهام که بله.»
واکنش پکن: از ابتدا خواهان توقف جنگ بودهایم
در مقابل، لیو پنگیو، سخنگوی سفارت چین در واشنگتن، به سیانان گفت: «از همان لحظه نخستین درگیریها، چین همواره برای تحقق آتشبس و پایان دادن به جنگ تلاش کرده است.» او افزود: «پکن از هر اقدامی که در مسیر صلح باشد استقبال میکند. امیدواریم همه طرفها از این فرصت صلح بهره بگیرند و اختلافات را از راه گفتوگو حل کنند تا هرچه زودتر این بحران پایان یابد.»
جزئیات بیشتر از نقش میانجیها
روزنامه نیویورک تایمز نیز پیشتر – به نقل از سه مقام ایرانی – گزارش داده بود که پیش از حصول توافق آتشبس، پاکستان رایزنیهای فشردهای ترتیب داد و در لحظات واپسین، چین مستقیماً وارد عمل شد و از تهران خواست با خویشتنداری و انعطاف راه را برای کاهش تنش هموار کند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس هم به نقل از یک مقام کشور میانجی نوشت: با نزدیک شدن به مهلت مقرر، هم چین و هم «جیدی ونس» معاون رئیسجمهور آمریکا (که آن هنگام در بوداپست به سر میبرد) به طور جداگانه در حصول توافق نقش ایفا کردند. به گفته این منبع، چین موفق شد ایران را به پذیرش آتشبس قانع کند، آن هم عمدتاً از طریق واسطههایی همچون پاکستان، ترکیه و مصر.
تأکید پکن بر راهکار سیاسی
تنها یک روز پیش از اظهارات ترامپ، مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، در نشست خبری خود ریشه بحران ایران را «حملات نظامی آمریکا و اسرائیل بر خلاف قوانین بینالملل» دانسته و تأکید کرده بود: «زور هرگز صلح نمیآورد؛ راه حل جز از مسیر سیاست نمیگذرد. فوریت کنونی، توقف فوری درگیریها و بازگشت به میز مذاکره برای حل ریشهای بحران و بازگرداندن ثبات به منطقه خلیج فارس است.»
مائو نینگ همچنین یادآور شد که از زمان آغاز جنگ، پکن موضعی «عینی، منصفانه و متوازن» اتخاذ کرده و وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، تاکنون ۲۶ بار با مقامات ایران، اسرائیل، روسیه و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس گفتوگو کرده است. فرستاده ویژه پکن در امور خاورمیانه نیز سفری منطقهای برای میانجیگری انجام داده است. به گفته او، چین و پاکستان به تازگی طرح پنجمادهای را ارائه کردهاند که «بیانگر اجماع جامعه جهانی برای توقف جنگ است.»
او در پایان تأکید کرد: «همه طرفها باید با حسننیت وارد عمل شوند و هرچه زودتر به این جنگی که هرگز نباید آغاز میشد، پایان دهند.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 